Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Ädebiet 5073 80 pikir 10 Qañtar, 2020 sağat 14:54

Közben körmegendi sözben suretteu mümkin emes

- Assalaumağaleykum, ata!

- Uağaleykumasalam! Äy, qay balasıñ?

- Qazaqpın ğoy, ata.

- Qazaq bolmağanda, qalmaq emes şığarsıñ.

- Qazaqpın, qazaqpın.

- Ruıñdı swrap twrmın, qıztalaq.

- Ru swramasañız, basıñız auıra ma, aqsaqal.

- Jeti atasın bilmegen jetesiz bireu me, mına neme?

Sözben ırğasqan ekeuine bükil el qarap twr. Eñ qızığı, ekeui bir-birin jaqsı tanidı. Ana bayğwstıñ bar jazığı osı toyğa audannıñ arğı basınan kele qalğanı ğana. Aqsaqal sonı paydalanıp, ru swrasu atam qazaqtıñ saltı ekenin eske salğısı kelgen sıñaylı. Tämam jwrttıñ aldında bas salıp tergey jönelgeni jas jigittiñ qıtığına tise kerek. «Qazaq bolmağanda, qalmaq emes şığarsıñ» degen sözdi aytqan şaldıñ da tili aşılau ma, qalay.

Qalmaq!..

Qazaq üşin osı sözdiñ ayasına köp närse sıyıp twr. Tarihtı oqıp otırsañız, qalmaq bolmasa qazaqtıñ bası birikpeytin siyaqtı elesteydi. Öz basım tiri qalmaqtı osıdan otız jıl bwrın alğaş ret Aşhabadta kördim. Almatıdan men barğan jiınğa, Elistadan ol da kelipti. Sol kezde sırtqı qalıbı da, işki mazmwnı da bizdiñ «Jwldız» jurnalına wqsaytın ädebi basılımnıñ bas redaktorı eken.

- Biz Qazaqstannıñ üstinen ötkende, swlu qızdarımızdıñ bärin seniñ atalarıñ tüsirip alıp qalğan, – dedi salğan jerden.

Sonda sol ekeumiz «Sen qalmaqsıñ, men qazaqpın» dep eş mwqasqan joqpız. Qayta basqalardıñ arasında bir-birimizdi bwrınnan biletindey äjeptäuir şüyirkelesip qaldıq. Ekinşi jolı qolında kişigirim qwzireti bar bir kisige qattı isim tüsti. Onıñ özi de qattı adam eken, aytqanıma könbey-könbey äreñ köndi.

Ekeumiz sol şaruanı ayağına deyin tındırıp kelu üşin jolğa şıqtıq. Bir jağımız tau, bir jağımız jazıq dala. Onşa tanıs bolmağannan keyin äñgimelesip te otırğan joqpız. «Ata-babamız nayzanıñ üşımen, bilektiñ küşimen qorğap qalğan qayran dalam-ay» dep oylap qoyam. Qasımdağı kisiniñ ne oylap otırğanı belgisiz, biraq ol da birese tauğa, birese dalağa qarap keledi.

Osılay ündespegen küyi eki taudıñ arasına kelip kirdik. Eki jaqtan qısqan tauğa men de qaradım, ol da qaradı. Men de birdeñe izdegendey boldım, ol da birdeñe izdegendey boldı. Bwrılıs-bwrılıstağı jartastar bireu aldıñnan atpen şauıp şığa keletindey äser beredi. Osı äserdi tiriltkendey, şınında da bir salt attı bala aldımızdan tasırlata şauıp şığa kelmesi bar ma.

- Oy, ataña nälet, it qalmaq, – dedim tejegişti äreñ basıp ülgerip.

Tımırayğan serigim betime jalt etip bir qaradı da, tıñq etip küldi.

Onıñ köñilin qalay aularımdı bilmey kele jatqan men de ığına jığıla küldim. «Şaruamdı şeşip alsam, körmegenim sen bolsın», – dep qoyamın işimnen. Biraq ol aldındağıday emes, mağan jılıwşırap qarap, tili şeşilip äñgime ayta bastadı. Äñgimemiz jarasqan soñ jolımız da qısqardı. Taldıqorğanğa bardıq ta şaruanı tastay ğıp bitirip, Almatığa qaytıp keldik. Kölikten tüsip qoştasarda ol älgi bir sätti esime salıp, eş renişsiz külimsirey til qattı.

- Men qazaq emespin, qalmaqpın!

Al, kerek bolsa! Wyalğannan jerge kirip kete jazdadım. «Ataña nälet, it qalmaq» degen bizde sözdiñ sirağasına aynalıp ketken. Äytpese qazirgi zamanda onıñ eş zili joq. Qayta qalmaq körsek, kädimgidey iştartıp qalamız. Özderi birin biri tanitınday ap-az-aq halıq. Reseydegi Qalmaq avtonomiyalı respublikasında 170 mıñday, Qazaqstanda 73 mıñğa juıq, al qalğan dostastıq elderinde 190 mıñ şamasında körinedi.

Joñğar!..

Qazaq üşin qalmaq pen joñğardıñ köp ayırması şamalı. Birese qalmaqpen soğıstıq, birese joñğarmen soğıstıq dep ayta beredi. Joñğar dese jau alıstan kelgendey boladı, qalmaq dese irgeden şapqanğa wqsaydı. Äyteuir biz olarmen jüz jıl soğısıptıq. Arada jüz jıldıq soğıs bolıptı. Eger qazaq bolmağanda, Joñğar atırabında jaña imperiya boy kötermekşi eken. Odan Qıtay da sekem alğan, Resey de qauip qılğan. Dala kentavrların bir-birine qarsı qoyğan soğıs sodan tuındasa kerek. Aqırı joñğar memleketiniñ jer betinen joyıluımen ayaqtalıptı.

Biz sol Joñğar tauınıñ say-salasında östik. Bala künimizde Joñğar tauınıñ ar jağında dünie joq sekildi körinetin. Onıñ biiktigi aspanmen birdey. Qazir auızdan tüspey jürgen Orbwlaq sol Joñğar tauınıñ belomırtqası siyaqtı. Şın mäninde Joñğar tauı degen tau joq. Bizdiñ jaqta Joñğar tauın Arqas tauı deydi. Wlı imperiya qwrmaqşı bolğan joñğardıñ atımen atalıp ketken. Biraq miğa siñip ketken ataudı sanadan jwlıp alıp tastau mümkin bolmay twr. Äytpese bizdiñ audannıñ aqındarı: «Arqas taudıñ mwzbalaq qıranı edim» dep jırlauın jırlaydı-aq!

Arqas!..

«Közimdi aşıp körgenim Arqas tauım», – dep öleñge qosıptı tağı bir aqınımız Islamğali Ürkimbaywlı. Bizdiñ de közimizdi aşıp körgenimiz sol Arqas tauı. Köz wşında kölbep jatatın Arqas tauına qaramayın deseñ de qaraysıñ, körmeyin deseñ de köresiñ. Öytkeni ol moynıñdı bwrsañ boldı, kölbep köz aldıñda twradı. Qısqası, bizdiñ bala küngi äser boyınşa, Arqas tauı twrğanda, jartı aspan joq!

Sol Arqas tauında Qazanköl degen köl bar. Nağaşılarımız soğıs jıldarında Qazankölge qoy aydap baradı eken. Sonda biik asudan jükterin qaşırğa artıp ötkizedi eken. Sebebi, ol jaqtıñ biik taularınan qaşır men qoy ğana jüre aladı eken. Mwnı mağan kişkene künimde şeşem aytıp bergen. Bergi bir zamanda otar-otar qoydı tikwşaqpen aparğan kezder de bolıptı.

Bizdiñ jaqtıñ bir añızı Qazanköl, bir añızı Barkörneu, tağı bir añızı –Orbwlaq. Bäri osı Arqas tauınıñ işinde. Qabdeş ağamızdıñ: «Bwl mañayda biik tau da joq. Qalıñ qol Beljaylaudıñ bel-belesinen şauıp öte bermey me?», – deytini osı jer, osı tau. «Apır-ay, mına kisi bizdiñ taudı körmegen eken-au, körse bwlay aytpas edi», – dep oyladım.

Orbwlaq şayqasınıñ 350 jıldığına özi qatarlı jazuşılardıñ bäri barğanda, ol kisi barmay qaldı. Beljaylauğa qaray bet alğan keruen, bizdiñ auıldıñ basındağı alıp ağaşqa bir qañtarıldı. Alıp ağaştıñ juan diñine Şot-Aman Uälihan ağamız bastağan bes-altı adamnıñ qwlaşı jetpey twrğanda, men qwlaş jalğap jiberdim. Jeti adamnıñ qwlaşı äreñ jetetin ağaş ta beker jerge öspeytin şığar.

Qazaqtıñ ülkeni de, kişisi de ırımşıl halıq qoy. Sodan-aq qasietti jerge kele jatırmız dep bäri bet sipastı. Osı ağaştıñ bwtağında oynap ösken meniñ de märtebem ösip qaldı. Keruen odan ötip, aldın-ala tüzelgen jolmen Kitiñge qwldağanda eki qañtarıldı. Sonda bir salqındap alıp, odan soñ Şıñıraudan ötip, Beljaylauğa qaray bettedi.

Şıñırau degen tau men tastı qaşap jol salınğan bir asu. Osı asuda 350 jıldıqqa kele jatqan kişkene qoraptı bir kölik ilgeri jüre almay twrıp qaldı. Sonda özi bizge nağaşı bolıp keletin Täley degen jigit köliktiñ doñğalağına tas tireymin dep qaytıs boldı. Şıñırauda onday oqiğalar bwrın da bolıp jatatın dep estitinbiz. Qazir ol asudı tüzep, jönge keltirip qoydı.

Qabdeş ağa aytıp otırğan Beljaylau Orbwlaqqa baratın joldıñ boyı ğana, Orbwlaq emes. 350 jıldıq osı Beljaylauda boldı, sebebi Orbwlaqqa eldiñ bäri birdey şığa almaydı. Biz bir barğanda tau men tasqa orğıp şığa beretin wrşıqtay  UAZik artqa ketip qalıp, tasqa tirelip äreñ toqtağan. Qabdeş ağamız osı jerdegi ordı jau qamap emes, añ qamap wstaytın jer dep jazıptı.

Bir jağı at jüre almaytın tereñ şatqal, ekinşi jağı wşqan qws öte almastay biik tau. Arğı-bergi betti tügel körgen jazuşı bwl jerdi de körse, jañağı oyınan qaytuı mümkin. Onıñ nege olay ekeni turalı bwrın talay jazıldı. Qabdeş ağa joqqa şığaradı, Bekswltan ağa däleldeydi. Ekeuiniki aytısa-aytısa jeke bastıñ dauı siyaqtı körine bastağanı da ötirik emes. Men Qabdeş ağağa telefon soqtım da:

- Bwl maqalanı beker jazıpsız, – dedim. – Öziñiz bilesiz, bizdiñ audannıñ atı äli künge deyin Panfilov. Audan atın Orbwlaq dep özgerteyik dep, endi soğan qol jetkize bergende birdeñe şığadı. Mäsele Elbasınıñ aldına deyin aparılıp, endi bügin Prezidenttiñ de nazarına wsınılıp otır edi. Bwrın da talay jazdıñız ğoy, kişkene şıday twrsañız bolmas pa edi?

Efirde de, ömirde de birneşe märte swhbattasqan adamım. Sonıñ bärinde pikirimiz bir jerden şığuşı edi. Äyteuir ağamız tura söylegen soñ, biz de tura söyleymiz. Biraq bwl maqalada dau aytqım kelip otırğan joq. Daudı ağalarımnıñ özine qaldırdım! Meniñ aytayın degenim basqa närse.

Osı Qabdeş ağamız ben Bekswltan ağamız bolmasa, qazaqtıñ mäselesinde keyde bas köteretin de adam qalmağanday köretinimiz şındıq. Qabdeş ağamız wlttıñ joğın joqtap qanşama dauğa aralastı. Qazaqtıñ tağdırına qayşı keletin qanşama mäselege qasqayıp twrıp qarsı şıqtı. Sonıñ bäri qwrı atın şığaru üşin istelindi dep oylamaymız.

Bekswltan ağamız da basqasın aytpağanda, bıltır-biıl jaña älipbidiñ kem-ketigi turalı kölemdi-kölemdi üş maqala jazdı. Äri-beriden soñ şala-şarpı dayındalğan jaña älipbidiñ qayta tüzeuge jiberiluine sol maqalalar da tikeley ıqpal etti. Endi bolmağan soñ jaña älipbidiñ balama nwsqasın jasaymın dep, özin qara jwmısqa tağı jegip otır.

Mine, osınday eki adam, bir keudeni köterip twrğan eki qabırğa siyaqtı. Bir qızığı, ekeuiniñ de keyingi köterip jürgen taqırıptarı – Şıñğıshan. Ekeui de «Şıñğıshan turalı jazğan Tileuberdi Ädenaywlınıki öte dwrıs» deydi. Ekeui de ülken jiındardıñ özin Şıñğıshannıñ jiınına aynaldırıp jiberedi.

Biraq ekeuiniñ arasındağı qırıq jılğı dau äli bitpegen siyaqtı. Bayağı aytılğan söz qayta aytıladı, bayağı berilgen jauap qayta beriledi. Tipti soñğı maqalanıñ işinde «ruşıl, taypaşıl» degen söz de jür. Qazaqtıñ jan jarası siyaqtı osı sözdi basqası basqa, ekeui bir-biriniñ öte auır qabıldaytının jaqsı biledi. Öytkeni olardıñ ekeui de rudıñ, taypanıñ ğana ökili bolatın qayratkerler emes.

Ağalarımızdıñ birin biri mwnday jamandıqqa qalay qiıp jiberetini tüsiniksiz. Osındayda: «Ağalar-ay, Barında az ğwmırdı bağalamay, Abaysız adaspañdar bir-biriñnen, Jarıqta jaynap twrğan samaladay», – degen än keudeñde özinen özi bozdap qoya beredi. Bwl joldardıñ jalğasında: «Bolğanda halıq teñiz şalqıp jatqan, Özderiñ şırıldaytın şağaladay», – degen söz tağı twr.

Biz osı soñğı sözge köbirek jığılğımız keledi. Eki ağamızdıñ arasındağı dauğa tereñdep barğımız da joq. Biraq bir toqtam aytpasqa amal da qalmaytın kez boladı eken. Onıñ bir amalı Qabdeş ağamızdı Orbwlaqtıñ basına arnayı şaqırıp aparu ğoy deymin. Orbwlaq qanday tau eken körip, ondağı halıq ne aytadı eken bilip, olardıñ añız-äñgimelerine de qwlaq türip qaytqannıñ artığı joq-au. Bälkim: «Osı kisiniñ dau aytıp  jürgenine otız jıl bolıptı, bir aparıp körseteyikşi», – demegen özimizge de obal joq şığar, kim bilsin.

Biraq bizdiñ jaqtıñ halqınıñ Panfilov degen audan atın Orbwlaq dep özgertpey toqtaytın oyı joq. Aspan tirep twrğan tauıñdı attap öte salatınday alasa dese, oğan da moynın aldına salıp otıra bermeydi. Jeldiñ ötinde, eldiñ şetinde jatqan audan bir qaharmandıqtı boytwmar etkisi kelse, oğan aydalada jatıp basqalar nege qarsı boluı kerek. Eger osıdan otız jıl bwrın Orbwlaq şayqası turalı mäsele osı audanda köterilmegende, batır babalarımızdıñ bwl qaharmandığı müldem aytılmay qaluı da mümkin edi ğoy. Şekara tübindegi halıqtıñ osınday qaharmandıqtı ülgi twtqanı, ruhınıñ biik bolğanı memleket üşin de kerek emes pe?!

Osınıñ bärin telefonmen aytqanımda, Qabdeş ağam: «Onı qoyşı!, – dedi. – Meniñ dauım ol emes, anau «Tüp-twqiyannan özime şeyin» degen kitaptağı aytılğan närseler». Men: «Onıñ tübine kim jetipti, ağa», – dey jazdap irkilip qaldım. Sebebi, odan beri bwl mäsele aşıq ta, jabıq ta qanşama ret talqılandı. Eger Qabdeş ağamız qayta qozğamasa, basqa halıq bayağıda wmıtıp ta ketti.

Al endi Orbwlaq turalı daudıñ audannıñ atın qazaqşalauğa tigizip jatqan ziyanı orasan zor bolıp twr. Öz jerimizde twrğan tauımızdıñ Arqas degen atın qalpına keltire almay bir şarşasaq, audanımızğa qazaqşa at beruge şamamız jetpey eki şarşap jürgenimizdi nesine jasıramız. «Özimiz qazaqpız. Panfilov audanında twramız, Joñğar tauınıñ etegin mekendeymiz» desek, mına zamanda ruhımız  qaytıp köteriledi?!

Sonımen birge mına bir üş närseni de atap ayta ketkendi jön dep bildim. Birinşisi, qazaqtıñ ülken adamdarı erge tiisem dep, elge tiispese eken. Ekinşisi, tarihtan dau şıqsa, onı ğılımi ortalarda ğana talqılap üyrensek  jön bolar edi. Üşinşisi, osı ağalarımızdıñ dauı bizdiñ buınğa auıspay-aq qoyğanı jön-au.

Qabdeş Jwmadilovtiñ Orbwlaq turalı soñğı maqalası şıqqalı beri audan jaqtan habarlasıp jatqan men qatarlı azamattardıñ sözi de osığan sayadı. Jalpı, halıqtıñ tilegin qaytara bergen de jaqsı emes. Qabdeş ağamızğa aytarımızdı ayta otırıp, bilikke de osını qwlaqqağıs etkimiz keldi. Asılı, ruhı biik halıq  qana şekara tübinde türli ekspanciyağa tötep bere alatının wmıtpağanımız jön!

Jüsipbek Qorğasbek

Abai.kz

80 pikir