Särsenbi, 22 Qaraşa 2017
46 - söz 669 2 pikir 13 Qırküyek, 2017 sağat 11:59

Jastarğa qarap qartaymañız

Qandayda da bir wlttıñ ruhani qwndılıqtarınıñ  aytalıq, mädenietiniñ, ädebietiniñ, öneriniñ jäne sportı sındı dünieleriniñ köş basında jastar jüruge tiis. Jastar tez qabıldağış jäne özderine tän şapşandıqpen alda jürui zañdılıq. Dey twrsaq ta, bizdiñ jağdayımızda ruhani dümpuler jasaudı bılay qoyğanda, qarapayım jaylardıñ özinde jastarımızdıñ qayda jürgenin bilmey qalasız.

Kezinde Tolstoy ädebietke esikten emes, terezeden kirgen degen äñgime bar. YAğni mwnday qwbılıs tek jastıqqa tän qwrbandıqqa bara alatınday namıs pen ruhtı, jigerdi eske saladı.

Jastar degende, oyğa eñ aldımen sol jas buınnıñ bügingi tañdağı äleumettik belsendiliginiñ tım tömendigi oraladı. Keyde osı keler wrpaq öte wsaq-tüyek tirliktiñ töñireginde şiırlap qalıp bara jatqanday körinedi. Mäseleni jeke şeşuge degen bastamaşıl batıl talpınıstı bayqay bermeysiz. Alayda, däl qazirgi qazaq wltınıñ bar bolmısı men bolaşağın ayqındaytın barometr — jastar. Sebebi, ağa buınğa salmaq arta almaysız. Uaqıt özgerdi. Zaman auıstı, zañ da qayta tüzilude. YAğni, wrpaq almasatın keziñiz keldi! Al ol wrpağıñız, qazaqtıñ bügingi jastarı jayında keremettey pikir aytu qiındau. Osı rette dälel üşin bir ğana jayttı alğa tartayıq.

Kezinde toy mäselesine qazaq ülken män berip, tärbielik mañızı bar şara retinde qarastırğan ba dep oylaysıñ. Qız quu, teñge ilu, küreske tüsu sındı wlttıq oyındar arqılı azamatın tanığan.

Toyğa jastar işip-jem üşin ğana emes, ülken jauapkerşilikpen barğan. Dayındığı bolmasa, taysaqtağan. Osı jerden kelip namıs degen mäseleñiz qılañ beredi. Al bügingi jastar toyğa işip-jeytin, köñil köteretin orın retinde ğana qaraytını belgili. Alayda, bwl eşkimdi oylantıp otırğan joq. Mümkin, mindetti de emes şığar, biraq «dästürdiñ ozığı bar, tozığı bar» degen twrğıdan kelgende qazaqtıñ jas-kärisiniñ oylanatın jäyttarınıñ» biri ekeni anıq.

Qısqası ömiriniñ köbi ketip, azı qalğan adamdar kinämşil keletindikten ülkenderdiñ jastarğa ökpesi orındı. Degenmen ökiniştisi sol, kerisinşe jastarımız köp rette kinämşildikke salınatını bar.

Äkeler men balalar:  kim-kimge ökpeli?

«Äkeler men balalar» problemasınıñ ötpeli kezeñde ömir sürip otırğan elder üşin özindik erekşeligi bolatındığı bir bizde ğana emes. Ortalıq jäne Şığıs Europanıñ 27 memleketinde jäne täuelsiz memleketter dostastığındağı elderde de bayqalıp otıratın körinedi. Bwl ne erekşelik degennen bwrın, osınşama elderdiñ tağdırın ortaqtastırğan bwl ne wqsastıq degen saualdıñ jauabı oñayıraq. Ol atalğan elderdegi «temir qorğan» qwlağannan keyingi narıqtıq jäne demokratiyalıq reformalardı är wrpaqtıñ stihiyalı qabıldauı. Erekşelik  degenge   kelsek, ötpeli uaqıttağı dästür men qoğamdıq normalar bir wrpaqtan ekinşisine auısarda bwzılıp, tipti joyılıp, sodan qayta qalpına kelip, qısqası it-jığıs küydi keşip jatatın körinedi. Mwnı naq bastan ötkerip otırğandardıñ biri biz. Kim kinäli? Ağa wrpaq pen jas buınnıñ arasın jalğaytın däneker jip nege sonşa bos?

Iä, bizde «egdeler mäselesi» emes, «jastar mäselesi» bar. Äsirese, täuelsizdik alğannan beri jağımız bir talmay «jastar bwzıldı, jastar üytti-büytti» degendi jii aytamız. Sebebi tüsinikti, saldarına üñilip köreyikşi.

«Keñes» attı kazarmadan bosağan ağa wrpaq joğarıda aytqanday özindik dästür men qoğamdıq normalardı jas buınğa tabıstarda qattı qatelesken sındı. Mümkin bwlayşa jaza basuğa sol qayşılıqtı jüyeniñ de ülesi ülken äser etken şığar. Batıstıñ «äni men säninen» qanşa qaqpaylap wstağanmen tordağı totı qwsıñız temir qwrsaudan qwtılğan sätte-aq basqaşa sayrap şığa keldi. Naşaqorıñız da, jezökşeñiz de, jwmıssızıñız da t.b. jastar. Köbisi «bwğaudan bosağanmen» ne isterin, qayda bararın   bilmey, añırıp twrıp qaldı. Közdi jwmıp, twspaldap tarttı sosın. Qayda barsa da qiın, öte qiın edi. Qalağa barsa oqu oñay emes, jwmıs tabu odan da qiın degendey...

Endeşe

Öziñe senetin uaqıt

Zamannıñ jastarğa degen sıñayın bayqadıq. Qatqıl. Sodan ba, älemdik qoğamdıq-sayasi ürdister men elimizde jürip jatqan sayasi-ekonomikalıq reformalarğa jas buınnıñ, äsirese qazaqtildi jastardıñ kirigui enjar. Bwl bärinen bwrın şın talap pen ülken eñbektiñ kemşindiginen be deysiñ.

Reti kelgende özim kuä bolğan jayttı aytayın. Bir kezderi «Soros-Qazaqstan» qorı şığarmalışıqpen aynalısıp jürgen jastarğa arnap, jazğı mektep jwmısına qatısuğa bäyge jariyaladı. Oğan qatısuğa men de niet bildirdim. On künge sozılğan jazğı mektep jwmısınıñ äseri erekşe edi. Är sala boyınşa elimizdiñ jäne şet elderden arnayı şaqırtumen kelgen lektorlar däris oqıdı. Al eñ soñında üzdik
tanılğan talanttı jastar älemniñ mıqtı degen oqu orındarına bilimin tereñdetuge granttar alsa, qaybiri körmelerge, festival'darğa, t.b. qatısu joldamasın enşiledi. Ökiniştisi sol, osınday mümkindigi mol şaralardan qazaq tildi jastardıñ tım qalıs qalatını. Sonda biz qayda qarap jüretinimiz tüsiniksiz. Közi aşıq jasqa kündelikti jañalıqtardı şolıp şığu men komp'yuterdi igerip, Internetti qarap otıru sonşa qiın şarua emes qoy. (Şındap izdeseñiz, şetelde oqu, täjiribe almasu mümkindikterin basqa da sandağan qorlar arqılı tabasız). Iä, Swltanmahmwttıñ «Ana qırda tatar twr, basqalarmen qatar twr...» degen ökinişi äli sol küyinde qalıp qoyğan sıñaylı. Bwdan qazaqtıñ keşegi jasınan közi aşıq bügingi jası aytarlıqtay alğa ketti dep aytu qiın. Osı salğırttıqtıñ, osı enjarlıqtıñ saldarınan esemiz ketip, esebimizdi tügeldey almay jürgendey jay bar. Onı şeber paydalana biletin bilik te, ağa wrpaq ta jastardı qay kezden-aq qolbala, sayasattıñ wrtoqpağına aynaldırıp keldi. Bir ğana jüyemiz «jañılısıp», jastar qayrat körsetken kez 1986 jıldıñ jeltoqsan kezindegi oqiğa edi. Mine, jastardıñ on oylanıp, kürt oyanğan jäne tize qosıp birikken twsındağı bwla bwlqınıs. Osı oqiğanı öz közimen körip twrıp, bir jazuşı ağamız: «Bizdiñ wlt, äsirese, jastarımız sapalıq twrğıdan bwrın soñdı bolmağan qwbılıstardı endi bastan ötkere bastaydı» dep dämelengenin jasıra almağan. Alayda, sol serpilisterdi köre almadıq. Qayta sodan jasıp, jasqanşaq bolıp qalğannan ba, qazirgi jasıñızda ortaq müdde üşin birigu, «Qazaqstannıñ  bolaşağı üşin!» alğa wmtılu jağınan köz jazıp qaldı. Eşkimge ökpe arta almaysız. Mümkin, qatelik bilikpen de, ağa wrpaqpen de şınayı dialog qwra almay jürgen jas buınnıñ özinde şığar. Bilik anda-sanda s'ezd, kongress t.b. ötkizip jwbatqanday boladı. Ağa ürpağıñız «bäri jaqsı boladı» dep aldarqatqanday sıñayda. Al, jastar özderimen de, özderinen joğarıdağılarmen de «til tabısa» almay jür. Qısqası, bärimiz de ülken balalar sekildimiz.

Bolatbek Tölepbergen

Abai.kz

2 pikir

Üzdik materialdar

Ruhani jañğıru

Qanat Äbilqayır. Qarız ben Parız

Abai.kz 10335
Qauip etkennen aytamın

Qazaqstanda jürgen qıtaylar kimge süyenedi? 

N.Qoşamanwlı 18547
Ätteñ...

Wltqa qarsı kez-kelgen azamattı «jarnamalau» kerek

Äkeş Baybatır 31839