Senbi, 20 Şilde 2019
Qoğam 1924 6 pikir 28 Aqpan, 2019 sağat 12:46

Dıbıs jüyeli emle üyrenuge jeñil

Emle turalı pän pätuasın söylegen Şerba professordıñ sözi qısqalap aytqanda mınau boldı:

Tört jüyeli emle bar: 1) dıbıs jüyeli, 2) tuıs jüyeli, 3) tariq jüyeli, 4) tañba jüyeli.

Dıbıs jüyeli emle – sözdi aytıluınşa jazu (qazaq pen qırğız emlesi dıbıs jüyeli boladı). Tuıs jüyeli emle – sözdiñ tek aytıluına qaramay, tegine de qaray jazu (orıstiki tuıs jüyeli emle). Tariq jüyeli emle – qaşannan jazıp kele jatqan qalıpşa jazu (arabtiki, arab emlesin özgertpey qoldanuşılardiki, ağılşın, francuz, nemisterdiki tariq jüyeli emle boladı). Tañba jüyeli emle – söz ornına tañba salu (qıtay jazuı, bwrınğı eki sulıqta bolğan aqqatardıñ, şumerlerdiñ süyir jazuları).

Bwl emlelerdiñ eñ jaqsısı – dıbıs jüyelisi; üytkeni üyrenuge jeñil. (Qazaq til biliminiñ antologiyası: Ahmet Baytwrsınwlı. Qazaq til biliminiñ mäseleleri. – Almatı, 2013 j. 570 b.)

Bwl Aqañnıñ türkilerdiñ Bakudegi äygili jiınınan keyingi ondağı jaydı qısqaşa öz jwrtına tüsindirgen sözi. Iä, Aqañnan asıp qayda barmaqpız. Emle jönindegi dwrıs jol Aqañdiki ğoy. Sonı Temirqazıq etip wstasaq adaspaymız. Bizdiñ jazuımız dıbıs jüyeli jazu bolğandıqtan balalarğa qara tanıtuımız büginde özge jwrttıkinen bölek boluı kerek. Ağılşın, qıtay, tipti orıstıñ özinde de şarttılıq köp, dıbıs jüyesinde. Al bizdiñ tilimiz küni keşege şeyin jazuğa baylanbay, erkin damıp, dıbıstıq jüyesi äbden jetilgen. Öz işinde birneşe temirdey qatañ dıbıstıq zañdarı bar. Älipbi, emle jöninen qazir bizge özge türkiler de ülgi emes. Latınğa erte ötkenimen olardıñ tili jazuğa baylanıp, tiliniñ işine özge jat elementter enip, dıbıs jüyesi aytarlıqtay bwzılğan. Sondıqtan täjiribe köremiz dep bosqa aqşa şaşıp, ol elderge top-top bolıp, şaba berudiñ tük te qajeti joq.

Aqaña şeyin qazaq oqıp-jazuğa üyrenudi qwran jattaudan bastaytın. Bwl sauat aşudıñ töte jolı emes edi. Al wlı reformator arab älipbiinen qazaq sözderinde kezdespeytin birneşe dıbıstıñ tañbasın müldem alıp tastap, qazaq tilinde bar dıbıstarğa jaña tañba arnap, taza qazaq älipbiin jasap şıqtı. Söytip äptiek bitirip, tört jılda zorğa hat tanitın qazaq balası tört-aq aptada kez kelgen qazaq mätinin jügirtip oqıp kete beretin boldı. YAğni bizdiñ älipbiimiz ben emlemiz tilimizdiñ zañdarına negizdelip jasalsa, taza wlttıq sipatta bolsa, onda bizge onı üyrenuge, qoğamğa engizuge qazir de köp uaqıt ketpeydi.

Aqañnıñ älipbiine qarsı şığıp: «Mwnıñız ne? Bizde bärimizge ortaq ğasırlar boyı qalıptasqan jazu bar edi, büldirdiñiz ğoy»,  – degen oqığandar boldı. Olar öz işimizden de, özge jwrttan, äsirese tatar ğalımdarı arasınan köp şıqtı. Aqañ eşkimdi tıñdamadı, wlttıq müddeden aynımadı.

Türkilerdiñ Bakudegi jiınında müyizi qarağayday orıs professorları, äsirese Şerba men YAkovlev türki älipbiiniñ işindegi eñ ozığı qazaqtiki dep tanıdı. Keyin N.F.YAkovlev Aqañnıñ älipbiine qattı qızığıp, äri qaray zerttey tüsip, qattı tänti bolıp, «Matematiçeskaya formula postroeniya alfavita (Baytursınovskiy alfavit)» degen maqala jazdı. Bwl basqa türkilerge ülgi bolıp, jiırmasınşı jıldıñ soñında olar da özderiniñ wlttıq älipbilerin jetildiruge kirisip ketti.

Bayannıñ äkesi Qarabaydıñ sözi bar: «Äy, ne dep döñgeletip kelesiñ?» degen. Mwnıñ bäri beseneden belgili ğoy, aytpağıñ ne? – degen swraq tuındaydı ğoy. Aytpağım mınau:

Jaña älipbige köşu eki kezeñnen twradı: ÄZİRLEU jäne ENGİZU. Bwğan bizge jiırma besinşi jılğa deyin uaqıt belgilengen, äli altı jıl bar. Biz jospardı merziminen bwrın artığımen orındap, jwmıstıñ birinşi kezeñin (äzirligimizdi) tämamdap tastadıq. Tez-tez birinen keyin birin bastırmalatıp üş älipbi wsınıp, bireuine toqtadıq. Al emlemizdi toqsan tekseruden, seksen saraptamadan ötkizip, ükimette maqwldap, mine-mine bekitkeli otırmız. Jıldamdatıp äzirlikti ayaqtap, engizudi bastamaqpız. Bügin-erteñ nölinşi sınıptarğa älippe basıp şığaruğa aqşa bölip, alaqanımızdı ısqılap otırmız. Sonda basqasın bılay qoyğanda, endi altı jıldan soñ jappay engiziletin latınmen büginnen bastap sauattanğan bükil qazaq bastauışındağı qazaq balası äli qoldanıstağı qaripti endi tanımay şektelip qalmay ma? Älde onsız da birinşi sınıptan bastap orıs, ağılşın tilderin qatar oqıp, miı aşıp otırğan balağa  kirildi bir, latındı bir – eki älippe oqıtamız ba?

Jaqında Ahmet Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutında jaña emlege qatıstı keñeytilgen saraptamalıq keñes qwrıldı. Qazir talqılau jwmıstarı jürgizilip jatır. Emleniñ mätinin äli de iley tüsu qajet ekendigi belgili bolıp, ondağı är paragraf boyınşa qızu talqılau men bir pikirge kelip, är närseniñ ğılımi negizin tabu boyınşa jwmıstar jürip jatır. Jäne ol wzaqqa sozılatın türi bar. Täjiribe körsetkendey engizu oñay, al äzirligimiz şiki ekendigi anıq bolıp twr. Sondıqtan engizudi qoya twrıp, aldımızdağı altı jıldıñ eñ qwrımasa jartısın äzirligimizdi pısıqtauğa jwmsayıq demekşimin.

Emlemizden bwrın, älipbiimizdiñ özine biraz tüzetuler kerek ekendigi barşağa belgili. Bwnıñ bäri bos salpañ! Erteñ keri qaytatınımızdı bile twra, qotır-qotır älipbimen qisıq-qisıq emle jasap alıp, alğa entelep kelemiz, jın quğanday.

Qapalbek Bijomart

Abai.kz

6 pikir