Búl maqala AR23491004 «Týrkistan oblysyndaghy diny turizm nysandarynyng aqparattyq aqparattyq әleuetin zerdeleu: 4 tilde mulitiymediyalyq interaktivti atlas әzirleu» jobasy ayasynda jazyldy.

Andatpa

Qoja Ahmet Yasauy óz zamanynda adamzat sanasynda týbegeyli ózgeris jasaghan jәne adamzat qoghamynyng odan ary qaray ómir sýruine mýmkindik bergen úly túlgha. Ol kisining dindi sharighat dengeyinen tariqat dengeyine kóterui adamzat ruhyn jana dengeyge kóterip, Ruhany әlemge baylanystyrdy. Búl adamzattyng ary qaray ómir sýruine mýmkindik bergen aituly oqigha bolghanyn qazirgi kýni sopylar da, jalpy dindarlar da, osy mәselemen ainalysushy ghalymdar da moyynday bermeydi. Maqala osy súraqtargha jauap beru ýshin jazylghan.

Kilt sózder: Yasaui. Sharighat, Tariqat. Ruhany әlem. Kvanttyq fizika. Azghyndyq.

Kirispe

Qazir ghalymdar arasynda da, dindarlar arasynda da sharighat pen tariqat arasyndaghy erekshelikke mәn berip, tariqattyng sharighattan ereksheligine asa manyzy bar mәsele dep qaramaydy. Búl óz kezeginde Islamda sol XII-ghasyrda qalyptasqan tariqat jolynyng jalpy adamzat tarihyndaghy kýrdeli ózgeristerge týrtki bolghan negizgi faktor bolghandyghyn týsinbeuge yqpal etip otyr. Mysaly.  XII ghasyrda Qoja Ahmet Yasauy islam dinin tariqat dengeyine kóterdi. Alayda, alghashqy kezende Yasauy ilimi halyq arasyna keninen tarap kete oighan joq. Tek, XIII ghasyrda Shynghys hannyng tarih sahnasyna shyghyp, Evraziya kenistigin tolyq jaulap alghannan keyin ghana keninen taralyp, quatty ruhany kýshke ainaldy. Búl Jaratushy Qúdiretting arnayy jobasy ma? Álde kezdeysoqtyq pa? Shynghys han shapqynshylyghynan keyin әlemde qanday ózgerister  bolghanynan barlyghy habardar. Solay bola túra Qoja Ahmet Yasauiyding dindi tariqat dengeyine kóterui men Shynghys han shapqynshylyghy arasynda qanday da bir baylanys bar dep eseptemeydi. Alayda, búl eki qúbylystyng arasynda baylanys barlyghy kýmәn tudyrmaydy. Olay deytinimiz, Shynghys han atynyng túyaghy jetken jerge Yasauy ilimi de bardy. Evraziya kenistiginde týbegeyli ózgeristerge jol ashty. Álem jana geosayasy ózgeristerge úshyrady. Horezmshahtar memleketi kýirep, onyng ornyna Joshy úlysy, Shaghatay úlysy siyaqty memleketter tarih sahnasyna shyqty. Kýiregen týrki memlekettigi qaytadan qalpyna keltirildi. Búryn Orta Aziya halyqtarynda arab-parsy mәdeniyetining yqpaly basym bolsa, endi týrki mәdeniyetining ruhany yqpaly basymdyqqa ie boldy. Alayda, múnyng bәri búl әlemdik ózgeristerding syrtqy kórinisi ghana edi. Osy әlemdegi kýrdeli ózgeristerge negizgi sebep Qoja Ahmet Yasauiyding islam dinin tariqat dengeyine kóterui bolatyn.

Negizgi bólim

Jalpy islam dininde sharighat-tariqat bolyp bólinu  XII-ghasyrgha tәn qúbylys jәne oghan deyin halyq sharighat jolymen jýrdi. Nelikten sharighat joly ol kezende halyqtyng ruhany súranysyn qanaghattandyra almay qaldy? Sebebi ne?- degen súraqtyng tuyndary haq! Mәselening barlyghy Múhammed payghambardyng (sAs) payghambarlardyng sony, payghambarlardyng móri boluymen baylanysty edi. Ruhany әlem men adamzat qoghamy arasyndaghy baylanysty Múhammed payghambargha deyingi kezende payghambarlar jalghastyratyn. Ár payghambardyng ózimen birge alyp kelgen ruhany quaty 400-500 jylgha jetetin. Ary qaray jana payghambar Ruhany әlemnen quat ala kelip, adamzat balasynyng ary qaray ómir sýruin qamtamasyz etetin. Osylay payghambarlar birinen song biri kelip, búl ýderis Múhammed payghambargha deyin jalghasty. Múhammed payghambardan keyin Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty jalghastyratyn payghambarlar legi toqtady. Jaratushy Qúdiret tarapynan payghambarlardyng qyzmetin ary qaray jalghastyru әuliyelerge tapsyrylatyn boldy. Demek, Qoja Ahmet Yasauiyding dýniyege kelui kezdeysoqtyq emes, Jaratushy Qúdiretting Ózining jasaghan jospary.  Qoja Ahmet Yasauiyding «Diuany Hikmetinde» Múhammed payghambardyng miyghraj sapary turaly mynaday joldar bar: «Ey, dostar, qúlaq salghyn aitpaghyma,

Ne sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

Miyghrajad Haq Mústfa ruhymdy kórdi.

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

Haq Mústafa Jebireyilge qoydy saual,

«Búl netken ruh, tәnge kirmey tapqan kamal.

Kózinde jas, alqagha bas, boyy Hilal»

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

Jebireyil aitty: «Ýmbet isi sizge aighaq,

Kókke shyghyp,  perishteden alar sabaq.

Nalasyna jet aspan nala qylad»

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

«Perzentim»-dep Haq Mústafa qyldy kәlem,

Odan son, barsha әruaq berdi sәlem.

«Rahmet dariya tolyp, tas»- dep jetti ayan,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge.

Rahmetinde payda boldym, nida keldi,

«Zikir ait»-dedi, tәn-jýiem әserlendi.

«Perzentim» -dep Haq Mústafa ýles berdi.

Sol sebepten, alpys ýshte kirdim jerge.

«Tórt jýz jyldan keyin shyghyp, ýmbet bolghyn,

Neshe jylday jýrip, halyqqa jol kórsetkin.

On tórt myng mýjtahidter qyzmet qylsyn,

Sol sebepten alpys ýshte kirdim jerge. (Diuany Hikmet, 1904 : 8)

Egerde biz Múhammed payghambardyng miyghraj saparyn shyn dep bilsek, Qoja Ahmet Yasauiyding «Diuany Hikmetinde» bayandalghan oqighany aqiqat retinde qabyldaytyn bolsaq, onda Qoja Ahmet Yasauiyding Jaratushy Qúdiret tarapynan ózi jibergen әuliyesi ekendigin moyyndaugha tiyispiz. Qoja Ahmet Yasauiyding Jaratushy Qúdiretting ózi jibergen әuliyesi ekendigin dәleldeytin derek Sýleymen Baqyrghany «Hikmetinde» de bar:

Súbhan IYem Ózi edi, Mústafagha búiyrdy,

Arystan babam jetkizdi, shayhym Ahmet Yasaui. (Diuany Hikmet, 1904 : 251) Demek, Qoja Ahmet Yasauiyding dýniyege kelui  kezdeysoqtyq emes, Jaratushy Tәnir Taghalanyng Ózi oilastyrghan jospary dese bolady. Olay bolatyny X ghasyr sonyna qaray Múhammed payghambarmen Ruhany әlemnen birge kelgen ruhany quat sarqyla bastady. Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanystyng quaty әlsirep, nasharlauy adamzat qoghamynyng birtindep, azghyndauyna, materialdyq bolmys jeteginde ketuine yqpal etti.

Ol turaly Qoja Ahmet Yasauy «Hikmetterinde» mynaday joldar bar:

Ey, dostar, aqyr zaman boldy kórgin,
Dinsiz, kәpir búl әlemge toly kórgin.
Haq qúldyghyn qoyyp, barsha dinsiz boldy,
Sonyng ýshin Qahhar azap qyldy kórgin.

Aqyr zaman nyshany sol – jaqsylyq etti,
Qahhar IYem qaharymen ýkim etti.
Halayyqtar dinnen qaytyp, dindi úmytty.
Islam әlsiz bolyp, qoldan shyqty kórgin.

Oraza, namaz, iman, islam qoldan ketti,
«Kýnnen kýn beter» degen hadis jetti.
Payghambar aitqandary kelip jetti.
Búl dýniyeni qaranghylyq basty kórgin.

Ghalymdar bar ilimin malgha satty,
Bilip túryp, ózderin otqa atty.
Ózi amal qylmay, halyqqa ilim ýiretti.
Búl dýniyeni qaranghylyq basty kórgin. (Diuany Hikmet, 1904 :168-169)

Osy «Hikmet» joldaryna qarap, Yasauy babamyzdyng sol kezendegi adamzat basyn shyrmaghan ruhany azghyndyqtyng qanday dengeyde bolghanyn sezinuge bolady. Ol kisi adamzat basyna týsken bar qiyndyqty sezine otyryp, odan shyghudyng jolyn izdedi. Ol turaly «Hikmetterinde» balay deydi: «Ol hikmetpen joqtan bar etti.

On segiz myng barlyq әlem qayran bolar

«Qalu bәlә» degen qúldar ýles aldy.

Túryp qalghan qúldar dini oiran bolar.

Haq Taghala iman syilyq etti bizge,

Ol Mústafa Haq rasuly aitty bizge.

Salauat aitsaq, quat berer dinimizge,

Joq bolsa, qylghandarym jalghan bolar. (Diuany Hikmet, 1904 : 99-100) Búl «Hikmetinde» Yasauy babamyz  adamzat basyndaghy bar tauqymetting negizi imannyng әlsirep, dinning tek aty qalghanyn menzep otyr. Adam balasy, músylmandar qauymy múnday jaghdaygha qalay jetti? Ruhany әlem men adamzat qoghamnyng arasyndaghy baylanystyng ýziluine sebep bolghan, tek Múhammed payghambarmen birge kelgen ruhany quattyng әlsireui emes, sonymen birge, sol kezdegi ghúlamalardyng ruhaniatqa qarsy kýresi desek artyq aitqandyq emes.   Óitkeni, ghúlamalar dәuirinde Islam qoghamyndaghy Ahl al-Hadis pen Ahl ar-Ray arasyndaghy iydeyalyq talas-tartys pen kýres kezeni boldy. Búl kýreste Ahl al-Hadis baghyty jeniske jetip, islam dinindegi stagnasiyalyq ýderis oryn aldy. Din sharighattyng qasang qaghidalary shenberinde ghana qaralyp, iman-senim mәselesi keri ysyryldy. Búl sharighat shenberimen halyqty ary qaray úiystyru mýmkin bolmay qalghandyghyn kórsetedi. Búl tyghyryqtan shyghudyng joly adam ruhyn Ruhany әlemmen baylanystyru ekendigi belgili boldy. Sopylyq ilim Islamnyng alghashqy ghasyrlarynda payda bolghanymen, ol jeke túlghalardyng Alla men adam arasyndaghy baylanysy dengeyinde qalyp qoydy. Qoja Ahmet Yasauiyge deyin Ruhany әlemge tolyghymen qol jetkizgen túlgha Mansúr Halladj bolghandyghyn Qoja Ahmet Yasauy óz «Hikmetinde» bayandaydy. Ol kisining taghdyry qalay bolghandyghy «Hikmet» joldarynda bylaysha bayandalady:

Tynbay ghashyq hu deydi, Qúdayyna jalbaryp,

Jýrer onyng ghiyshqynda, kýndiz-týni sarghayyp.

Zar jylatyp ghashyqty, ghiyshq qolynda Qúdayym,

Ghiyshq jolynda aiyptau oghan kórer layyq.

Mansúr bir kýn jylady, rahym etti jarandar,

Shilten sherbet ishirdi, Mansúrge meyirin salyp.

Mansúr aitar “Ana al-Haq”, jarandar isi-bәri aq,

Moldalar aitar “Nahaq”, kóniline jat alyp.

Aytpa “Ana al-Haqty”-dep, “Kәpir boldyng Mansúr”- dep,

“Qúran ishinde bylay”-dep, óltirdi olar jabylyp.

Bile almady moldalar “Anna al-Haqtyn” maghynasyn,

“Qal” ghalymdaryna “hәl” ilimin Haq kórmedi layyq.

Ýkimdi jaza shygharyp, hәlin onyng bilmedi,

Mansúrdayyn әuliyeni qoydy aparyp dargha asyp.

Hikaya-anyz sharighat, naghyz ilim haqiqat,

Inju-marjan tariqat, ghashyqtargha layyq.

Álem halqy jiyldy, Mansúr dep bәri zarlady,

Joldastary Mansúrdyng qaldy onda jylasyp.

Tәube qylghyn Qoja Ahmet, bolsyn Haqtan medet,

Jýz myng әuliyeler ótti, syrdan syrgha úlasyp.(Diuany Hikmet, 1904 : 44-45)

Mansúr Halladjdyng búlay jazagha tartyluy sol kezendegi músylman qoghamynyng ruhany dengeyining qanday dәrejede bolghanyn kórsetedi. Sol kezenning ghúlamalary dindi tek sharighat shenberimen ólshedi. Adam ruhy men onyng adam ómirindegi qyzmetin eskergen joq. Sol kezdegi sharighat ghúlamalarynyng Mansúr Halladjdy dargha asyp, órteui osyghan baylanysty. Búl Qoja Ahmet Yasauiyge deyingi Mansúr Halladjdan basqa sopylardyng Ruhany әlemmen jeke baylanysy bolghanymen, dindi tariqat dengeyine deyin kótere almaghandyghyn kórsetedi. Demek, búl Qoja Ahmet Yasauiyding «Ahmady sәniy», «Qtub al-Aqtab» atalmaghynyng mәni dindi tariqat dengeyine kóterip, Ruhany әlemge qol jetkizuimen baylanysty bolghandyghyn dәleldeydi. Qoja Ahmet Yasauiyding dindi tariqat dengeyine kóterui adamzat balasyna ne berdi? Dinning tariqat dengeyine kóterilui Qoja Ahmet Yasauiyge Ruhany әlemning (Kvanttyq әlem) sheksiz quatyna ie bolugha mýmkindik berdi. Biz ony Yasauy babamyzdyng Ahman, Qaraman atty bekterdi itke ainaldyruyn mysal retinde keltiruimizge bolady. Búl oqigha M.Sapabekúlynyng «Týrkistandaghy tarihy ziarat» atty enbeginde bylaysha bayandalady: «Yasauy abyroyynyng kýn sanap artyp bara jatqanyn kórgen Aqman, Qaraman atty bekter, onyng jolyna qalayda tosqauyl qoydy oilastyrady. Sol eki bek hannyng ógizin úrlap soyyp, etti Haziretting sabanhanasyna jasyryp qoyady da, hangha aryz qylady. –Siz qalaysha әulie deysiz, aitqany ótirik, qylghany úrlyq. Kýndiz eldi basyna kóterip. «zikir» jahr salady, týn bolsa, elding malyn úrlap alyp, elge ýlestirip jatady. Sizding keshegi joghaltqan ógizdi sol soyyp aldy. Nanbasang bizge tintushi ber. Elding kóz aldynda biz tintip, tauyp alyp, onyng úrlyghyn ashyp, masqara qylayyq, - deydi. Týrkistan hany eki bekting aitqanyna nanyp, qasyna tintushiler alyp, tal-týste «haziretting sabanhanasyn tintemiz»- dep jiylyp, keledi. Ahman, Qaraman sabanhanany qarap, qoyghan jerden ógiz etin suryp alady. Minekiy,-dep sabanhanadan shygha bergende biri aq tóbet, biri qara tóbet bolyp, ókpege talasyp, yrylday bastaydy. Múny kórgen el ýrkip qasha bastady.(Sapabekúly, 1996 : 127 b.). Osy anyz týrkimen halqynyng arasyna da keninen taraghan. Onda anyz Abdal taypasynyng eki begi Aqman men Qaramannyng Qoja Ahmet Yasauiyge qarsy qastandyq úiymdastyrghany, ol ýshin Qoja Ahmetting «Aqmanyng aq kópek bol, Qaramanyng qara kópek bolyp, birinning etindi biring je!» - dep qarghaghany aitylady. Jәne bir anyzda Qoja Ahmetting Ahman men Qaramannyn  osy zúlymdyghy ýshin býkil Abdal taypasyn «Senderding eshqashan sandaryng jýzden aspasyn, jýzden assandar, bastaryng birikpesin»- dep qarghaghany aitylady.(Djikiyev, 1963 : 198-199). Búl anyz qaraqalpaqtar arasyna da taraghan. Zertteushiler búl anyzdyng oghyzdardyng Batysqa qaray songhy qonys audaruyna baylanysty tughan dep esepeydi.(Mendikulov, 1987 : 15]. Demek, Qoja Ahmet Yasauiyding jasaghan taghat-ghibadatyn Tәnir Taghala qabyl etip, ony Ruhany әlemmen úlasuyna mýmkindik berdi. Qoja Ahmet Yasauiyding búdan basqa da keremetter kórsetkeni anyzdarda bayandalady. Mysaly, Qaratau Qarachuq (Týrkistan) qalasynyng qasynda bolghan. Hannyng balasy Qarataugha angha shyqqanynda, balasyn qabylan jaryp óltiredi. Sonda han «Kim de kim myna taudy qaladan aulaqqa kóshiretin bolsa, sol adamnyng degenin jasaymyn degen eken. Sonda Qoja Ahmet Yasauy kelip, «Men kóshiremin. Mening jasap jatqan is-әreketime qarsy shyqpaysyn»- degen shart qoyady. Han kelisedi. Qoja Ahmet Yasauy dúgha qylady. Aynalany qalyng túman basady. Tanerteng túrghanda halyq taudyng qaladan elu shaqyrymday jerge kóshkenin kóredi. Búl mysaldar Qoja Ahmet Yasauiyding qanday qúdiretti kýshke ie bolghanyn kórsetedi. Ol kýshting atyn sopylyq jolda «ilmy karamat» deydi. Demek, Qoja Ahmet Yasauy Ruhany әlemge tolyghymen qol jetkizgen jәne Ruhany әlemning sheksiz quatyna ie bolghan túlgha. Demek, ol kisige sol kezende eshkim qarsy túra alghan joq. Ol kisining Týrkistan kóshelerinde otyz jyl boyyna taspen atqylanyp, balasyn óltirtip, basqa kórgen qorlyqtary artta qalghan kezeng osy «ilmy karamatqa» ie bolghan kezeni bolatyn. Osy kezende ol shәkirtterin tәrbiyelep, ózining әuliyler mektebin qalyptastyrdy. Sonda ol kisi onday qúdiretke qalay jetti degen súraq tuyndary anyq. Ol kisi Ruhaniatqa jetkizetin jetpis maqamdy iygerdi. «Jetpis maqamda jetpis myng perde. Jetpis maqamdy jeti yaqin ishine ornalastyrdy. Búlar mynalar: ism-ul yaqiyn, rasm-ul yaqiyn, ʻilm-ul yaqiyn, ʻayn al-yaqiyn, haqq-ul yaqiyn, haqiqat-ul haqqil yaqiyn, Allah-ul haqqil yaqiyn. (Qoja Ahmet Yasaui. Jýrekting ainasy, 2022 : 57-58). Búl jeti yaqindi ruhtyng qabattary retinde tanugha bolady. Ruhtyng әr qabatynda ózine layyq dәrejesi bar. Mysaly, ism-ul yaqin jaratylystyng aty, Rasm-ul yaqin jaratylystyng sureti. ʻIlm-ul yaqin – Alla Taghalanyng adamgha bergen ghylym dәrejesi. Alla Taghala adamgha osy dәrejeni bere otyryp, ózge jaratylystardan artyq etip jaratty jәne ózge jaratylystargha ýkimin jýrgizetin ózine halifa etip saylady. Ruhtyng búl ýsh qabaty adamnyng fizikalyq bolmysymen sabaqtas jәne meken-kenistik-uaqytqa tәueldi boldy jәne onyng ómir sýru zandylyqtary sharighat ilimimen rettelip otyratyn. Alayda, búl dengeydegi adamnyng ruhy Ruhany әlemnen payghambarlarmen keletin ruhany quattargha tәueldi boldy.  Songhy payghambar Múhammed payghambarmen kelgen ruhany quat sarqylghannan keyin adamnyng ruhany bolmysy әlsirep, fizikalyq bolmysy kýsh ala bastady. Adamazat qoghamynda azghyndyq etek aldy. Sharighat ilimi ol azghyndyqty retteuge qauqarsyz bolyp qaldy. Mine, osy kezde Qoja Ahmet Yasauy atamyz jeti yaqindi týgel iygerip, әuliyelik dәrejege kóterildi. Ruhany әlem men adamzat ruhyn qayta baylanystyryp, týrki júrtyn ʻayn al-yaqin dengeyine kóterdi.  ʻAyn al-yaqin dengeyinen bastap, haqq-ul yaqiyn, haqiqat-ul haqqil yaqiyn, Allah-ul haqqil yaqiyn. dengeyleri Ruhany әlemning shekarasyna kiredi. Bizge múny qazirgi kvanttyq fizika ghylymynyng súiyq denelerdi zertteytin salasy adam ruhynyng da qabattary ekenin dәleldep otyr. Sol nәzik qabattardan túratyn adam ruhyn kvanttyq fizika bylaysha toptastyrady: 1.Efirli dene. Astralidi dene. 3. Mentalidi dene. 4. Kauzaldy dene. 5. Intuitivti dene. Aspan denesi. 7. Tәj dene.(Ashirov A. 2007 : 25-27 ). Kvanttyq fizika ghylymynyng ókilderi ruhtyng múnday qasiyetterin búl XX-ghasyrda dәleldegen bolsa, ony Qoja Ahmet Yasauy atamyz XII- ghasyrda dәleldep, halyqtyng iygiligine jaratqan. Kvanttyq fizika ghylymy osy jeti nәzik qabattan túratyn adam ruhynyng adamnyng jany men tәni ajyraghannan keyingi qozghalysyn bylaysha sipattaydy. Efirli dene adam qaytys bolghannan keyin toghyzynshy kýni óledi. Astralidi dene kisi qaytys bolghannan keyin qyrqynshy kýni óledi.  Mentalidi dene kisi qaytys bolghannan keyin toqsanynshy kýni óledi. Qalghan tórt qabat ruh bir jylda tolyghymen jerden kóteriledi (Sonda.)  Egerde biz osy kvanttyq fizika ghylymynyng ashqan janalyqtary men qazaq halqynyn  qaytys bolghan kisini jóneltuge qatysty әdet-ghúryptarymen salystyryp kóretin bolsaq. ekeuining arasynda tikeley sabaqtastyq barlyghyn kóruimizge bolady. Qaytys bolghan kisining jetisi, qyrqy, jýzi, jyly beriledi. Demek, qazaq halqynyn  әdet-ghúryptary qaytys bolghan kisining ruhynyng qozghalysyn negizge alyp, ruhtyng әr qabatymen qoshtasu rәsimin jasaydy. Búl qazaq halqynyng sharighat dengeyinen tariqat dengeyine kóterilgen halyq ekendigin kórsetedi. Búdan basqa da qazaqtyng qanshama sharighatta joq dep esepteletin dәstýrleri bar.

Yasauiya tariqatyndaghy halyqtyng basty ereksheligi shejirelerining boluy. Bylay qaraghan kisi shejireden eshqanday kýrdeli nәrse kórmeydi. Kimnen kimning taraytynyn anyqtap túratyn tizbek qana. Alayda, shejirening kýrdeliligi sonda – ol kez-kelgen kisining ruhynyng Ruhany әlemmen baylanysyn kórsetip túratyn qújat. Shejirege kirgen kisi Ruhany әlemmen baylanysqan kisi. Halyq ol adamdy tekti dep esepteydi. Egerde shejirege kisi kirmey qalsa, nemese shejirege mәn bermey ony búzar bolsa, ol adamdy teksiz deydi. Qazaq halqy qúramyndaghy ru, taypalar men jýzdik qúrylymdardyng ómir sýruining qatang talaptary bar. Egerde osy talaptar búzylatyn bolsa, halyq qatang sharalargha barady. Ásirese, búl nekelik qatynastargha baylanysty. Nekelik qatynastarda jeti ata prinsiypi qatang saqtaluy tiyis. Egerde ol prinsip saqtalmay jeke adamdar tarapynan búzylatyn bolsa, onda olar ólim jazasyna kesiledi. Al, jeti ata prinsiypin ruymen búzghandar jýzding qúramynan shygharylady. Demek, qazaq halqynyng qúramynan shygharylady. Jalpy qazaqtaghy jýzdik qúrylymdardyng qyzmeti Yasauy mәdeniyetining shekarasyn taza kýiinde saqtau boldy. Týrki memlekettigining qúrylymdyq jýiesi osy ru-taypalarmen tikeley baylanysty. Ru, taypalar memleketting qúrylymdyq jýiesining negizi – keregeni qúraydy. Keregeni ydyratar bolsa, týrki memlekettigining irgetasy kýireydi. Búl memleketting kýireuine әkeletin qaterli qadam. Sol sebepti, nekelik qatynastaghy jeti ata prinsiypi tek qan tazalyghyn saqtau ýshin qabyldanghan dәstýr emes, týrki memlekettigining irgetasyn qorghau ýshin Tәnir Taghala tarpynan kelgen kiyeli de qasiyetti dәstýr bolatyn.

Qoja Ahmet Yasauiyding dindi búlay sharighat dengeyinen tariqat dengeyine kóterui sol kezendegi berisi músylman, arysy býkil adamzat balasynyng ómirine tikeley iygi yqpalyn tiygizdi. Eng bastysy adamzat qoghamynyng basyna tónip kelgen aqyrzaman apaty keri ysyryldy. Yasauy joly dýniyege kelgennen keyin músylman dep halyq bes paryzyn oryndap jýrgen jandardy emes, ruhany túrghydan jetilgen, jaqsylyq pen jamandyqtyng arajigin ajyrata biletin, imany kәmil jandardy ghana tanityn boldy. Osy enbegi ýshin halyq ol kisini «Ahmedy sәniy-ekinshi Múhammed», «Qtub al-Aqtab-Dýniyenin» tiregi dep atay bastady. Yasauy babamyzdyng Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty qayta qalpyna  keltirip, dinning ishki mazmúnyn tanu jolynda ruhty belsendi kýshke ainaldyruy adamzat sanasynda jasaghan tónkerisi edi. Osy ýshin halyq ol kisini Áuliyelerding әuliyesi,  Áziret súltan – dep tanydy. Alayda, Yasauy joly-ilimi birden moyyndalyp, barlyq jaqqa birden tarap kete qoyghan joq. Yasauy babamyz 1166/67 jyly dýniyeden ótti. Sol jyly Shynghys han dýniyege keldi. Yasauy jolynyng jalpy Evraziya kenistigine tolyq taraluy ýshin aldymen Shynghys hannyng taqqa otyryp, ózining biyligin Evraziya kenistigine tolyghymen biyligin jýrgizui qajet boldy. Yasauy jolynyng ókilderi Shynghys hangha adal qyzmet etti. Múhammed Danyshmand Zarnuqy siyaqty shәkirtteri Shynghys hannyng kenesshilerining biri boldy. Osylay Qoja Ahmet Yasauy babamyzdyng adamnyng ruhany bolmysyn Ruhany әlemge jalghauy, Shynghys hannyng ózining biyligin Evraziya kenistigine tolyghymen taratuy jәne Yasauy jolyna qoldau kórsetui adamzat tarihyndaghy asa kýrdeli ózgeriske sebep boldy. Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanys qayta ornady. Yasauiyding ruhany ilimin negizge alghan ózge sopylyq mektepter de Ruhany әlemge úlasyp, ruhany ilimning taralu aimaghyn keneytti. Adamzat balasy ómirin ary qaray jalghastyrugha mýmkindik aldy. Yasauy babamyz qalyptastyrghan Ruhany әlem men adamzat arasyndaghy baylanysty saqtap túratyn әuliyeler mektebi kýni keshege deyin ózining qyzmetin toqtatqan joq.

Shynghys han qúrghan imperiya negizinde Qazaqstan territoriyasynda Joshy úlysy qalyptasty. Búl memleketting iydeologiyasy 1320 jyldan bastap Yasauy joly-yasauiya tariqaty boldy. Búl memleketting býkil qúrylymdyq jýiesi, qoghamdyq qatynastardy retteu tolyghymen osy Yasauy joly negizinde qalyptasty. Sonymen birge, qala túrghyndary arasyndaghy qoghamdyq qatynasty retteu sharighat ókilderining qolyna berildi. Memlekettegi barlyq qarym-qatynas zangha baghyndyryldy. Sóitip memleketting barlyq qúrylymdyq jýiesi tolyghymen kóne týrkilik memleketti basqaru jýiesimen sәikestendirildi. Memleket qúramyndaghy ru-taypalar memleketting irgetasy keregeni qúrady. Keregeni shanyraqpen jalghastyratyn uyq qyzmetin rular men taypalardyng ruhany jetekshileri-biyler atqardy. Shanyraq hannyng qolynda boldy.Osylay bir-birine tәueldi, biri-birinsiz ómir sýre almaytyn memleketting qúrylymdyq jýiesi qalyrptasty. Múnday memlekettik jýiede әdildik pen zandylyq qana absoluttik biylikke ie edi.(Z. Jandarbek, 2006 : 122) Osy kezende óz damuynyng shyrqau shegine jetti. Búl memleketti halyq Altyn Orda dep atay bastady.

Alayda, memleketting múnday jýiesi absoluttik biylikti kóksegen Ózbek hannyng úly Jәnibek hangha únamady. 1342 jyly kenetten Ózbek hannyng qaytys bolyp, hannyng taghyna otyrady degen Tynybekting joryqta boluy Altyn Orda taghyna Jәnibekting otyruyna mýmkindik berdi. Ol ailamen aghasy Tynabekti de, inisi Qyzyrbekti de óltirip, tolyghymen biylikti qolyna aldy. Han taghyna otyrghannan keyin Jәnibek ýsh kýn ótkende músylmandargha mindetti týrde basynda sәlde taghyp jýruge jarlyq berdi. Búl onyng Yasauy jolynan bas tartyp, memleketting dini-iydeologiyalyq sayasatyn ózgertkenining basty belgisi edi. Jәnibek han Altyn Ordada shafighy mazhabyn memlekettik iydeologiya dәrejesine kóterdi. Múnyng sony Altyn Orda memleketining kýireuine әkelgen basty sebep boldy jәne Evraziya kenistigi taghy da alapat ózgeristerge úshyrady. Qúday Taghala Yasauy jolynan, tariqat jolynan bas tartyp, sharighat jolyna shegingen halyqtan da, hannan bas tarty. Osy joldan bas tartqan әlem halqyna oba keselin  jiberip, 450-500 mln. adamnyng dýniyeden ketuine yqpal etti.  Altyn Orda memleketining qúlauyna qarsy bolyp, tileuin tilegen orys halqyna yqylasy týsip, Hyzyr aleyhy salamdy solardyng shylauyna baylap berdi. Sodan beri orys halqy jenilisting ashy dәmin tatyp kórgen joq.(Tamerlan –Moskva: Eksmo, 2022. : 250).

Odan keyingi kezeng Qazaq dalasynda sayasy biylik pen ruhany biylik arasyndaghy tartyspen sipattalady. Ózbek úlysy, Qazaq handyghy sol eki biylik arasyndaghy tartystyng qúrbanyna ainaldy. 1781 jyly Abylay hannyng dýniyeden ótuimen týrki memlekettigining tamyryna balta shabyldy. Odan keyingi otarlyq kezeng Yasauy jolynyng quatynyng azangyna, ruhany әlem men adam ruhy arasyndaghy baylanystyng әlsireuine әkeldi. Kenes ókimet ornap, ateizm kýshine mingen kezende ruhaniat mýlde әlsiredi. Áuliyeler mektebining quatynyng әlsireuine әkeldi.

Odan keyingi kezende, elimiz Tәuelsizdik alghan jyldardan bastap, uahhabiylik iydeologiyanyng yqpaly artyp, Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanysty tolyghymen ýzdi. Qazirgi kýni Ruhany әlem men adamzat ruhy arasyndaghy baylanys tolyghymen ýzildi. Adamzat qoghamynda materialdyq bolmystyng yqpaly artty. Qazirgi kýni materialdyq bolmystyng saltanat qúrghan kezeninde ómir sýrip jatyrmyz. Yasauy babamyz zamanyndaghy qoghamdaghy azghyndyq qazirgi kezenmen salystyrghanda oiynshyq bolyp qaldy. Adam ruhynyng azghyndauy shyrqau shegine jetti. Yasauy babamyzdyng myna Hikmeti qazirgi kezendegi ruhany ahualdy dәl beyneleydi:

Áuliyeler aitqan uәde keldi bilem,

Qiyametting kýni juyq boldy, dostar.

Esti qúldar bolghanyn bildi bilem,

El-júrttan meyir-shapqat ketti, dostar.

Ýlken-kishi jarandardan әdep ketti,

Qyz-kelinshek, nәzik jannan úyat ketti,

“Al Hayau min al iman”[1]- dep Rasul aitty,

Arsyz qauym, ghajayyptar boldy, dostar.(Diuany Hikmet, 1904 : 62)

Yasauy babamyzdyng osy jazghandary bizde de qazirgi kýni tolyghymen qaytalanyp jatqanyna bәrimiz kuәmiz. «Diuany Hikmettin» joldarynda bayandalghan azghyndyq pen imansyzdyq bizding zamanymyzda da bolyp jatqandyghyna eshkim shәk-shýbә keltire almaydy. Demek, biz de imansyz qoghamda ómir sýrip jatyrmyz. Búl adamzat balasynyng basyna taghy da aqyrzaman apaty kelip túrghandyghyn bildiredi. Biz ony býkil әlemde tabighy apattardyng kóbengine qarap bayqauymyzgha bolady. Búlardyn   barlyghy  ekologiyanyng búzyluyna ghana baylanysty emes, adam ruhynyng azghyndyqqa úshyrauymen baylanysty ekendigine mәn bermeymiz. Búl tyghyryqtan shyghu joly bar ma? Bar! Ol – Ruhany әlem men adam ruhy arasyndaghy qayta qalpyna keltiru. Basqasha aitqanda, Qoja Ahmet Yasauy babamyzdyng jasaghan erligin qaytalap, Ruhany әlem men adam ruhy arasyndaghy baylanysty qayta qalpyna keltiru. Sonda ghana adamzat qoghamy qaytadan ózining dúrys jolyna qayta týsedi. Búl adamzat qoghamynyng әli de Yasauy ilimine múhtaj  ekendigin kórsetedi.

Paydalanylghan әdebiyetter:

1. Avtobiografiya Timura. / Tamerlan. –Moskva: Eksmo, 2022. -544.
2. Ashirov A. Ekologiya soznaniye. –Týrkistan: «Túran», 2007.
3. Djikiyev A. Materialy po etnografiy mangyshlakskih turkmen // TIIAiE AN Turkmenskoy SSR.
4. Jandarbek Z. Yasauy joly jәne qazaq qoghamy. –Almaty: «El-shejire», 2006.
5. Qoja Ahmet Yasaui. Diuany Hikmet. –Qazan: 1904.
6. Qoja Ahmet Yasaui. Jýrekting ainasy. –Shymkent: South Print Corportion, 2022.
7. Mendikulov N.N. Pamyatniky naraonogo zodchestva Zapadnogo Kazahstana. –Almaty: «Óner», 1987.
8. Sapabekúly M. Týrkistandaghy tarihy ziarat//Yasauy taghlymy. –Týrkistan «Múra» 1996.

[1] Al Hayau min al iman – úyat-imannan (hadiys).

Jandarbek Zikiriya Zamanhanúly,

Qazaqstan. Áziret-Súltan Últtyq tarihiy-mәdeny qoryq-muzeyi, ghylymy qyzmetker. Tarih ghylymdarynyng kandidaty

Abai.kz