Jeksenbi, 21 Şilde 2019
Alaşorda 5204 4 pikir 5 Naurız, 2019 sağat 09:13

Älihan häm täuelsizdik tağlımı

Bügin Alaş arısı Älihan Bökeyhannıñ tuğan küni

Älihan Nwrmwhamedwlı Bökeyhan (1866-1937) qazaq halqınıñ azattıq jolındağı küreste aldaspanı bolğan ayaulı twlğa. Bwrınğı Semey (qazirgi Şığıs Qazaqstan) oblısı, Qarqaralı uezinde düniege kelgen arda azamat 71 jasında keñes qoğamınıñ eñ bir qasiretti «halıq jauı» degen jalğan jalasımen Mäskeu qalasında mert boldı.  

Asa körnekti memleket jäne qoğam qayratkeri Ä.Bökeyhanov  XX ğasırdıñ bas kezinde qazaq dalasında keñinen qanat jayğan wlt-azattıq «Alaş» qozğalısınıñ negizin qalauşı jäne jetekşisi, Alaşorda wlttıq avtonomiyası Halıq keñesiniñ törağası boldı.  «Alaş» qozğalısı jetekşisiniñ is-qimılı men röline zamandası Qoşmwhammed Kemeñgerwlı  1920 jılı jazğan «Qazaq tarihınan» dep atalatın tarihi oçerkinde: «Ükimettiñ qara quğın jasağan künderinde aydauına da, abaqtısına da şıdap, el üşin basın qwrban qılğan at töbelindey ğana azamat tobı boldı. Bwl toptı baulığan – Älihan», – dep jazdı.

Älihan ömir sürgen kezeñde patşa biligi wdayı jürgizip otırğan  otarşıldıq sayasatı saldarınan qazaq halqı ğasırlar boyğı qalıptasqan köşpendilerdiñ dästürli rulıq-qauımdıq qatınastarınan, jerinen de, tipti onı paydalanu qwqınan da ayırıldı. Patşalıq Reseydiñ otarşıldıq sayasatı küşeyip, handıq biliktiñ bayırğı qwrılımdarı joyılıp, qazaqtıñ salt-dästüri men mädenietine jäne onıñ öz jerinde derbes halıq retinde ömir süruine qater töndi. Otarlauşı eldiñ ozbır sayasatın jastayınan körip, tüysinip ösken Älihannıñ boyında otarşıl bilikke ğana emes, jan alıp, jan berispey-aq otarlıq qamıttı kiyuge mäjbür etken öz halqınıñ  beyğamdığı, salt-sanası, twrmıs-tirşiligi, şaruaşılığı turalı sınşıl közqarası da erte qalıptastı.

Köp qırlı talant iesi Älihan Bökeyhanovtıñ jazba mwraları az emes, alayda solardıñ işinde, bizdiñ nazarımızdı erekşe audarğan bir şoğırı qanattı sözderi dep aytuğa boladı. Bar ömiri halıq qamın oylaumen qayratkerdiñ qanattı sözderindegi täuelsizdik tağılımı bizdiñ nazarımızdı erekşe audarttı. Ötken ğasırdıñ bas kezinde halqımızdıñ san aluan problemaları bolğan şığar, alayda eñ bastısı bostandıq jolındağı küres edi. Wlttıñ qamın oylap, basın bäygege tigip küresken azamattıñ är kezderi, är jıldarı aytqan qanattı qağidattarınıñ da bügingi jas wrpaq üşin, täuelsiz qazaq eli üşin berer ğibratı mol dep oylaymız. Bilim kenişi mol, körgen-bilgeni, oqığan-toqığanı köp Älihan ağanıñ keyingi wrpaqqa qaldırğan qanattı sözderiniñ taqırıbı är aluan. Bügingi maqsatımız qayratker twlğanıñ el, jer, til tağdırı jayındağı tolğanıstarı, azattıq, bostandıq, teñdik, täuelsizdik jayındağı tebirenisteri töñireginde ğana oy sabaqtağandı jön dep taptıq.

Älihan Bökeyhanovtıñ: «Bostandıqqa aparatın jalğız jol – wlttıq ıntımaq qana»,-degen  pikirine tereñ üñilip körelik. HH ğasırdıñ basında qay jolmen jürerin bilmey añırap twrğan qazaq halqın bostandıqqa aparatın bir jol ıntımaq edi, al endi öz täuelsizdiginiñ jiırma bes jıldığın toylap jatqan bügingi azat zamanda da ıntımaq kerek. Eki jarım ğasırğa juıq bodandıq qamıtın kigen halqınıñ bostandıq jolındağı Wlt Köşbasşısı, Twñğış Prezidentimiz N.Nazarbaevtıñ «El birligi – eñ asıl qasiet» degen danalıq sözderiniñ ruhani ündestigi ıntımaqtıñ qanday rol' atqaratının ayğaqtap twr.

«Eldiñ twrmısın, tilin, minezin bilmegen kisi köş basın da alıp jüre almaydı», - degen oy aytadı Ä.Bökeyhanov. Älihan ğwmır keşken HİH ğasırda qazaq qazaq biligi tolıq küyredi, soñğı handarımızdıñ biri Jäñgir qwpiya jağdayda, al at üstinde on jılğa juıq arıstanday arpalısqan Kenesarı han bauırlas qırğız manaptarınıñ qolınan qapiyada mert boldı. Hakim Abaydı küyindiretin «bas-basına bi bolğan öñkey qiqım, minekey alğan joq pa eldiñ siqın», - degen jağdayğa jettik. HH ğasırdıñ bas kezinde, keñ baytaq qazaq dalasın dür silkindirgen 1916 jılğı wlt-azattıq köterilisten keyin azdağan ümit otı oyandı, «oyan, qazaq» dep atoy salğan alaş ardaqtıları partiya qwrıp, ükimet ornattı. Älihan Bökeyhanov sındı twlğanı Köşbasşı dep tanıdı. Ataqtı Swltanmahmwt aqınnıñ «Tanıstıru» attı poemasındağı kelesi bir jır joldarına nazar audarıp köreyik:

Eşkimniñ Älihanğa bar ma sözi,

Demeydi qanday qazaq onı oñ közi.

Semey twrsın, jeti oblıs bar qazaqtan,

Talassız jeke-dara twr ğoy özi.

 

Eli üşin qwrbandıqqa janın bergen,

Bit, bürge, qandalağa qanın bergen.

Wrıday sasıq aua, temirli üyde,

Zarığıp alaş üşin beynet körgen.

Ökinişke oray qazaq eli şınayı bostandıqqa jete almadı, «bwl bostandıq bizge kökten kelgen joq» dep wrandatqan kedey aqını Säbit Mwqanov ümitteri aqtalmadı.

Qazaqtı ärkim bileytin zaman ornadı, eñ bastısı wltqa janı aşımaytındardıñ bilik basına kelui san aluan qasiretterge alıp keldi. Polyak S.S.Pestkovskiy, gruzin V.I.Neynaşivili, evrey F.I.Goloşekin, armyan L.I.Mirzoyandardıñ 1920-1937 jıldar aralığında bilik basına kelui osınıñ ayğağı. Eli üşin qwrbandıqqa basın şalğan, jartı ömiri bit, bürgege talanıp, türmede otırğan, tuğan elinen jıraqta, üy qamaqta ğwmır keşken ayaulı jannıñ wlı armanı keş te bolsa orındaldı.

«Öz küşine senbegen halıq ta, adam da eşqaşan ömir bäygesin ala almaydı». Öz halqınıñ ömir tepkisi men öksigin köp körgen jağdayatın jan düniesimen tüsingen Bökeyhanov osılay deydi. Qazaq halqı azattıq üşin san ret arpalıstı, ömir bäygesinde san ret ese jiberdi. «Köp qorqıtadı, tereñ batıradı» degen aqiqat jay aytılmağan, erterek ot qaruğa qol jetkizgen, az halıqtardıñ älsizdigin paydalanıp oyına kelgenin istegen imperiyalıq piğıldağı körşilerimiz eşteñeden tartınbadı. Tipti sağan «teñdik» äperdim dep tepsingen kezi de boldı, «teñdik» tım qımbatqa tüsti, milliondağan qazaq aştıq, tärkileu, kuğın-sürgin qwrbanı boldı. Bwl qasirettiñ deni Ä.Bökeyhanov sındı qayratker twlğanıñ köz aldında ötti, özi de sol jolda qwrban boldı. Täuelsizdikke qol jetkizgen halqımızdıñ endi ökinip qalmağanı abzal, bodandıq qamıtın silkip tastap tarih arenasına şıqqan qazaq halqı küş quatı men aqıl parasatına nıq senip, ömir bäygesiniñ alğı sapında twruğa haqısı bar. Elbası jürgizip kele jatqan «Mäñgilik el» bolu ideyası, damığan otız eldiñ sapında boludı mwrat twtqan ğajayıp ideyaların jüzege asıratın kezeñde twrmız, bostandıq jolında san ret esesi ketken halıqtıñ eñsesin tikteytin kezi keldi.

«Jer tağdırı – el tağdırı», - san ret aytılğan aqiqat. Ä.Bökeyhanov qay biikte jürse de jer tağdırı üşin tınımsız küres jürgizdi, Resey siyaqtı alıp imperiyanıñ eñ joğarı zañ şığaruşı organı memlekettik dumada otırıp ta qazaq qamın, jer qamın oyladı, öz jerinde otırıp jer ananı paydalanuşı halge tüsip qalğan halqına janı aşıdı, tınbay küresti. Ä.Bökeyhanovtıñ «Jer dese dirildemey bolmaydı: jer mäselesi – ömir süru mäselesiniñ zorı»,-dep aytqanı bügingi küni de jañğırıp twr desek artıq aytqandıq bolmas. Patşa biligi de, keñes biligi de qazaq jeriniñ talauşısı degen rol' atqardı, halqımızdıñ qanşama ğasırlar boyı bastı baylığı bolıp kelgen jerlerimiz orıs otarşıldarınıñ menşigine aynaldı, Edil, Jayıqtan Ertiske deyin esesi ketken halqımızdıñ Sarıarqası men Jetisuı, Alatauı men Qaratauı, qaysı birin aytıp tauısasıñ, bäri tügel derliktey otarlap keluşilerdiñ qolına ötti, sulı, nulı jerden köz jazıp qalğan halıq şöl dala, susız, kwysiz jerlerge ığıstırıldı. Qazaq halqı bwl künderi de jerdi közdiñ qaraşığınday saqtauğa tiisti, babamnıñ babasınan qalğan amanattı keyingi wrpaqqa qaz-qalpında jetkizu parız ben qarızdıñ biigi.

Älihan Bökeyhanovtıñ jer tağdırı üşin alañdap aytqan kelesi bir pikiri bügingi däuir şındığımen ündesip twrğanday. Ol: «Bizdiñ qazaq jerdi menşikti qılıp alsa - başqwrtşa körip mwjıqqa satıp, biraz jılda sıpırılıp jalañaş şığa keledi». Jer ananı satu jayında aytılğan janayqay äli şeşimin tapqan joq. Kelimsekterdiñ menşigine aynalıp ketken qanşa jerimiz bar ekenin eşkim tap basıp ayta almaydı, al endi menşigindegi jerin saudağa salıp, biznes közine aynaldırıp jatqandar qanşama, bir sözben aytqanda başqwrttar jasağan qatelik äli de bolsa andızdap aldımızdan şığıp twr. Ä.Bökeyhanovtıñ jer turalı aytqan qağidattarınıñ tüyini tömendegidey: «Bizdiñ qazaq wltınıñ avtonomiyası jerge baylaulı avtonomiya bolmaq». Ä.Bökeyhanov, A.Baytwrsınov, M.Dulatwlı, M.Jwmabaev, S.Seyfullin, t.b. wlt ziyalıları 1920 jılı qazaq halqına alğaşqı avtonomiyanı alıp berdi, bwl jeñis 1936 jılğı Respublika statusın aluımızğa aytarlıqtay septigin tigizdi, al bastı jemisin biz körip otırmız, babalarımızdıñ qasıq qanı qalğanşa küresip alıp bergen sol avtonomiyası 1991 jılı Täuelsizdiktiñ qarlığaşı bolıp qolımızğa qondı, sol kezderi Bökeyhanov, Baytwrsınov siyaqtı twlğası bolmağan qanşama halıqtar äli künge deyin qwldıq qamıtın silkip tastay almay bodandıq qwrsauındağı beyşara küy keşude.

Ğasırlar auısqan, qwndılıqtar jayındağı közqarastar özgergen HHİ ğasırda Älekeñ aytqan:  «Europa mädeniettimin dep maqtanğanımen, mädenieti önerinde ğana, al minezi hayuandıq saparınan qaytqan joq»,-dep pikir aytuına ne sebep boldı eken dep oyğa qalasıñ. Evropağa tänti bolıp jatatınımız jasırın emes, mädenieti de joğarı, moyındaymız. Ğasırlar boyı dala mädenietimen tirşilik keşip, ruh asqaqtığı men adaldığın saqtap qalğan halqımızdı eşkimnen tömen dep bağalauğa haqımız joq, ökinişke oray key jağdayda «bireudiñ qañsığı, bireuge tañsıq» bolıp jatatını jasırın emes, Älekeñniñ zamanında bolğan jaman ğadet qazir de joq emes. Jahandanu däuiriniñ esik qağıp twrğanın eskergen bizder wlt janaşırınıñ joğarıda aytqan pikirlerin ärkez qaperde wstağanımız jön.

Eliniñ egemendigi üşin küreste ğwmır boyı japa şegip ötken asıl ağa: «Bizdiñ jwrt bostandıq, teñdik, qwrdastıq, sayasat isin wğınbasa, tarih jolında tezek terip qaladı»,-dep küñirenedi. Bölip alıp bilik jürgizgen patşa biligi de, «bostandıqqa qol jetkizdiñ» dep arqadan qaqqan keñes zamanında bostandıq, teñdik, sayasat isinde biz üşin bärin ortalıqta şeşip otırdı, Mäskeu biligi eşkimge ırıq bermedi. «Tarih jolında tezek teretin» jağdayğa itermeledi. Bwl künderi «mıñ ölip, mıñ tirilgen» qazaq halqı älem halıqtarımen teresi teñ, bostandığın bayandı etu jolında biikke wmtılğan, Twñğış Prezidenti N.Nazarbaevtıñ sarabdal sayasatınıñ nätijesinde mwhittıñ arğı jağına deyin dañqımız ketken, alıs-jaqın sanasatın saliqalı elmiz.

Älekeñ ğwmır keşken kezeñdegi saylau jayındağı jaqsı söz az, hakim Abay «boldı da partiya, el işi bülindi» dep bir tüyse, qazaqtıñ boldım-toldım degeni wmtılatın bolıstıq jayında: «bolıs boldım mineki, bar malımdı şığındap», - degen rayda birşama şındıqtıñ betin aşadı, al endi HH ğasırdıñ bas kezinde ömir sürgen jerlemiz Molda Mwsa (Mwsabek Bayzaqwlı) «Saylau degen elge bir bülik şıqtı» dep tipti tüñiledi. Osı orayda Bökeyhanov pikiri tömendegidey: «Qazaq saylauı - jwrtqa kelgen bir jwt: saylau jılı mal bağusız, egin salusız, pişen şabusız qaladı». Sol kezdegi saylau sipatı sonday boldı dep sanayıq, bügingi saylau bwl indetten arıldı ma, demokratiya salğan soqpaqqa tüsti me, ädil saylau ötkizip jwrmiz be degen san aluan swraqtar aldımızdan andızdap şığa keledi. Küni keşe ğana saylau ötkizdik, u-şuı basılar türi joq. Qayran dana Abaylar, «zarığıp alaş üşin beynet körgen» Älekeñder ümitin aqtamağan, bodandıq kwy keşken qazaq halqın «altı baqan, ala auız» etip ketetin saylau sipatı azat, täuelsiz qazaq qoğamı jağdayında jat qılıq, babalar ümitin aqtamağan jaman joldardan arılatın uaqıt sınında twrmız. «Közi soqırdan, köñili soqır jaman» (Ä.Bökeyhanov) küy keşken zamana da artta qaldı. «Erinşek pen ezge jol, bäyge, sıbağa, müşe joq»,- ekenin san ret eskertken Älekeñniñ armanı ğasır soñında jüzege astı.

Bilimi joğarı, öz halqınıñ ädil zañ ayasında ömir sürgenin añsağan, sol joldağı küresin ömiriniñ soñına deyin jalğastırğan ziyalı Älekeñ: «Bi tüzu, bilik ädil bolsın», «zañ adam paydasına jazıladı, adam zañ üşin tumaydı ğoy» degen jaqsı oylar ayttı. Sonday-aq är kezderi aytqan «mansapqwmar eli – kemeldikke jetpegen el», nemese «wltına, jwrtına qızmet etu – bilimnen emes, minezden»,-dep keletin ötkir oyları, halqınıñ sanasına silkinis tuğızudı maqsat etken, halqın qayrap aytqan: «tirşilik – bäyge: jüyrik alar, şaban qalar»,-degen  oylardıñ qay-qaysısı bolmasın wlt sanasına sañlau tüsiretin amanattar.

Ardaqtı Älihan turalı oy qorıtar twsta tağı bir danalıq qağidattıñ tereñ sırına üñilip körelikşi. Ol: «jwrt paydasına taza jolmen tura bastaytın er tabılsa - qazaq halqı soñınan erer edi»,-dep aqedil pikir ayttı. Dauıl men dürbeleñge tolı HH ğasırdıñ bas kezinde halıq qamın oylap, wlt janaşırı bolğan arda azamattar az bolmadı, sonıñ biri de biregeyi Älihan Bökeyhanovtıñ özi edi. Ökiniştisi sol halıq soñına eretin azamattardıñ deni biri erte, biri keş mert bolıp jattı. Qazaq halqınıñ tağdırın kelimsekter şeşetin jıldar köp jıldar boyı saltanat qwrdı.

Wlı baba amanatına ğasırlar boyı jürgizgen kürestiñ nätijesinde qol jetkizgen qazaq halqı 1990 jıldarı ğana qol jetkizdi, taza jolmen tura jolğa bastaytın Twñğış Prezidenti N.Ä.Nazarbaevpen birge azattıq aydınına şıqtı. Ruh maydanınıñ şın mänindegi küreskeri bolıp ömirden ötken ayaulı jannıñ tuğan halqınıñ qamın oylap aytqan qadau-qadau qağidattarı jayında ğana oy bölistik. Tanımı mol, tağılımı tereñ oylardıñ berer ğibratı keşe men büginniñ, erteñgi bolaşaqtıñ jemisi bolıp täuelsiz wrpaqtıñ sanasında mäñgi jañğıradı, saqtaladı. Kämil şındıq osı.

Nariman Nwrpeyisov, Filologiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

4 pikir