Ontýstik Qazaqstanda ómir sýrip, әlemnen ozghan Mәdeli qoja Jýsipqoja úly 1816 jyly dýniyege kelip 1888 jyly 72 jasynda qazirgi Badam stansiyasynyng manynda «Aq búlaq» degen jerde dýniyeden ótip, Qarabastau degen jerdegi «Mәlim mola» atty qorymgha ózi kózi tirisinde saldyrghan kesenesine qoyylghan.

Mәdeli qojanyng ómiri shym-shytyraq tipti key-kezde qarama-qayshylyq oqighalargha toly boldy. Bir jaghynan Qazaq handyghynan bereke ketip, kýndelikti auysyp otyrghan sayasat, bir jaghy az atanyng ishinen shyqqan ot auyzdy, oraq tilding de kesiri tiyip otyrghany kórinedi. Eki talay is bolyp elge nәubet-erge syn bolatyn kezde orasan qayrat kórsetkenimen ertesine el ishinde toghyshar kózge ilmey shygha keledi. Tynysh tirlikte mensinbey, topqa qospaydy, búl jaydyng barlyghy aqyn, batyr, kózi ashyq, kókiregi oyau jangha onaygha tiymeydi. Mәdeliqoja óz qolymen istegenin auzymen aityp jýrgen azghana toptyng ókili. Búl Qaztughan, Shalkiyiz, Aqtamberdi, Mahambet sekildi qolynan da tilinen de keletin azghana top. Bir myng segiz jýz segizinshi-jyldar shamasynda Tashkentti jaulap alghan Qoqan biyligi Bir myng segiz jýz  otyzynshy  jyldary-Qazalygha deyingi jerdi óz biyligine qaratty. Jalpy Qazaqstannyng әr jerinen azghana toptar Qoqangha qarsylyq, dóng aibat kórsetkenimen el bolyp qarsy shygha almady.  Mәdeliqoja Qoqangha qarsy eki ret shapty. Birinshi Qoqan handyghy osy kýni Týrkistan qalasyndaghy Áziret Súltan qasiyetti  orynda túrghan «tay qazandy»alyp ketpekshi bolyp әreket jasaydy. Jergilikti halyq oghan qarsy bolghan song Qoqannan әsker aldyryp Áziret Súltandy qorshap túryp arbagha «tay qazandy» salyndar dep jarlyq beredi. Osy sәtte elden eki jýzdey әsker jiyp ýlgergen Mәdeli qoja tútqyiyldan shabuyl jasap Áziret Súltannyng syrtqy qorshauyn búzyp qaqpanyng aldyna jetip «tay qazandy» syrtqa shygharugha múrsat bermeydi. Jaudyng betin qaytarugha úmtylghan Qoqandyqtar Qazaq qolyna qaray zenbirekten oq atady. Zenbirekti ekinshi oqtaugha ne dәuir uaqyt kerek ekenin bayqaghan batyr endi zenbirekke shabuyl jasaydy. Qyl shylbyrdy alystan laqtyryp alyp ketpek bolghan batyr atylghan oqtyng jaryqshaghyna úryndy. Et qyzumen oqty elemey zenbirekti sýirep ketedi. (Zenbirek osy kýni Shәuildirdegi mýzeyde túr).

Az ghana zaman atysyp

Erlikpenen alghansyn

Týrkistan shahar qamaldy.

Jekege shyqqan uaqytta,

Jetkizdi onnan shamaldy.

Jekege kirip at shaptyn,

Batyrlyq baghyng jamaldy.

Haziretten aldyng erlikpen,

Batyr basy amaldy.

Ortagha shauyp oqqa úrdyn,

Óz janyna qas qylyp.

Batyr atqa úshyradyn,

Beyneting jaugha asqynyp.

Arangha talay úryndyn

Betteskendi qashyryp

Jensiz sauyt kiyinip

Jeligip shaptyng qúiylyp.

Aruaq saghan jar boldy,

Qaterli kýnde syiynyp,-deydi Maydyqoja-el arasyndaghy bir sóz talasta Mәdeliqoja búl jaydy;

Aldaghy jau shoshyidy arynymnan

Arttaghy jau shoshyidy sarynymnan.

Ap berdim Áziretting tay qazanyn,

Sauyt jyrtyp oq tiydi qarynymnan-dep óz auzymen aitady. Yaghny el arasyndaghy mys-mys-qa oryn joq.Qolymen istegen әreketin óz auzymen aityp otyr. Mәdeliqojagha oq tiyip arbamen alyp keledi degendi esitip Maylyqoja attana shauyp aldynan shyghyp,jaghday tym kýrdeli emes ekenin kórip Mәdeliqojany qayrap aiqay salady

Ákenning Shalqasqasyn kórgem topta,

Qypqyzyl ózing shaptyng janghan oqqa.

Alashqa aty mәlim Mәmedәli,

Kelesing ynranyp jalghyz oqqa-bul sózdi esitken Mәdeliqoja;

Bul sózdi aitpaushy edi bizdi bilgen,

Ákemiz Shalqasqa atpen dәuren sýrgen.

Maghan tiygen oghy ghoy Qytayshanyn,

Apta seni zarlatqan jiyde tiken-dep basyn kótergen dep aitatyn.

Ekinshi Qoqangha qarsylyq Mәdelining «Túrmysyng aman-esen, Ordabasy» degen óleninde Shymkent manyndaghy Qoqan handyghynyng ezgisine qarsy kýresti úiymdastyrushy bolghanyn jәne búl mәselede sheshushi roli atqarghanyn dәleldeydi.

Túrmysyng aman-esen, Ordabasy,

Ne kórmes tirshilikte bastyng jasy,

Aldynan qyz-qatyndy shúbyrtqan son

Qoqannyng qyrghyn tapty bozbalasy.

 

Túrmysyng aman-esen, Qotyrbúlaq,

Myrzaby zeket aldy jauday búlap,

Óltirip Myrzabiyding ótin alyp,

Elimiz tómen audy Arys qúlap.

 

Túrmysyng aman-esen, Badamym-ay,

Qahar qyp atqa mindi adamym-ay,

Kórgenshe endi seni kóp qoy deushi ek,

Ýsh jylda qaytyp tiydi qadamym-ay.

 

Jýsipqoja qoljazbasy-850 bet.

Oqigha  1858-jyldyng mamyr aiynyng ishinde bolghan. Tashkent qalasynan elden zeket jinaugha shyqqan qolbasshysy Myrza by zeket tóleytin el yn-jynsyz zeketin uaqtynda tólese, ary qaray jýre beretin, keshikse sol auyl manynda qonyp qalatyn bolghan. Ár bir týnegen jerinde sol elden Myrza biyge bir qyz qoynyna salu kerek bolghan. Alghashqy kezende búl qorlyqqa úrynyp qalghandar bolghan sekildi. Tashkent pen Shymkent arasyna zeket jighan qol bir kýnde jete almaydy. Búl bir, ekinshi alghash alghan betinen bireu qaytaryp tastasa ertenine jәne qaytalaugha dәti barmas edi. Ordabasy tauynyng kýn batys beti Qoqan saylaghan Asqar datqanyng mekeni bolghan. Osy mangha kelip shatyryn tigip, óz jarlyghyn elge jariya etken Myrza by elding búiryghyn oryndauyn kýtip bir qonyp shyghady. Kóne kóz kariyalardyng aituy, qosynda 40-adam bolghan eken deytin. Elding namysyna tiygen qatygezdik elding azamattaryn silkindirmey qoymady. E-desip bir auyzdan namysqa úmtylghan qauym Myrza biydi Asqar datqanyng balasy Jәbek biyding ýiine qonaqqa shaqyryp sol jerde bólek bólek jerge dastarqan basyna jyiylghan qalshalardy tegis qyryp jibergen. Jәbek biyding ordasyna kirip otyrghan Myrza biyding qasynda Músabek batyr, Mәdeliqoja jәne bir neshe adam birge bolghan. Myrza biydi óltirgen sәtte barlyq qalsha qylyshqa týsedi. Tek atqa qarap qalghan bir jasauyl ghana say saymen buqpalap qashyp qútylyp ketken. Arty ýlken daugha ainalyp Tashkennen jasauly әsker shyqqan, byraq el aghalary Ordabasy manyndaghy eldi tegis eki-ýsh ýiden el arasyna bólip sinirip jiberedi.

Óltirip Myrzabiyding ótin alyp,

Elimiz tómen audy Arys qúlap-degen sózding mәni osy. El arasynda sóz jatpaydy, tergeu jýrip sóz sony Mәdeliqojagha tirelgen. Tashkent qalasyna jauapqa Mәdeli qoja barghan. Asqar datqa Tashkent qalasynyng túrghyny, 4-әieli bolghan, bireui Tashkenttik Qarahan qoja әuletinen bolghan. Sol kezende Asqardyng qayyn aghasy Babahan eshan Tashkent qalasynyng qazii bolyp túrghan. Qoqannyng zúlymdyghyna kózi jetken qazy Mәdeliqojanyng auzyna sóz salyp, salghan jerden Myrza biydi kim óltirdi dep súraydy. Sóz auanyng tez úqqan batyr sharighat óltirdi dep aitady. Sudebnaya vlasti nahodilasi v rukah kaziyev vo glave s glav­nym sudiey — kaziy-kalonom. Na ety doljnosti, kak pravilo, naznacha­ly predstaviyteley duhovenstva kak znatokov shariata. Dela reshalisi na osnove shariata ili, tochnee, vse zaviyselo ot sudii, ot ego tolkova­niya ily ponimaniya norm shariata, chto sozdavalo gromadnye vozmoj­nosty dlya sudeyskogo proizvola. Trudyashihsya nakazyvaly za maleyshuy provinnosti. Shiroko priymenyalisi smertnaya kazni y telesnye nakaza­niya.Andreev-1790-jyl

Islam sharighaty boyynsha zeketke qyz, bolmasa adam alugha bolmaydy. Júrt sasyp qalghan sәtti paydalanghan batyr:

Búl jerden ýsh júrt ótip-ed,

Parsy dary – qyzylbas,

Aqtaban noghay, qalmaq-ay,

Tórtinshisi biz edik,

Bizge de týsti salmaq-ay!

Bekterinning qorlaghan

Qorlyghyna shydamay

Kóshti elim japa-targhamay,

Keshseng - kesh, kesseng mine bas,

Sharighat jolyn sara der

Danghyl jatqan sarnap-ay

Jarly menen baygha da-ay,

Qara menen hangha da-ay!-dep aityp bolyp,osy jaydy búrynnan aitqangha esh kimde qulaq aspady.Ayaghy mynau boldy. Biraq soghysta ólgen qalshalardy tegis aq juyp arulap,janaza shygharyp jerledik. El bolyp qunyn tóleuge razymyz. Qoldan keleri osy. Bizding basqa amalymyz qalghan joq edi-deydi.Óz ara uzaq kerildesken biyler sonynda Mәdeliqojany 12-jylgha elden quady. Adam basyna 100-qoydan qún kesedi.

Maylyqojanyng Mәdeli batyrgha;

60-ýili qojagha qún tóletip,

Zor bolmadyng Mәdeli sor bop tudyn-demegi osy.12-jylgha elden quylghan Mәdeliqoja Samarhand qalasyndaghy tuysqandaryna baryp Qenjeqoja әuletinen Áuliyejan eshandardy aragha salyp ózining kinasyz ekenin   aityp, Búharagha baryp Qoqangha odan Samarhand-Tashkentke kelip is Búharada sheshilip Islam sharighatyn qorghaghanyn dәleldep ýsh jyldan song elge «sýdir» (islam sharighatyn qorghaytyn amal) degen amal alyp oralady.

Maylyqojanyng balasy Jolbarys aqynnyn;

Mәdelining amaly sýdir boldy,

Shylauynda Baq penen Qydyr boldy-demegi osy.

Mәdeli qojanyng birinshi ýilengeni úly jýz Shymyr ishindegi Mәmbetting Bayteregining qyzy «Erke» mama. Mәmbetting dәuletin Maylyqoja:

Kýngeydegi Shymyrdan,

Ozdyrdy Qúday Mәmbetti.

Eki bolys el deydi,

Mәmbetten tughan әuletti,

Bayteregi han bolghan,

Bayzaghy asqan dang bolghan.

Batyr basy Aq molda.

Tórt jaghy qúbyla jan bolghan-dep dәripteydi.

Ekinshi әieli Qasymhannyng qyzy, Kenesarynyng qaryndasy Halifa súlu. Mәdeli qoja eki әielinen de perzent kórip, osy kýni ósip ónip otyrghan әulet. Bizding әngimemiz Halifa súlu jayynda. Halifa hansha Mәdelige Kenesary dýniyeden ótken song qosylady. Búl әulet  birin-biri búrynan bilgen,aralasyp jýrgen.

Maylyqojamen aitysqan Ayman qyzdyn;

Segiz jyl jolyn kýtken Halifanyn

Jigit bolsang sertke jet Mәdelidey – dep Maylyqojany qayraghany kuә bolady.

Qasymhanyng qyzy, Kenesarynyng qaryndasy Halifa Mәdeliqojagha eki sertpen tiige uәde etedi.Birinshisi, «Men han túqymynan bolamyn esh uaqytta toqal bolyp atalmauym kerek, eshkim toqal demesin.

Ekinshisi, mening eki agham bir inim Kenesary, Nauryzbay, Erjan qyrghyzdyng qolynan qaza tapty. Maghan solardyng sýiegin alyp kelip beresin, óz qolymmen arulap qoyamyn deydi. Mәdeliqoja eki sertti de moynyna alady.

Arada uaqyt óte erte kóktemde Syrdyng boyynda otyrghan,bir kýni Mәdeliqoja ýiinde jalghyz qalady. Bir nәrse kerek bolyp «Áu-qaysyng barsyn»-dep dauystasa eshkim jauap bermeydi. Halifa-Halifa dep birneshe ret dauystaydy-eshkim kelmeydi. Nazlanghan Batyr-«qap balaqtaghy bit basqa órmeledi degen osy da, toqalda әlde qanday boldy ghoy»-dep dauystap  ornynan túryp jatqanda Halifa mama kelip qalghan eken. Sózdi esitip: «Qoja sózinnen ainydyn, endi men saghan joqpyn,» - dep ózin Syr dariyagha tastaydy. Mәdeliqojanyng inisi Kenjehan Shúbar atqa jaydaq minip dariyagha týsip Halifany shashynan ústap alyp shyghady. Sudan shyqqan song Halifa kóp qyighylyq  kórsetip baryp zorgha tynady.

Degenmen ol basyndaghy aitylghan sertting bireui oryndalmaghany ýshin jay kózben qaraghanda «toqal» degen sózge bola ózin ólimge qiigha barghan-tóre túqymyna tәn tәkәbirlik, bir sózdilikting belgisi.

Mine osy jerde ekinshi sert turaly, yaghny Kenehan, Nauryzbay jәne Erjannyng sýiegi turaly bir kezde bolghan әngime eske týsedi.

1995 jyly el bolyp Maylyqojagha eskertkish saghana salugha kiristi, men sol júmystyng basynda túrdym. Maylyqoja, Mәdeliqojanyng qasyna jerlengen. Barlyq júmystyng kóleminde Mәdeliqojanyng shóberesi Júmabek jәne Maqsúthan týgel atqaryp shyqty. Bir kýni keshke әngime qúryp otyryp Kenesary turaly, sýiegi jauda qalghany jayly sóz bolghanda Maqsútqan Pәrmenәshi atasynan estigen bir jaydy aityp edi.

Halifa súlu bir kýni batyrgha Kenehan, Nauryzbay, Erjan jayynan jәne aitqanda Mәdeliqoja  oilanyp otyryp, Halifa osy sózdi sen taghy aityp otyrsyng qazir «Qara balta»manynda sol soghysta shahid bolghan adam kóp,solardan ýsheuining mýrdesin alyp kelip bere salsam qaytesin,»- dep aitqanda. Halifa mama: «Meni olay alday almaysyn, men týsimde Nauryzbaydyng moyyn omyrtqasynyng shabylghanyng kórgenmin. Qaysysy da bolsa sýiekterin tanimyn degen eken,»- deydi. Halifa mama Mәdeliqojadan keyin dýniyeden ótken. Demek, 30-35 jyl otandasqan. Birinshi sert oryndalmay-«Toqal»-degen sózge bola ózin ózi sugha tastap jýrgen Halifa agha-bauyrlary ýshin otqa da týsuge әzir ghoy. Jәne Mәdeli qojanyng «Sen osy sózdi taghyda aityp» degenine qaraghanda  búl jiyi-jii qaytalanyp otyrghan boluy kerek. Olay bolsa, 1887 jyly Syzdyq tóre Qashqardan beri qaytqanda Altay taulary  arqyly Orman hannyng ordasyna keledi.

Kenesarynyn kókjalyn tiri kórgen qyrghyzdar «qoqiy-qoqi» dep ýderip ketti deydi. Sonda Syzdyq: «Sender bosqa ýreylenbender, әrkimning óz zamany bar. Biz han túqymy atqa mingende, óz maqsatymyzgha jete almasaq osy joldaghy ólimdi moynymyzgha  alyp tәuekel etemiz. Men senderden qún daulap kelgen joqpyn. Biraq hannyng izin súrap keldim. Jýzigin berinder qolyma salayyn, Sary ala-er degen er bar, tauyp berinder atyma úrayyn. Hannyng sýigin berinder elge alyp baryp jerleyin,»- deydi ghoy. Orman hanyng ýiinen hannyng jýzigi shyghady. Syzdyq jýzikti kózine sýrtip tәu etip qolyna salady. Tez arada «Sary ala» erde keledi. Syzdyq súltan qonyshynan qanjardy alyp erding qasynan qaq jarady. Erding qasyna ýsh sobyq sap altyn ornatylghan eken. «Hannyng ózin óltirgenimen qazynasyn alugha aqyldaryng jetpepti, búiyrghan dýnie ghoy» dep qaltasyna salady.

Hannyng sýiegine kelgende mynau biledi degen adamdardy aragha salyp izdep esh jerden tappaydy.Osy bir oilanatyn jay. Biz hannyng sýiegin 160 jyldan keyin izdep jýrmiz.Syzdyq súltan 40 jyldan keyin izdep barghan. Biraq taba almaghan. Eger eshkimge bildirmey el basymen kelisip Mәdeliqoja bir týnda alyp ketui mýmkin be? (Qyrghyz da Qazaq ta bir-birine mәngi qastyq tilemeydi). Eger mýmkin bolsa,elge alyp barghan sonda eshkimge jariya ete almay qúpiya týrde janaza shygharyp jerleydi. Sebebi padshalyq Rossiya qas dúshpany bolghan hangha esh uaqytta qúrmet kórsetpeydi.

Mәdeli qojada osylay boldy dep eshkimge aita almaydy.Jalpy Halifa mama Mәdeli qojagha tym berilip, qúrmet etken jan. Mәdeli qoja zamany atys-shabys, barymta-syrymta dәuiri boldy. El azamaty bolghan song búl adam eshbir oqighagha aralaspady dep eshkimde aita almaydy. Batyr sonday bir joryqqa attanyp ketkeninde qashan oralghansha Halifa mama shapanyng jelbegey jamylyp qolyna dombyrasyn tastamay bir ishekpen ilip, bir sarynda múnly kýidi tartyp esigining aldyndaghy qarauyl tóbege bir týsip, bir shyghyp tynym almaydy eken. Keshigi kýngi qariyalar búl jaydy; «Qaytsyn beyshara, әkesin,aghalaryn,inilerin jaugha bergen, sekemshil kónil búdanda airylyp qalamyn ba?»- dep ýreylenedi ghoy» deytin.

Mәdeli qoja ómirining sonynda kesel bolyp ýiinde otyryp qalghan. Halifanyng qolynda bolghan, tatu-tәtti ómir keshkenine qaraghanda, han qyzynyng armany oryndalghan sekildi. El ishinde Mәdeliqoja qys soyysy Arqadan óz ayaghymen aidalyp kelse, qanty, órik-meyzine aqshalay qarajat kelip túrghan dep aitatyn. Búl da Mәdeliqojagha razylyqtyng belgisi.

Qazaq dәstýrindegi jәne bir dәstýr joqtau. Halifa mama әr jyly Qúrban aittyng arapasynda Qenesary men Nauryzbaygha arnap;

«Arqada ósken boz quray,

Basyna qonghan boz torghay.

Orystan baryp mal alghan,

Qyrghyzdan baryp jan alghan,

Kenesary Nauryzbay», - degen uzaq joqtau aitady eken. Qazaqta kebin kiygen bolmasa kebenek kiygenge joqtau aitylmaydy, Búl әngimeni qazirgi kýni toqsannan asqan Ápin apa aityp otyrady. Kózimen kórmese joqtau aitpauy kerek.

Ghalym H.Sýinishәliyev aghamyzdyng «Mәdelining Badamdaghy kýmbezdi mazary da zertteushiler nazaryna ilinuge tiyis»-degen sózining astarynda qartayghan shaghynda Mәdeli qojanyng dýnie isterinen jerip, aqyret qamyna kirisui,jatar jayyn jaylap,ólimdi moyyndauy, pirge qol berip tәubege kelui ekining birining qolynan kele barmeytin qasiyet ekenin moyyndauy edi.Maylyqojanyn:

«Jalyghypsyng tirlik bazargha

Janyndy salghan azargha

Dýniyeni almay nazargha

Qabirinning qamyn oilapsyn

Saghana saldyryp mazargha.

Ókinip ótken ómirge

Sham-shyraq jaghyp týnderge

Kisining tәube dәuleti

Dýnie joldas kimderge

Erden iman qútylmas

Bú da bir nysan, bir belgi.

Qútty bolsyn tәubeniz

Qol beripsiz pirlerge», - dep jetpisten asqan shaghyndaghy Mәdeli qojanyng imangha qaytuyn qútyqtap, qoldap, quanyp otyrghany dep týsinu kerek.

Seyt-Omar Sattarúly

Abai.kz