Қазақстанның саяси-экономикалық кеңістігінде дүрбелең тудырған оқиға — 2026 жылдың 11 қарашасында Ұлттық қауіпсіздік комитетінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметі тарапынан «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ басқарма төрағасы Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ басшысы Елжас Отыншиевтің пара алу күдігімен ұсталуы елдегі квазимемлекеттік сектордың тиімділігіне қатысты ескі сұрақтарды қайта күн тәртібіне атайлата шығарды.

Астанадағы «Atlant» тұрғын үй кешенінің 12-қабатынан лақтырылған сөмкелер мен ақша бумалары туралы деректер бұл істің қоғамдық апалаң-топалаңын одан әрі күшейтті.

Осы жағдайға байланысты саясаттанушы Досым Сәтпаев жүйелі реформалар қажеттігін алға тартып, мәселенің түп-тамыры тек жекелеген тұлғаларда емес, басқару моделінің өзінде екенін атап өтті.

БЮДЖЕТ ТАПШЫЛЫҒЫ МЕН КВАЗИМЕМЛЕКЕТТІК СЕКТОР: СӘТПАЕВТЫҢ УӘЖДЕРІ

Саясаттанушы Досым Сәтпаевтың пікірінше, елде шағын және орта бизнеске (ШОБ) салмақ салған салық реформасы талқыланған кезде, үкімет қаражатты дұрыс жерден іздемеді. Сарапшы қаржылық ревизияны ең алдымен «Самұрық-Қазына» қорынан, ұлттық компаниялардан және тұтас квазимемлекеттік сектордан бастау керек еді деп есептейді.

Сәтпаевтың талдауында бірнеше негізгі түйін бар:

1) «Самұрық-Қазына» бастапқыда сингапурлық «Temasek Holdings» үлгісі бойынша құрылғанымен, іс жүзінде сол деңгейдегі ашықтық пен тиімділікке қол жеткізе алмады.

2) Сарапшының пайымдауынша, егер қордың жұмыс істеу жүйесі толықтай өзгермесе, мұндай атышулы ұстаулар тек қаржы ағындарын бақылауға таласатын «топаралық қақтығыстар» деңгейінде ғана қалып қоюы мүмкін.

3) Ұзақ жылдар бойы жабық жағдайда жұмыс істеп келген жүйедегі шынайы ахуал осындай төтенше оқиғалар кезінде ғана сыртқа шығады.

Екінші жағынан, құқық қорғау органдары мен мемлекеттік аппарат өкілдерінің ұстанымы тұрғысынан, жоғары лауазымды топ-менеджерлердің ұсталуы — заң үстемдігін қамтамасыз ету, жемқорлыққа қарсы күрестің «қол сұғылмайтын тұлғалар жоқ» қағидаты аясында жүріп жатқанының және мемлекеттік активтерді талан-таражға салуға тосқауыл қоюдың көрінісі ретінде қарастырылады.

ОРТАЛЫҚ АЗИЯ КОНТЕКСТІ: ҰҚСАС КЕЙСТЕР МЕН АЙМАҚТЫҚ ҮРДІСТЕР

Квазимемлекеттік монополиялар, ірі мемлекеттік қорлар және олардың айналасындағы жемқорлық даулары тек Қазақстанға ғана тән құбылыс емес. Орталық Азияның өзге елдерінде де мемлекеттік активтерді басқару және ірі шенеуніктер мен топ-менеджерлердің ұсталуына қатысты ұқсас оқиғалар орын алған еді. Атап айтсақ:

Соңғы жылдары Қырғызстан билігі мемлекеттік монополиялар мен стратегиялық салаларда (әсіресе кеден қызметі, энергетика және «Қырғыз темір жолы» сияқты кәсіпорындарда) ауқымды антикоррупциялық науқандар жүргізді. Мәселен, кеден саласындағы ірі жемқорлық схемаларының әшкереленуі мен бұрынғы лауазымды тұлғалардың ұсталуы бюджетке орасан зор қаражатты қайтарумен қатар жүрді. Алайда қырғызстандық сарапшылар да дәл Қазақстандағыдай пікір білдіреді: Кадрларды ауыстыру және активтерді тәркілеу мемлекеттік кәсіпорындардағы сатып алулар мен тарифтік саясатты ашық етпейінше, мәселені түбегейлі шешпейді.

Өзбекстанда да «Өзбекмұнайгаз», «Узбекистон темир йуллари» сияқты ірі мемлекеттік монополиялардың тиімділігі мен олардағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдері жиі сынға алынды. Соңғы жылдары Ташкентте бірқатар мемлекеттік органдар мен ірі компаниялардың басшылары қаржылық заңбұзушылықтар мен парақорлық үшін қызметтерінен босатылып, қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Өзбекстан үкіметі бұл мәселені шешудің басты жолы ретінде мемлекеттік кәсіпорындарды трансформациялауды, халықаралық аудит енгізуді және мемлекеттің экономикадағы үлесін азайтып, жекешелендіруді жеделдетуді таңдады.

Тәжікстанда Мемлекеттік қаржылық бақылау және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес агенттігі тарапынан мемлекеттік банктер мен ірі инфрақұрылымдық жобалардың басшыларына қатысты бірнеше рет ірі қылмыстық істер қозғалған. Бұл жағдайларда да негізгі проблема — мемлекеттік қаражаттың бөлінуіндегі қоғамдық және парламенттік бақылаудың әлсіздігімен байланыстырылады.

РЕФОРМАНЫҢ ЕКІ ЖОЛЫ

Қазақстандағы «Самұрық-Қазына» мен «ҚТЖ» төңірегіндегі соңғы оқиғалар Орталық Азия елдеріне ортақ жүйелі дилемманы айқындап берді:

1. Құқық қорғау органдарының белсенділігі арқылы жемқорлық фактілерін анықтау және келтірілген залалды бюджетке қайтару. Бұл қысқа мерзімде әділдік сезімін қалыптастырып, бюджетті толықтыруға көмектеседі.

2. Экономистер мен саясаттанушылар ұсынатын жол — мемлекеттің экономикадағы үлесін қысқарту, ұлттық компаниялардың сатып алу жүйесін толық ашық ету, директорлар кеңестеріне шынайы тәуелсіз мамандарды тарту және тиімсіз холдингтік құрылымдарды қайта қарау.

Алдағы уақытта Қазақстан билігінің осы дағдарыстан қандай қорытынды шығаратыны — тек жекелеген топ-менеджерлерді ауыстырумен шектеле ме, әлде бүкіл квазимемлекеттік сектордың архитектурасын қайта құра ма — ел экономикасының алдағы даму бағытын айқындайтын басты фактор болмақ.

Әбіл-Серік Әліакбар

Abai.kz