Beysenbi, 4 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 12067. Jazılğandar — 6240. Qaytıs bolğandar — 48
Tamır 4508 24 pikir 6 Şilde, 2018 sağat 15:15

Aqiqattı aytqan Artıqbaevqa hat

 

Jaqında Abay.kz aqparttıq portalında(27.02.2018j.) "Qiır jaylağan qızayda qazaq tarihınıñ kilti bar" attı maqala järiyalandı. Tarihi derekterge negizdelip jazılğan maqalanıñ aytar  oyı oramdı, uäji däleldi şıqqan. Ärine tarih ğılımdarınıñ doktorı, professordıñ auzımen aytılıp, qolımen jazılğan maqalağa bağa beru oñayğa soqpaydı. Dese de köp jıldardan beri qızay tarihımen aynalısıp jürgendigim sebepti maqal jöninde azdı-köpti öz oyımdı böliskendi jön kördim.

Söz basında anamız Qızaydıñ ata-tegine az-kem toqtala keteyik. Qızay anamız wlı jüzdiñ ataqtı bii Bäydibek bidiñ töte wrpağı, onıñ küyeui Şağır batır naymannıñ matay ruınan taraydı. Mataydıñ ülken wlı Keldäulet bi atalıq han ordasında  atalıqtıq qızmet atqarğan. Uaqıt öte kele öziniñ Keldäulet degen atı atalmay mänsap atı atalıqpen atalıp ketedi. Keldäulet bi atalıq öziniñ Qwttıbolat degen wlınıñ şañırağında düniege kelgen nemeresi-Şağır batırğa Bäydibektiñ kündey qızı Künbikeni qwda tüsip alıp bergen. Künbikeniñ anası-Domalaq Ana. "Äke körgen oq jonar, şeşe körgen ton pişer" demekşi şarapattı  Domalaq Ananıñ tälim-tärbiesin körgen Künbike nayman elinde önegeli kelin, ardaqtı ana atanıp, esimi elge "Qızay" atımen keñ taralıp ketedi. Künbikeniñ Qızay atanuı turalı neşe türli boljam aytıladı. Ol mäsele aytılıp-jazılıp jürgen närse bolğandığı sebepti mwnda toqtaludı jön körmedik. Al osı Qızay anamızdan örbigen wrpaq öse kele Samanı töre saylap, öz aldına töreli el boladı. Qazirgi kezde negizinen QHR, ŞWAR-nıñ İle aymağın mekendeytin qızaylardı bılayğı jwrt qızay eli dep ataydı. Olardıñ sanın  bireuler 500 mıñ dese, endi bireuler 800 mıñğa deyin jetkizedi.

Osı joldardıñ avtorı qızay tarihı turalı onşaqtı jıldan beri izdenip keledi. Neşe ret Taldı-qorğan barıp, Ayaköz asıp qızay tarihına qatıstı derekter jinauğa at salıstı. Ärine är saparğa tarihşı ğalımdar, tağlımdı qarttar, oyı oramdı jastar qatısıp otırdı. Sonday sapardardıñ birin  2010 jılı wyımdastırdıq. «Qızay Ana» attı kitap jazğan, qızay tarihı men şejirelerin jinastıruda eresen zor eñbek etip jürgen ağamız Jaqıp Jüniswlı, aqın Jañatay Qabdıkerimwlı jäne men üşeuimiz tarihi qwjattarda nemese tarihi jır-şejirelerde qızayğa qatıstı atı atalıp, türi tüsteletin Almatı oblısı men Şığıs Qazaqstan oblısındağı birqıdıru öñirlerdi aralap, jer-su attarın tügendep, eski zaman eskertkişterin suretke tüsirilip, şejire-dastandardan habarı bar köneköz qariyalarmen jüzdesip qaytqanbız. Osı sapardan "Aruaqtar basına üşinşi ret ziyarat" attı sapar esteligin Jaqıp Jüniswlı ağamız jazıp, onı qıtaydağı qazaq baspasözinde järiyaladı(QHR, ŞWAR, İle aydına jwrnalı, №5(177), 2010 j., 79-111 better ).  Osı sapar barısında Qızay ananıñ, Qwdaynazar batırdıñ beyitterin twraqtandırdıq. Tağı da  tarihi dälelder, däyekti uäjder kerek bolğandığı sebepti maqalada bwl tema qamtılmadı. Şağıray äulieniñ, Sıbanbay bidiñ beyitteri turalı mälimet berildi. Sapar barısında Alaköl mañındağı şoğırlı ornalasqan jüzdegen qızay kümbezderi men beyitteri suretke tüsirildi. Sapar soñında Şığıs Qazaqstan oblısı Zaysan audanınıñ Mayqapşağay şegara beketindegi(Eki el arasındağı beytarap aymaqtağı) Esengeldi babamızdıñ basına barıp qwran oqıdıq. Ärine  şegara qızmetkerleriniñ rwhsatın alu oñayğa soqqan joq.

Qazaq jerin jaudan azat etu jolındağı 1725 jılğı Bwlantı-Bileuti  mañındağı swrapıl soğısqa Esengeldi babamız nebäri 17 jasında qatısqan. Babamız Abılay hannıñ aq tuınıñ astında Qabanbay batırdıñ qolbasşılığında nebir qiyan-keski soğıstarğa qatısqan. Arqa dalasın jaudan azat etu üşin  arpalıstı. Ayaköz azat etilgende onı alğaş qızay eli meken etti. Mamırsudağı qazaq-qalmaq kelissözinde Abılay han men bitimge kelgen qalmaq noyandarın asta-tök dastarqanımen kütip aldı. İlgeri jıljıp Zaysan öñirin jau qolınan tazartıp Qozı mañıraq, Qoy mañıraq degen jerlerdi meken etken Esengeldi babamız şamamen 1885 jıldarı 76 jasında qaytıs boladı. Şabamın degen jauın şauıp, alamın degen jauın alğan batır babamız ata-qonısı, öziniñ kindik qanı tamğan Qızay tauına el jaylatsam degen jalğız armanın arqalap ol düniege ketti. Qıtay-Qazaq şegarasınıñ qaq ortasındağı beytarap aymaqta jatqan batır babamazdıñ kümbezi kezindegi şegara bölisinde bir nükte bolıp sanalğan da sol zamanğı hattamalarğa Esengeldi kümbezi dep tüsken. Töbeşiktegi jartı kümbez äli de men mwndalap, tarihi missiyasın atqarıp twr. . Mağan batır babamızdıñ aruağı küni-büginge deyin kündi-tünge jalğap el şegarasın küzetip twrğanday seziledi de twradı. Jatqan jeriñ jäyli bolsın batır babam.

Joğarıdağı sapardan keyin de neşe ret Alaköl, Ayaköz  mañın şarlap şıqtıq, zertteu jürgizdik. Bizdiñ anıqtauımızşa Şağır babamız ben Qızay Anamızdıñ meken etken jeri qazirgi Barlıq tauı men Toqta tauı bolıp şıqtı.  Avtor öziniñ "Qızay eliniñ  bayırğı ata-mekeni nemese Qızay tauı turalı izdenister"(QHR,ŞWAR, Tarlandar jwrnalı, №3, 2015j., 46-57 better), "Qızay tauı turalı izdenister"(  Alatau gazeti, №(803) 24.02.2017)  jäne "Er Qaptağay"(QHR.ŞWAR. İle aydını jwrnalı, №2(186), 2012 jıl), (Almatı aqşamı gazeti, №89(5123), 23.07.2015j.) attı maqalalarında  Barlıq tauınıñ ertede Qızay tauı, Toqta tauınıñ Qaptağay tauı  atanğanın jan-jaqtı däleldegen.   1723 jılğa deyin yağni "Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlamadan" bwrın Tölegetaydıñ tört balası Taldı-qorğannan Ayaközge deyingi wlan-ğayır alqaptı meken etken. Tölegetaydıñ bir balası-mataylar, onıñ işinde qızaylar qazirgi Toqta jäne Barlıq tauların meken etse, Tölegetaydıñ endi bir balası-sadırlar Barlıq tauınıñ şığısındağı Maylı-Jäyir tauların meken etken.  Joñğar handığınıñ batısında, Qazaq handığınıñ şığısındağı jau ötinde otırğan sadırlar M.Tınışpaev aytqanday Joñğardıñ birinşi soqqısın qabıldaydı. Ata-qonısında beyqam jatqan Maylı batır öz atında atalatın, küni-büginge deyin jäylaudıñ töresi sanalatın Maylı-Jäyir tauınan osı jolı ayrıladı. Bwl şamamen 1716 jıldarğa tura keledi. Al 1723 jılğı   "Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlamada" ata- qonısınan ayrılğan mataylar, onıñ işinde qızaylar Balqaş köliniñ şığısımen bosıp otırıp Balqış köliniñ oñtüstik batısındağı Itişpes köli mañın panalap, "qayıñ sauıp" küneltedi. Bosqan eldiñ aldı Aral köline barıp tireleledi.   Sol zamannan qalğan bir belgi-Aral köli mañındağı bir töbe küni-büginge deyin Matay töbe dep ataladı.

1725 jılğı Wlıtaudıñ etegindegi Bwlantı-Bileuti özenderiniñ sağasında, 1728 jılğı Itişes köliniñ mañında bolğan swrapıl şayqastarda qazaq qolı qalmaqtı oysırayta jeñedi. Bwl şayqastar jöninde arnayı kitaptar jarıq kördi. Es jiıp, eñsesin kötergen qazaq qolı Arqa dalasın jaudan azat etuge bel şeşe  kiristi. Matay Böribay batır 1742 jıldıñ qırkwyek ayında mayor Karll Millermen Sarısu özeni mañında öz ordasında kezdesken. 1699 jılı tuılğan Böribay batır 1756-60 jıldarı  Sarısu özeni boyındağı qazaq-qalmaq qaqtığıstarınıñ birinde qaytıs boladı.  Esil eriniñ erligin eskergen halqı onıñ süyegin Qoja Ahmed YAssavi Kesenesine aparıp arulap jerleydi. 1742 jılğı kezdesuge naymannıñ ataqtı bii, sarşinası Qara bi de(qızay) qatıstı dep jazadı orıs tarihşıları. Qara bidiñ azan şaqırıp qoyğan atı  Esirkep. Qara bi babmız da şamamen 1756-1760 jıldarı joğarıda atalğan Sarı su özeni öñirinde qaytıs bolıp, süyegi Qoja Ahmet YAssavi kesenesine jerlenedi. Azan şaqırıp qoyğan atı boyınşa tas eskertkişke Esirkep bi dep jazılğan. Tolıq mälimetti qazaqtıñ Qara bii attı maqaladan alasız(QHR,ŞWAR, Tarlandar jwrnalı, №1, 2015j., 8-15 better).  A.I.Levşin «Kirgiz-kazaç'ih nemese kirgiz-kaysactardıñ ordaları men dalaların suretteu» attı eñbeginde Sarısu özeni mañında Qaranıñ tauı(gora Kara), Qaranıñ köli(ozero Kara) jäne Qaranıñ qwmı(peski Kara) degen Qara bi babamızdıñ atımen atalatın jer-su attarın jazıp qaldıradı. Jaudan azat etilgen Arqa dalasın alğaş naymandardıñ meken etkenin, arğındardıñ naymannan keyin Arqağa kelgenin Maşhwr Jüsip jazbaları da rastaydı. Prosessor, tarih ğılımdarınıñ doktorı J.Artıqbaev Abay.kz aqparattıq portalında järiyalağan "Qiır jaylağan qızayda qazaq tarihınıñ kilti bar" attı maqalasında qızayğa qatıstı biraz jer-su attarın keltiredi. Onda  Jolımbet auılı men Esengeldi özenderiniñ attarı ataladı. Mwndağı Jolımbet pen Esengeldi Qwdaynazar batırdıñ bel balaları. Olar ağayndı üşeu bolğan: jolımbet, Esengeldi jäne Swltangeldi. Al Qaramende batırğa keler bolsaq, ol Täñirberdiniñ nemeresi. Şejire boyınşa tömendegidey: Täñirberdi→Toqsan→Qaramende.

Täñirberdi→Qwdaynazar→Esengeldi.

Esengeldi batır men Qaramende batırlar zamandas, atalas  tuıs bolğandığı sebepti bir öñirdi meken etti dep kesip aytuğa boladı.

QHR, ŞWAR-nıñ İle öñirine tanımal, sol öñirde alğaşqılardıñ biri bolıp mektep saldırğan, tegi qızaydıñ torğay ruınan taraytın Jabıqbay aqalaqşığa(1874-1958) qatıstı mına äñgimeni ayta ketkendi jön kördik. Jäkeñ 1955 jılı KSRO-nıñ QHR, ŞWAR Qwlja qalasındağı konsuldığına barıp, auıl-aymağımen, şamamen 300-400 otbası bölinbei-jarılmay Qazaqstanğa köşuge dayın ekendikterin bildiredi. Jazbaşa ötinişinde Jäkeñ ata-babasınıñ bayırğı ata-mekeni dep Torğay dalasın körsetedi. Ötinişti qabıldap alğan konsul 3 aydan soñ jauap qatadı. Bwl öte ertedegi tarih eken. Sodıqtan da ol jerlerdiñ sizderdiñ bayırğı mekenderiñiz ekendigin nemese bayırğı mekenderiñiz emes ekendigin anıqtay almadıq. Sol sebepti de sizderdiñ köşuleriñizge joğarğı jaqtan rwhsat etilmedi dep jauap beredi konsul. Mine biz bwdan qızaydan taraytın torğay ruınıñ  Torğay attı dalanı meken etkenin köremiz. Sonday derekterdiñ biri Şıñğıs tauda qızaydıñ torğay ruınan şıqqan Toqpanbet attı batırdıñ atındağı jaylaudıñ kezdesui der edim.

Jalpı alğanda 1723 jılğa deyin Qaptağay(Toqta) tauı men Qızay(Barlıq) tauların meken etken qızaylar 1723 jılğı "Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlamada" ata-qonısınan ayrılıp, Balqaş köliniñ şığısımen bosqan halıq Sır özeni boyın jağalap Aral köline deyin jetken. Al 1725 jıldan bastalğan qazaq qolınıñ jauğa degen qattı toytarıstarı qalmaqta soltüstikke ığıstıradı. Balqaş köliniñ batısınmen jıljığan naymandar Arqa dalasın azat etude köp küş körsetedi. Qazirgi Qarağandı, Celinograd  oblıstarın, Torğay dalasın biraz jıl meken etken mataylar, onıñ işinde qızaylar, Şıñğıstau men Ayaközdi jaudan azat etuge at salısadı. Jau kolınan azat etilgen Ayaközdi alğaş bolıp qızay meken etedi. Qabanbay batırdıñ qol astında jaudı ökşeley quğan Esengeldi batır özine mäñgilik twraqtı Zaysan öñirinen taptı.

Jambıl Artıqbaevtıñ "Qiır jaylağan qızayda qazaq tarihınıñ kilti bar" attı maqalası öte sauattı jazılğan. Maqalada keltirilgen qızaydan şıqqan batırlardıñ atımen baylanıstı jer-su attarın tolıq qoldaytınımdı osı maqalam arqılı bildirgim keldi. Kezinde orıs otarşıldarınıñ zorlıqtı küşimen özgertilgen jer-su attarın anıqtap, olardıñ bayırğı attarın qalpına keltiru  ruhani jañğırudıñ bastı bir nışanı dep bilemin. Sol sebepti Maksimovka auılınıñ bwrınğı atı-Barmaq batırdı, Semenovka auılınıñ bwrınğı atı-Qaramende äulie attarın qalpına keltiru kezek küttirmes mañızdı şaralardıñ biri dep esepteymin. Aqmola degende meniñ köz aldıma qazaqtıñ sayın dalası, sayın dala da alıstan mwnartıp körinetin appaq molası köz aldıma keledi.  Al Celinograd degende sayın dalada jer  jırtıp jürgen orıstıñ traktorları, jalañaş keudeli  mwjikteri köz aldıma esteydi. Osınıñ özi sanadağı sansız swraqqa jauap bolar degen oydamın.

Rayıs qajı Äripjanwlı,

Himiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

24 pikir