ТАРИХИ НӘТИЖЕЛЕР, МӘСЕЛЕЛЕР МЕН ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ (1993–2026 жж.)

Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы – теңгенің айналымға енгізілуі еліміздің тәуелсіздік тарихындағы аса маңызды оқиғалардың бірі болды. 1993 жылғы 15 қарашада ұлттық валютаның дүниеге келуі Қазақстанның саяси тәуелсіздігін экономикалық және қаржылық тұрғыдан нығайтудың шешуші кезеңіне айналды. Бұл тарихи шешім жас мемлекеттің өз ақша-несие саясатын жүргізуіне, дербес қаржы жүйесін қалыптастыруына және ұлттық экономиканың даму бағыттарын айқындауына жол ашты.

Биыл ұлттық валютамыздың айналымға енгеніне 33 жыл толып отыр. Осы уақыт аралығында теңге Қазақстанның экономикалық дамуымен, қоғамдық өзгерістерімен және халықаралық экономикалық байланыстарымен бірге қалыптасты. Сондықтан ұлттық валютаның 1993–2026 жылдардағы тарихи жолын саралау – өткенге көз жүгірту ғана емес, елдің экономикалық егемендігінің бүгінгі жағдайы мен болашағын бағалау деген сөз.

ТЕҢГЕНІҢ ДҮНИЕГЕ КЕЛУІ – ТӘУЕЛСІЗДІКТІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ НЕГІЗІ

1991 жылы Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздігін жариялағаннан кейін ел алдында күрделі міндеттер тұрды. Кеңестік жоспарлы экономикадан нарықтық қатынастарға көшу, бұрынғы одақтық шаруашылық байланыстардың үзілуі, өндірістің құлдырауы, инфляцияның күшеюі және әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық жас мемлекеттің даму мүмкіндіктеріне елеулі әсер етті.

Осы кезеңде Қазақстан бұрынғы рубль аймағында қалып, өзінің дербес ақша-несие саясатын толық жүзеге асыра алмады. Ақша айналымын, қаржы ресурстарын және экономикалық тұрақтылықты ұлттық мүддеге сәйкес басқару қажеттілігі барған сайын айқындала түсті. Мұндай жағдайда ұлттық валютаны енгізу мемлекеттік тәуелсіздікті нығайтудың объективті қажеттілігіне айналды.

1993 жылғы 12 қарашада Қазақстан Республикасының Президенті «Қазақстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы» №1399 Жарлыққа қол қойды. Ал 15 қараша күні таңғы сағат 8.00-ден бастап теңге айналымға енгізілді. 18 қарашадан бастап ол еліміздегі бірден-бір заңды төлем құралына айналды.

Бұл шешімнің тарихи маңызын тек жаңа ақша бірлігінің пайда болуымен шектеуге болмайды. Теңгенің енгізілуі Қазақстанның дербес орталық банктік жүйесін, ұлттық қаржы институттарын және экономикалық реттеу тетіктерін дамытуға негіз қалады. Ұлттық валютаның атауы да халқымыздың тарихи-мәдени мұрасымен сабақтас. «Теңге» атауы ортағасырлық түркі халықтарының ақша атауларымен байланысты. Осылайша, ұлттық валюта экономикалық дербестіктің ғана емес, тарихи жады мен ұлттық бірегейліктің де нышанына айналды.

1990-ЖЫЛДАР: НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАҒА ӨТУДІҢ КҮРДЕЛІ СЫНАҒЫ

Теңгенің алғашқы жылдары Қазақстан экономикасы үшін аса ауыр кезеңмен тұспа-тұс келді. Нарықтық қатынастарға көшу барысында өндірістік байланыстардың бұзылуы, инфляция, жұмыссыздық, халық табысының төмендеуі және әлеуметтік теңсіздік күшейді.

Ұлттық валютаның енгізілуі осы мәселелердің барлығын бірден шешкен жоқ. Өйткені ақша жүйесінің тұрақтылығы өндірістің дамуымен, тауарлар мен қызметтер ұсынысымен, мемлекеттік қаржының жағдайымен және экономиканың нақты мүмкіндіктерімен тығыз байланысты еді.

Дегенмен теңгенің енгізілуі Қазақстанға өзінің ақша-несие саясатын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Ұлттық Банк дербес орталық банк ретінде ақша айналымын реттеу, инфляцияны тежеу, банк жүйесін дамыту және ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету бағытында жұмыс жүргізе бастады.

1990-жылдардың екінші жартысында банк жүйесін реформалау, қаржы нарығын қалыптастыру, мемлекеттік бағалы қағаздар нарығын дамыту және шетелдік инвестицияларды тарту бағытында маңызды қадамдар жасалды.

Бұл кезеңнің тарихи сабағы айқын: саяси тәуелсіздік экономикалық дербестікпен толықтырылмаса, мемлекеттің даму мүмкіндіктері шектеулі болады. Сондықтан теңге Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуындағы маңызды институттардың біріне айналды.

ҰЛТТЫҚ ВАЛЮТАНЫҢ НЫҒАЮЫ ЖӘНЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖАҢҒЫРУ

2000-жылдар Қазақстан экономикасының жаңа даму кезеңімен ерекшеленді. Әлемдік нарықтағы мұнай мен басқа да шикізат ресурстарына сұраныстың өсуі ел экономикасына қосымша қаржы ресурстарын тартуға мүмкіндік берді.

Экономикалық өсім, экспорттық кірістердің артуы, шетелдік инвестициялардың келуі және қаржы институттарының дамуы ұлттық валютаның экономикалық айналымдағы рөлін күшейтті.

Осы жылдары Қазақстанның банк секторы кеңейіп, халықтың банктік қызметтерді пайдалану мүмкіндіктері артты. Кәсіпкерлікті қаржыландыру, ипотекалық несиелеу, тұтынушылық несие және төлем инфрақұрылымы дами бастады.

Сонымен қатар ұлттық қаржы жүйесінің халықаралық экономикалық кеңістікке интеграциялануы жеделдеді. Алайда осы кезеңде қалыптасқан экономикалық модельдің осал тұстары да байқалды. Қазақстан экономикасының мұнай, газ және басқа да шикізат экспортына тәуелділігі күшейді.

Әлемдік нарықтағы баға өзгерістері ұлттық валютаға және мемлекеттік бюджетке тікелей ықпал ететін факторлардың біріне айналды. Демек, экономикалық өсімге қол жеткізу маңызды болғанымен, оның ұзақ мерзімді тұрақтылығы экономиканы әртараптандыруға, өңдеу өнеркәсібін дамытуға және ұлттық өндірістің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға байланысты болды.

ДАҒДАРЫСТАР ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ТЕҢГЕ: ТӨЗІМДІЛІК ПЕН БЕЙІМДЕЛУ

Қазақстанның ұлттық валютасы өзінің даму тарихында бірнеше күрделі экономикалық сынақтан өтті. 2008–2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысы, кейінгі кезеңдегі халықаралық мұнай бағасының құлдырауы, геосаяси тұрақсыздық және сыртқы экономикалық шектеулер Қазақстанның қаржы нарығына елеулі ықпал етті.

2015 жылы теңгенің айырбас бағамын қалыптастыру тетігі өзгеріп, еркін өзгермелі бағам режиміне көшу жүзеге асырылды. Бұл қадам сыртқы экономикалық жағдайларға бейімделу қажеттілігінен туындады.

2020 жылы COVID-19 пандемиясы әлемдік экономиканың көптеген саласына кері әсерін тигізді. Өндірістің баяулауы, халықаралық сауданың шектелуі және қаржы нарықтарындағы тұрақсыздық Қазақстан экономикасына да салмақ түсірді.

Одан кейінгі жылдары геосаяси шиеленістер, логистикалық бағыттардың өзгеруі, инфляциялық қысым және әлемдік нарықтағы белгісіздік ұлттық валютаның тұрақтылығына әсер етті.

Бұл оқиғалар теңгенің тағдыры тек ішкі экономикалық саясатқа ғана емес, халықаралық экономикалық үдерістерге де тәуелді екенін көрсетті.

Сонымен бірге теңге Қазақстанның сыртқы экономикалық өзгерістерге бейімделуіне мүмкіндік беретін маңызды қаржы құралы болып қала берді.

ТЕҢГЕНІҢ БҮГІНГІ МӘСЕЛЕЛЕРІ: ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЕГЕМЕНДІККЕ ТӨНЕТІН СЫН-ҚАТЕРЛЕР

2026 жылға қарай ұлттық валютаның дамуы мен тұрақтылығына байланысты бірнеше өзекті мәселе бар.

Біріншіден, инфляция мен халықтың сатып алу қабілетін сақтау мәселесі ерекше маңызға ие. Бағалардың өсуі азаматтардың нақты табысына, жинақтарына және тұрмыс сапасына тікелей әсер етеді. Сондықтан теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету ақша-несие саясатының ғана емес, бүкіл экономикалық саясаттың маңызды міндеті болуы тиіс.

Екіншіден, ұлттық экономиканың шикізат экспортына тәуелділігі әлі де өзекті. Мұнай мен металдардың әлемдік бағасының өзгеруі экспорттық кірістерге, бюджетке және валюта нарығына әсер етеді. Осы тәуелділікті азайту үшін өңдеу өнеркәсібін, ауыл шаруашылығын, машина жасауды және жоғары технологиялық өндірістерді дамыту қажет.

Үшіншіден, импортқа тәуелділік мәселесі де ұлттық валютаға қысым түсіретін факторлардың бірі болып табылады. Қазақстан ішкі нарықты отандық өніммен қамтамасыз ету, өндірістік кооперацияны кеңейту және отандық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру бағытында жүйелі саясат жүргізуі қажет.

Төртіншіден, қаржы нарығына деген қоғамдық сенімді нығайту маңызды. Ұлттық валютаны сақтау мәдениеті, қаржылық сауаттылық, банк жүйесінің ашықтығы және ұзақ мерзімді теңгелік жинақтарға деген сенім экономикалық тұрақтылықтың маңызды шарттары болып саналады.

Бесіншіден, теңгенің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыру мәселесі күн тәртібінде тұр. Ол үшін Қазақстанның экспорттық әлеуетін күшейтіп, ұлттық қаржы нарығының тереңдігін арттырып, халықаралық экономикалық байланыстарды әртараптандыру қажет.

ЦИФРЛЫҚ ТЕҢГЕ ЖӘНЕ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНІҢ БОЛАШАҒЫ

Қазіргі әлемде ақша айналымы мен қаржы қатынастары түбегейлі өзгеріп келеді. Электрондық төлемдер, мобильді банкинг, қаржылық технологиялар және цифрлық активтер экономика дамуының жаңа бағытын қалыптастыруда.

Қазақстан да осы үдерістерден тыс қалған жоқ. Цифрлық теңгені дамыту ұлттық қаржы жүйесін жаңғыртудың маңызды бағыттарының біріне айналып отыр.

Цифрлық теңге – Қазақстанның ұлттық валютасының цифрлық нысаны. Оның дамуы төлем жүйелерінің тиімділігін арттыруға, есеп айырысулардың ашықтығын күшейтуге және қаржылық инфрақұрылымды жетілдіруге мүмкіндік бере алады.

Алайда цифрлық технологияларды енгізу барысында ақпараттық қауіпсіздік, жеке деректерді қорғау, киберқауіптерге қарсы тұру және азаматтардың қаржылық құқықтарын сақтау мәселелері де назарда болуы тиіс.

Ең бастысы, цифрлық теңге дәстүрлі ұлттық валютаның экономикалық және құқықтық негіздерін әлсіретпей, керісінше, оның жаңа технологиялық мүмкіндіктерін кеңейтуі қажет.

ҚАРЖЫ-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЕГЕМЕНДІКТІ НЫҒАЙТУДЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ БАҒЫТТАРЫ

Біздің ойымызша, алдағы кезеңде теңгенің тұрақтылығын қамтамасыз ету және оның ұлттық экономикадағы рөлін арттыру үшін бірнеше стратегиялық міндетті шешу қажет.

Бірінші – ұлттық өндірісті дамыту. Қазақстан ішкі нарықты отандық тауарлармен қамтамасыз етуге, өңдеу өнеркәсібін жаңғыртуға және экспортқа бағдарланған өндірістерді көбейтуге басымдық беруі керек. Экономиканың нақты секторы нығайған сайын ұлттық валютаның экономикалық негізі де күшейе түседі.

Екінші – инфляцияны төмендету және халықтың әл-ауқатын қорғау. Теңгенің сатып алу қабілетін сақтау азаматтардың өмір сапасына тікелей байланысты. Сондықтан ақша-несие және бюджет саясаты өзара үйлесімді жүргізілуі тиіс.

Үшінші – қаржы жүйесіне деген сенімді арттыру. Ұзақ мерзімді теңгелік жинақтарды ынталандыру, банктердің жауапкершілігін күшейту, қаржы нарығының ашықтығын қамтамасыз ету маңызды.

Төртінші – экономиканы әртараптандыру. Мұнай мен шикізат экспортына тәуелділікті азайтып, ауыл шаруашылығы, машина жасау, көлік-логистика, ақпараттық технологиялар және инновациялық өндірістерді дамыту қажет.

Бесінші – цифрлық қаржы инфрақұрылымын жетілдіру. Цифрлық теңгені енгізу мен дамытуда қауіпсіздік, ашықтық және азаматтардың құқықтарын қорғау басты назарда болуы тиіс.

Алтыншы – ұлттық экономикалық мүддені халықаралық деңгейде қорғау. Қазақстанның халықаралық қаржы институттарымен, сауда серіктестерімен және Орталық Азия мемлекеттерімен ынтымақтастығы ұлттық валютаның тұрақтылығына және экономикалық әлеуетіне қызмет етуі керек.

ТЕҢГЕ – ТӘУЕЛСІЗДІКТІҢ ТАРИХИ ЖЕТІСТІГІ ЖӘНЕ БОЛАШАҚҚА ЖАУАПКЕРШІЛІК

1993 жылдан 2026 жылға дейінгі теңгенің тарихи жолы Қазақстанның мемлекеттік және экономикалық қалыптасу тарихымен тығыз байланысты. Осы жылдар ішінде ұлттық валюта күрделі экономикалық дағдарыстарды, әлемдік нарықтағы өзгерістерді және ішкі құрылымдық реформаларды бастан өткерді.

Теңгенің енгізілуі Қазақстанға дербес ақша-несие саясатын жүргізуге, ұлттық қаржы жүйесін қалыптастыруға және халықаралық экономикалық қатынастардың толыққанды қатысушысы болуға мүмкіндік берді.

Алайда ұлттық валютаның тарихи жетістіктерін бағалау барысында шешімін күткен мәселелерді де ашық айтуымыз қажет. Теңгенің тұрақтылығы тек валюта бағамымен өлшенбейді. Оның шынайы экономикалық қуаты ұлттық өндірістің дамуымен, халықтың табысымен, еңбек өнімділігімен, инвестициялық белсенділікпен және елдің технологиялық мүмкіндіктерімен айқындалады.

Осы тұрғыдан алғанда, теңгенің болашағы Қазақстанның жалпы экономикалық даму стратегиясымен тікелей байланысты. Ұлттық валютаның беделін арттыру үшін, ең алдымен, ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін күшейту қажет.

Тәуелсіздіктің экономикалық мазмұны – өз байлығымызды тиімді пайдалану, ұлттық мүддеге негізделген экономикалық саясат жүргізу, отандық өндірісті өркендету және халықтың әл-ауқатын арттыру.

Теңге – жай ғана ақша бірлігі емес. Ол – Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің экономикалық тірегі, ұлттық бірегейлігінің нышаны және болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігіміздің көрінісі.

Сондықтан ұлттық валютаның 33 жылдық тарихын қорытындылай отырып, басты міндетіміз – теңгенің сыртқы бағамын ғана емес, оның ішкі экономикалық құндылығын, ұлттық экономикадағы орнын және халықтың сенімін нығайту деп есептейміз.

Қазақстанның экономикалық егемендігі мықты өндіріс, әділетті экономикалық саясат, тұрақты қаржы жүйесі және халықтың әл-ауқаты арқылы жүзеге асуы тиіс.

Теңгенің болашағы – Қазақстан экономикасының болашағы. Ал экономикалық тұрғыдан қуатты мемлекет құру – тәуелсіздігіміздің ең маңызды тарихи міндеттерінің бірі.

Мақалаға пайдалануға болатын негізгі ресми дереккөздер:

1. Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 12 қарашадағы №1399 «Қазақстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы» Жарлығы. Әділет – ресми құжат.
2. Қазақстан Республикасы Президентінің 1997 жылғы 13 қарашадағы №3753 «Ұлттық валюта – теңге күні туралы» Жарлығы. Әділет – ресми құжат.
3. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Ұлттық валютаның тарихы.
4. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Ақша-кредит саясатының режимі мен мақсаты.
5. 5. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Цифрлық теңгені шығару және айналысқа енгізу тәртібі туралы ақпарат, 2026 жыл.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы  Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz