Senbi, 24 Tamız 2019
Tarih 1822 5 pikir 13 Tamız, 2019 sağat 12:54

Irğaylı saydağı qwpiya jazu budda monahtarınıñ qoltañbası ma?

Iä,  astımızdağı  jol  tañdamaytın  jeñil kölik (UAZ) bar dauısımen  ışqına gürildep, soltüstik jaqtı nısanağa alıp, bar jıldamdıqpen  zımırap keledi. Bastı bağıtımız tamırı tereñge jayılğan, tarihı  talaydı tamsandırğan Jarkent öñiriniñ Jetisu Alatauı. İssaparımızdıñ  negizgi maqsatı äzirge bizge belgisiz atalmış tau qoynauındağı jartasta jazılğan «beymälim  jazudı» közben körip, suretke tüsirip qaytu. Jol  bastauşımız jası jetpisten assa da jürisi şiraq, kökiregi  tolğan  şejire, körgenderin köñilge tüye bilgen – Atubaev Ömirzaq (Torğay) ağamız. Qazınalı qartımızdıñ tuğan el men jerdiñ, obalar men tastağı suret, jazular siyaqtı tarihi eskertkişter turalı aytqan äñgimeleri jandünieñdi  baurap, ertegidey elitedi. Osınday bir kezekti äñgime barısında osı  «Irğaylı saydağı köne jazular...» turalı aytpası bar ma?! Sodan sol bir belgisiz «qwpiya jazu men tañbalardı izdep baru, öz közimmen körip qaytu» turalı oy miıma maza bermedi. Äueli kündegi küybeñ tirlikpen jürip  birşama uaqıtta ötip ketipti, mine «Sabaqtı ine sätimen» - degendey bügin osı bir istiñ ıñğayı kelip twrğan siyaqtı.

Jarkentten şıqqannan toqtamağan qalpı Lesnovka, Eñbekşi auıldarın  köktey tilip ötken köligimiz kieli Kitiñge kelip biraq ayaldadı.Tek qana Eñbekşi men Kitiñniñ arasındağı joldıñ oylı – qırlı jaysızdığı bolmasa, jalpı qarqınımız jaman emes. Sarqırağan tau özeniniñ joğarğı jaqtağı ötkelinen öte sala beytanıs adamdarğa jolığıp, jön swradıq. Dittegen  jerimiz  Qayşınıñ  beline  baratın joldı bilip alıp köñilimiz jaylanğan  soñ, tüski  astıñ qamına kiristik. Jol boyı Torğay ağamız sözge aralaspay,  tek qısqa ğana jauap qayırıp, tomağa  twyıq otırıp keldi. Özen  jağasında rahattanıp otırıp tüstendik, arasında ağamızdı sözge tartıp edim, onşa  äser etpedi, sol bwyığı küyinde, qalıñ oy  qwşağında qala berdi. Nege  köñilsiz?... «Qinap  qoydıq pa, jası kelgen adamdı» degen, oy da kele berdi... Sırtqa bildirmegenmen ağamızdıñ közinen «işki jandüniesiniñ alay – düley küy keşip, mazasızdanıp» otırğanın añğardım. Äri qaray  mazalaudı jön körmedim, «Ne de bolsa bara körermiz...» dep şeştim. Al,  jienim Bekbolattıñ – beymälim jazu men suretke degen qwştarlığı  sonday erekşe köñildi, mına qalpında ottan da, sudan da tayınatın türi joq. Jürgizuşi balamız Rayımbek pen Aybektiñ oylarında tük joq, olar üşin  bäri qızıq, bäri  tañsıq. Ekeui zır jügirip ağalarına barınşa qızmet  körsetip jatır öte izetti, tärbieli jastar ekeni körinip – aq twr, qarap  twrıp rizalıqtan janıñ süysinedi. Özen jağasındağı kök maysada äzildesip otırıp asımızdı işken soñ, Aqşağıldıñ sayımen batıs jaqtı betke  alıp, Qayşığa qaray tartıp kettik. Jolay men de oyğa berildim: ...qanday jazu  eken  ä...?  ..kimderdiñ  qoltañbası? Qaşan tasqa basıldı eken?  Jazu...  tañba...  Toqta!  Men osı jazular tarihı turalı ne  bilemin? Özime – özim swraq qoydım, oydı – oy jetelep twñğiıqqa batıp baramın...

Jazular tarihı jaylı oqığandarım eske tüsip, beynetaspanıñ  lentasındağı kadrlar tärizdi tizbektelip sana arqılı ötip jatır. Jazu – qısqaşa aytsaq, adamnıñ oyın, qorşağan ortağa közqarasın bildirip, solar jaylı habar beretin tañbalar jüyesi ğoy. Al, tasqa bederlengen beynelik belgiler ğılımda petroglif nemese piktografiya dep ataladı. Sonımen  adamzat tarihındağı alğaşqı jazu tañbalarınıñ ömirge kelui osıdan  5000 jıl bwrınğı Tayau Şığıstağı Şumer elinen  bastau alğan - dı. Odan  keyingi 22 dauıssız dıbısı bar twñğış älipbidiñ ieleri – finikiyalıqtar ekenin de bilemiz. Qısqaşa qayırsaq mına ğalamşardağı adam ömirinde jazudıñ alatın ornı erekşe. Sebebi, kez kelgen qoğamnıñ sayasi, mädeni jäne ekonomikalıq äleuetiniñ körsetkişi jazusız jüzege  asuı  mümkin  emes, äueli deseñiz älemdik örkeniettiñ  damuı da osı jazu – sızudıñ payda boluımen tığız baylanıstı. Aytqanday, amerikan etnologi L.G.Morgannıñ adamzat  tarihın jabayılıq, tağılıq, örkeniettik dep üş kezeñge bölip qarastırğanı, odan örkeniettik kezeñniñ jazu – sızu şıqqannan keyin bastalatındığın jazıp ketkeni esteriñizde bolar. YAğni, jazudıñ payda boluı adamzat qoğamı tarihında ülken betbwrıs jasağan  teñdessiz jañalıq! Demek, är jazudıñ özindik tarihı men örkenietter  şejiresinde ayşıqtı ornı, özgege  wqsamaytın tağdır täleyi bar degen  söz. Mısalğa, Egipet jazularına «ieroglif» - yağni,  «qasietti tañba» dep  atau bergen K.Aleksandriyskiy bolsa, osınau siqırlı jazudıñ sırın  aşu  francuz  ğalımı -  Jan – Fransua Şampol'onnıñ  mañdayına  bwyırıptı. Jäne de  HVİİİ – HİH ğasırlarda  köne  jazulardıñ köptep  tabılıp oqıluı közi aşıq, kökiregi oyau ziyalı qauım ökilderiniñ  äñgimeleriniñ negizgi özegine aynalğan kezeñ bolatın. Oğan dälel retinde  Siriya, Vavilon, Parsı  sına  jazularınıñ oqıluınıñ qwpiyasın aşqan  talanttı oqımıstılar – G. Grotefend,  G. Roulinson, E. Hinks t.b. ğalımdar sol kezeñdegi ziyalılar arasında barınşa madaqtalıp, ülken qoşemetke  ie  bolğan  edi. Bwndağı  toqtala  ketetin bir  erekşelik, Parsı jeri men  Mesopatamiyadan (Tigr men Efrat özenderi  arası) tabılğan  sına  jazulardıñ  bir – birine  öte wqsastığı. Onıñ  işinde  wzındığı – 20m,  biiktigi – 7m  jerdi  alıp  jatqan  400 joldan  twratın Behustun  jazuı  talaydı tañday qaqtırdı. Sonımen qatar,  Het eliniñ tarihın zerttep, hetologiya – ğılımınıñ negiziniñ qalanuına sebepşi bolğan, het jazuınıñ  sırın aşqan çeh  ğalımı -  B. Groznıy esimi ğalımdar ortasında ülken  qwrmetke ie  bolıp, tarihta mäñgi qaldı. Odan basqa Saq jazuın alğaş  oqığan Otandıq ğalım, türki tiliniñ  mamanı  A. Amanjolov  ağamız  ben  Şumer jazuı men Türki  runikasınıñ aytılu ündestigi men mağınalıq baylanısın naqtı  mısaldar keltire otırıp zerttep jürgen O.Süleymenov  ağalarımız da bar. Soğdı jazuınıñ tarihı men qoldanıluı  öz aldına bir bölek dünie.

Al, köne Türki sına jazuınıñ bizdiñ wlttıq tarihımızdağı alatın ornı  öte joğarı. Nege deseñiz bwl b.z. Vİİ- Vİİİ ğasırlarına jatatın qwndı  jädigerler köne Türkilerdiñ ru -  taypalarınıñ tañbaları negizinde jasalğandıqtan töl mädenietimiz ben  ruhaniyatımızdıñ  berik irgetası ispetti. Köne türki runikası turalı mälimetti alğaş jariyalağan S.Remezov edi. Osınau qwndı tarihi eskertkiştiñ şejiresi 1718 – 1727 jıldarı Sibirdi zertteuşi ğalım Messerşmidtiñ Enisey özeniniñ bas jağınan tauıp alğan  türli tañbalarğa, jazuğa tolı eki balbal tastan bastau aladı. Keyinderi  däl osınday jazu tañbaları bar tastar Minusinsk oypatı men Orhon  özenderi boyınan tabıldı. Arheologiyalıq zertteuler nätijesi bwl  aymaqtıñ köne Türki mädenietimen tığız baylanıstı ekendigin ayqındap  berdi. Atalmış qwpiya jazu köptegen  ğalımdardıñ  qızığuşılığın oyatıp, nazarın audarğanmen  olardıñ eñbekteri eş nätije bermedi. Biraq,  adamnıñ aqıl – oyınıñ mümkindigi şeksiz emes pe?! Dat ğalımı  V. Tomsenniñ jankeşti eñbegi men izdenisiniñ arqasında bwl qwpiya jazudıñ da  sırı şeşildi. Nätijesinde, osınau tarihi jädiger bükil Türki jwrtınıñ  onıñ işinde qazaq halqınıñ mädenietiniñ  mäñgilik  ruhani  qazınasınıñ  Temirqazığına aynaldı.  Wlı babalardıñ märmär tasqa qaşap jazğan wlağattı sözderi bizder üşin önegeli  ösiet, mäñgilik mwra bolıp qala  bermek.

...Özimmen özim bolıp, twñğiıq oydıñ tübinde otırğan meni «İzdegenimiz osı  jer, keldik!» dep, «sañq!» etken Torğay ağamızdıñ dauısı selt etkizdi. Bökterdi qiyalay jolsızben jüyitkigen köligimiz, jerdiñ oy – şwñqırına  qaramay şoqıraqtağan küyi bir kiiz üydiñ aldına kelip biraq toqtadı. Jamırap kölikten tüse bastadıq, bärimizdiñ közimiz tau jaqta, tas bitkenniñ bäri jazu siyaqtı elesteydi. Söytkenşe kiiz üyden bet – auzın  uqalap, közin  sığıraytqan bir jigit ağası şıqtı, jön swrastıq. Ol «bwl jer  Küldiqora,  arı jaqtarıñız  Köktastı» dedi, qolın batısqa sermep. Bärimiz eşnärsege  tüsinbey bir  sät abdırap  qaldıq, sonda  qalay bolğanı...?  Torğay ağanıñ aynalağa tañdana  qarap «Äy, onda  Irğaylı  say  qayda?» degen  swrağına, «arttarıñızda  qaldı  ğoy» dep  şığıs  jaqtağı  birşama aralıqta twrğan biikteu jartastı nwsqadı. Ağamız  aynalanı közben şolıp «Sonda  qalay  adastım ba?» dep,  jan – jağın añırıp qarağan  küyi  twrıp  qaldı. Tez  esin  jiya qoyıp  sälden soñ älgi malşı jigitke «Jaqı  mañda jazu – sızuı bar tastar körmediñ  be?» qayta swraq qoydı. Malşı «joq» dep qısqa  qayırdı da, toqtap barıp esine tüsti – au  deyim, «Tek mına töbeniñ ar  jağında arabşa jazuı bar bir tastı ğana kördim» dep sözin ayaqtadı.Oğan  jauap retinde Torğay ağa: «E onı bilemiz, ol  bir baydıñ qızına qoyılğan tas qoy, odan  basqa şe? Mal qarağanda osı mañdı san şarlasa da jan – jaqtarına kişkene bir zer salmaydı eken, ä, bwlar...» dep,renjigen keyip  tanıttı. Sonımen keri bwrılıp töbeni bökterley jürip otırıp, izdegen  Irğaylı sayımızğa da jettik – au. Endi bwl jerde jol azabın jeñildetken  jeñil köligimiz ben onıñ  jürgizuşisi Rayımbekke şeksiz riza boldıq.

Bara sala sol ekpinimizben  toqtamağan küyi saydı boylap  joğarı  örledik,  esil – dertimiz tezirek  köne  jazudı köru. Şamamen 150m  jürgennen  soñ  alğaşqı  jartasqa  jolıqtıq, ondağı  jazudı  menen  basqa  eşkim  bayqamadı, bäri jıldamdata  ilgeri  ketti. Alğaşqı  jazu jandüniemdi jağımdı  äserge böledi, jaylap  fotoaparatımdı qolğa  alıp  suretke  tüsirdim. Qıtay  ieroglifine  wqsaytın  siyaqtı ma, qalay  özi?  Joq, emes – au, emes. Sodan  saydı  örlep  tağı  400m  jürgende  saydıñ  eki  jağın  ala  ornalasqan  ülken  jaqpar  tastar birden közge  tüsti. Solar şığar  dep şamaladım, izinşe  menen  bwrın  jetken  Bekbolattıñ  quanğannan  mäz  bolıp  ayğaylağan  dauısın  estidim. Eki  qolın  aspanğa  köterip  alıp  quanıştan  jarılayın  dep  twr,  «Mine  jazu,  mine  suret!» dep  är  tastı  bir  körsetedi. Jalpı  jartas  doğa  tärizdi  ülken  üş bölikten  twradı  eken. Eki  böligi  batıs  jağında  qatarlasqan,  al  bir  böligi  şığıs  jağında  jeke  ornalasıptı. Ortadağı  aşıqtan  su  aqqan  boluı  kerek, biraq  osı  aşıq  bölikti, aldıñğı  jaqtı  jergilikti  malşılar  jartastıñ  sınğan kişkene bölikterimen  qorşap qora  jasap  alıptı. Şığar  esiktiñ  sol  jağında  wzın  qwrıq  twr,  soğan  qarağanda  jılqı  malın  qamaytın  sekildi.

Jartasta beynelengen täueşki, attı  adam,  bwğılar  men  arqardıñ  suretteri  keremet!  Al, jazulardı körip tañ – tamaşa boldıq,  tipti esimiz şığıp  qaldı. Osınşama  ğajayıp  tarihi eskertkişterdiñ  tabıluı, meni ayaq astınan  beyne  bir  altın  kömbege  jolıqqanday  küyge  tüsirip, añırıp  twrıp  qaldım. Qıtaydıñ, arabtıñ, parsınıñ, köne türkiniñ  sına  jazularına  müldem  wqsamaydı. Kim, qaşan  jazdı  eken? Qay  däuirge  tän? Qanşama  ğasırlardı  artqa  tastadı  eken  bwl  jädiger? Ätteñ,  tastar  da  söyleytin  bolsa ğoy... Söyleydi  olar,  söyleydi, biraq  oğan  bizdiñ  öremiz  jetpey  twr – au...!?  Özimmen  özim  kübirlep  söylesip  jürmin, suretke  de  tüsirudemin. Oyımnıñ  san – saqqa  bölingeni  sonday,  oyşa  är  närseniñ  basın  bir  şalamın... Tağı bir bayqalğan  erekşelik jabayı jäne  üy  januarları  jartastıñ  joğarğı  böliginde  surettelipti de, tömengi  jaq  böligi  biz  söz  etip  otırğan   qwpiya  jazularmen  kömkerilgen.

Meniñ  öz joramalım  boyınşa Saq, Üysin  däuirine  jatatın  siyaqtı. Iä,  sol!  Däl özi, jabayı  januarlar Saq zamanı bolsa, attı adam Üysinderdiki! Esime  är saydıñ  jañağı  Küldiqora,  Irğaylınıñ  auzındağı biik  tepseñde  jatqan  tas  obalar  sap  ete  tüsti. Sebebi, Üysinder  ölgen  adamdardı mürdeni su şaymaytın  biik  töbeler  men  tau  bökterlerine  jerlegeni  tarihta bar. Kele jatıp sol obalardıñ birneşeuin suretke de  tüsirip  alğan  edim. Tağı bir bayqağan  närsem  tastağı suretter arasınan  qolına  qws  wstağan  attı adam, yağni  qwsbegi! Mal bağıp  sayatşılıq  qwru  bizdiñ  ata  käsibimiz ekenin bärimiz  de  bilemiz, sol suret  astındağı  jazu  sayatşılıq,  añşılıq  nemese  mal  bağu turalı  jazılğan  derekter  boluı  da  mümkin  ğoy.  B.z.b. İ – İİ ğasırlarda  soltüstigi  Balqaştan  bizdiñ  öñirdi  qosa  alğanda  oñtüstigi  Istıqkölge  deyingi  aymaqtı  üysin eli mekendegen  edi  ğoy. Sol  kezeñdegi  Qıtay  sayahatşılarınıñ  tarihi  mälimetteri  boyınşa: «...Üysinderdiñ  memleket  basşısı – Künbi (Gun'mo), astanası – Şığu qalası (Çiguçen') qazaqşa  Qızılañğar,  tütin sanı – 120000,  adam  sanı – 630000,  äskeri - 188800».  Demek, bwl  eldiñ  özindik  memleketi, tili, ordası,  jazuı  boldı  degen  söz, ol  bwl  mälimetterdiñ  bärin  atalmış  memleket ordasındağı  arnayı qwjattardan alğan. Nege  deseñiz  bükil  üysin  jerin  aralap  mal – janın  sanap  şığuğa   qıtay  jihankeziniñ  ömiriniñ  jetpesin bärimiz  de  tüsinip otırmız. Sonday – aq, 70 mıñ  ierogliften  twratın  Qıtay  jazuınıñ twñğış  ret  qoldanısqa  tüsui  qazaq  elimen  şekaralas  aumaqta  iske  asqanın  tarihtan  bilemiz. Demek,  bwl  salada  bizdiñ  köşpendi babalarımızdıñ  ıqpalınıñ  bolğanın  jasırıp  qalu  mümkin  emes jäne de bwl  jağday köşpelilerdiñ  özindik  jazu  belgileri  bolğandığınan  da habar berip twr emes pe.

Qorıta aytqanda  osılardıñ  bärin oy  eleginen ötkize  otırıp, bwl köne  jazu «Üysin  jazuı  boluı da mümkin  ğoy» degen joramalğa toqtadım. Oğan qosa qwrmetti  oqırman, qazaq  jerin  mekendegen  taypalardıñ  töl  jazuınıñ payda bolu merzimi  b.z.d. İ mıñjıldıq ekenin wmıtpağan bolarsız. Ärine, bwl tek öz oyım, biraq tolıqtay zertteudi qajet etetin dünie ekendigine şübäm joq. Jartastağı  jazu tañbaları men januarlar  beynesin suretke tüsirudi ayaqtap,tağı bir ret ärqaysısın jeke – jeke  mwqiyat qarap  şıqtım. Tamaşa jañalıq, alğan äserimdi sözben jetkizu  mümkin  emes! Aynalağa riza köñilmen  qarap  biraz  twrdım  da  demaluğa  tize  bügip  otırğanımız  sol  edi, bwlttan  şıqqan  kündey  bolıp «jarq!» etip Torğay  ağamız  keldi,  jüzi  janıp  twr,  öte  köñildi. Bağana  bizder  japa  tarmağay  say  boyımen  örlep  ketkende, ol  kisi şarşağandıqtan  artta  qalıp  qoyıptı. Sodan  biraz demin  alıp, aptığın basıp kelgen  beti osı. Quanıştan  jüzi bal – bwl  janğan ağamız: «Osı ğoy bizdiñ izdegenimiz, mana jol boyı jas bolsa kelip qaldı, bwl jaqqa kelmegenime de köp jıldar boldı (20 jıldan asıp ketti), taba almay qalsam balalardan  wyat bolatın  boldı – au» – dep, qattı uayımdap edim.  «Jazulı  jartastı  tapqanımız  qanday  jaqsı  boldı» – dep, eki  qolımen  jartastı  nwsqap  jas  baladay  mäz  bolıp  twr. Ou, bäse, bäse, endi bäri  tüsinikti boldı, jol boyğı ağanıñ  «twyıqtalıp  otıruı,  iştey mazasızdanuınıñ» sebepteri osı eken ğoy. Eh,  şirkin  peyili  darhan  daladay, aqköñil  jas  baladay,  qazağımnıñ  qayran  qariyaları – ay! Qartımızdıñ didarınan tögilgen riyasız  säbi külki, quanışqa  tolı  köz  janarı meniñ jadımda köpke deyin saqtalıp  qaldı. Ätteñ,  öziñizdey  qazınalardıñ  qatarı  sirep  baradı – au   degen  ökiniş  özegimdi  örtep  ötti. Estelik  üşin dep suretke tüstik, biraz äñgimelesip  tılsım  sırın bauırına bükken, beymälim jazuı bar jartasqa  qimastıqpen qaray – qaray keri qayttıq.

Bärimiz köñildimiz, dabır – dwbırmen kölik qasına da keldik, qalğan azıq – tüligimizdi ortağa salıp, dastarhan jayıp jürek jalğadıq. Şäy üstinde  ağamız alısqa közdi qadağan qalpı: «...Dolañqara, erte twrıp atıñnıñ,  jalın  qara!» dedi de şığıs jaqtağı keruenniñ şaşılğan teñindey  sozılıp jatqan qarataudı qolımen körsetip, özi biletin tarihi oqiğalarğa  toqtaldı. Erte kezeñderden osı aumaqtı mekendep kele jatqan Suan taypasınıñ  Aqşa, Qaramende rularınıñ arasında bolğan jer dauı jayında biraz äñgimeniñ tiegin ağıtumen qatar, Keñes zamanında bwl  aymaqtıñ egis alqabı bolğandığınan da habardar etip ötti. Arı qaray  tömendegi köz wşında nüktedey köringen qos beyitti nwsqap, «Jarıqtıq  Şını – Şıñğıs beyiti, Şını äyeli de, Şıñğıs  eri dedi» bwl kesenelerdiñ  sonau ürkinşilikten bwrın  twrğızılğandığın ayttı. Şaması  1931 -1933 jıldardağı aşarşılıq jıldarınan bwrındarı, şamamen ötken HH ğasırdıñ bası bolsa kerek. Odan äri osı mañdağı jer – su attarına  baylanıstı  biraz şejire tarqatqan ağağa iştey riza boldım. Swñğıla  qarttıñ äñgimesi ötken HH ğasırdıñ 70 jıldarı qaytıs bolğan atam  Ramazandı esime tüsirdi. Sebebi, men es bilgeli «atamnıñ  balası» bolıp  östim, atammen  erip  jürip  auıl  aqsaqaldarınıñ, manpañ, zäñgilerdiñ äñgimesin, aqalaqşılardıñ özderin körmesemde olar turalı nebir añız – estelikterdi tıñdap ösken edim. Olardıñ ärqaysısı birin – biri  qaytalamaytın  «... dariya şalqar,tau müsinder» erekşe twlğalar edi ğoy, jarıqtıqtar!

Uaqıttıñ qalay ötkenin de bayqamay qalıptıq, kün de keşkiripti üyge  jinala  bastadıq. Kelgendegidey emes jer jağdayın  bilip alğan jürgizuişi bala joldı – jolsızben töteley tartıp közdi aşıp - jwmğanşa kelgen  jolımızğa  qayta  tüsip alıp  jüyitki jöneldi. Ärkim öz oyımen otır, bäriniñ de  şarşağanı bilinip  twr. Tek Bekbolat qana äli arını  basılmağan  sekildi, aynaladağı közge  tüsken  ärnärsege türli teñeuler  aytıp, tili  jetpegen  jerlerin türli qimıldarmen  körsetip bärimizdi küldirip, köñildendirip keledi...

Birde şoqıraqtap, birde  jaylı qalpı zulap kele jatqan kölik terezesinen - zeñgir kökke, manaurap mülgigen alıp  tauğa  qarap  kele jatıp  qaytadan eriksiz  oyğa  şomdım: Oypırmay, «Köñil  jüyrik pe, kök dönen jüyrik pe?» degen ras – au,  sirä,  iştey oydı – oy  qozğap beymälim  beyneler men tañbağa tolı jartas qayta köz  aldıma elestedi. Ärtürli saualdar sanamda  mıñ  qwbıladı,  bwl  jazular  erte  orta  ğasırda  da  jazıluı  mümkin – au  degen  «swraq» ta qılañ  berdi. Esime  endi  tüsti b.z. Vİİİ ğasırındağı  Qarlwqtar zamanında Jetisu jerine kelgen tibettikter tau – tasqa özderiniñ  buddalıq dwğaların oyıp jazıp qaldırğandarı turalı derekter bar ğoy, tarihta.Türkiniñ Taspar, Işpara qağandarı öz biligi twsında Budda dinine  boy  wrdı emes pe...?! Söytip, Tibetten lamalardı alğızıp, Buddanıñ  qasietti jazbaların türki tiline audartıp keñinen nasihattağan edi. Bwl  jazu sol budda monahtarınıñ qoltañbası şığar...?!  Endi bwğan sol  Tibet lamaları jazbalarınıñ bwdan  bwrındarı İle  özeniniñ  oñ jaq jağalauınan  tabılğanı turalı derekti  qosıñız. Iä ol da mümkin, ärine  bwl  tereñ  zerttep, zerdeleudi  qajet  etetin dünieler, bizdiki tek joba,  boljam  ğana. Tuğan eldiñ, jerdiñ tarihı bizder men keleşek wrpaq üşin  bağa jetpes qazına  ğoy. Sol  qwndı jädigerlerdi  qasterleu är qazaqtıñ  azamattıq  parızı  bolmaq. Ärqaşan  parızımızğa  adal  bolıp, «Eli üşin eñbek etkenniñ eñsesi biik» degen halıq  naqılın tu etip, elimiz  üşin  ayanbay  eñbek eteyik ağayın. Täuelsizdigimiz  twğırlı,  memlekettigimiz  mäñgilik  bolsın!

Paydalanılğan   ädebietter:

1.Qazaqstan  tarihı,  J.Artıqbaev, Ä. Pirmanov.  Almatı «Atamwra» 2013 

2. Köne  jazba  eskertkişteri,  R. Ämirov,  J. Ämirova.  Almatı   «Rauan»  1995

3. Ejelgi  Qazaqstan enciklopediyası,  «Aruna»  2004     

4. Qazaqstan  tarihı,  10 – sınıp.Ä.Töleubaev t.b.  Almatı «Mektep» 2006   

Qali Ibrayımjanov                                                                                          

Tarih  ğılımdarınıñ  magistri

Abai.kz

5 pikir