بۇل ماقالا ار23491004 «تۇركىستان وبلىسىنداعى ءدىني تۋريزم نىساندارىنىڭ اقپاراتتىق اقپاراتتىق الەۋەتىن زەردەلەۋ: 4 تىلدە مۋلتيمەديالىق ينتەراكتيۆتى اتلاس ازىرلەۋ» جوباسى اياسىندا جازىلدى.

اڭداتپا

قوجا احمەت ياساۋي ءوز زامانىندا ادامزات ساناسىندا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساعان جانە ادامزات قوعامىنىڭ ودان ارى قاراي ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن ۇلى تۇلعا. ول كىسىنىڭ ءدىندى شاريعات دەڭگەيىنەن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرۋى ادامزات رۋحىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ، رۋحاني الەمگە بايلانىستىردى. بۇل ادامزاتتىڭ ارى قاراي ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن ايتۋلى وقيعا بولعانىن قازىرگى كۇنى سوپىلار دا، جالپى ءدىندارلار دا، وسى ماسەلەمەن اينالىسۋشى عالىمدار دا مويىنداي بەرمەيدى. ماقالا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن جازىلعان.

كىلت سوزدەر: ياساۋي. شاريعات، تاريقات. رۋحاني الەم. كۆانتتىق فيزيكا. ازعىندىق.

كىرىسپە

قازىر عالىمدار اراسىندا دا، ءدىندارلار اراسىندا دا شاريعات پەن تاريقات اراسىنداعى ەرەكشەلىككە ءمان بەرىپ، تاريقاتتىڭ شاريعاتتان ەرەكشەلىگىنە اسا ماڭىزى بار ماسەلە دەپ قارامايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە يسلامدا سول XII-عاسىردا قالىپتاسقان تاريقات جولىنىڭ جالپى ادامزات تاريحىنداعى كۇردەلى وزگەرىستەرگە تۇرتكى بولعان نەگىزگى فاكتور بولعاندىعىن تۇسىنبەۋگە ىقپال ەتىپ وتىر. مىسالى.  XII عاسىردا قوجا احمەت ياساۋي يسلام ءدىنىن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەردى. الايدا، العاشقى كەزەڭدە ياساۋي ءىلىمى حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراپ كەتە ويعان جوق. تەك، XIII عاسىردا شىڭعىس حاننىڭ تاريح ساحناسىنا شىعىپ، ەۆرازيا كەڭىستىگىن تولىق جاۋلاپ العاننان كەيىن عانا كەڭىنەن تارالىپ، قۋاتتى رۋحاني كۇشكە اينالدى. بۇل جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ ارنايى جوباسى ما؟ الدە كەزدەيسوقتىق پا؟ شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعىنان كەيىن الەمدە قانداي وزگەرىستەر  بولعانىنان بارلىعى حاباردار. سولاي بولا تۇرا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءدىندى تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرۋى مەن شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعى اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىس بار دەپ ەسەپتەمەيدى. الايدا، بۇل ەكى قۇبىلىستىڭ اراسىندا بايلانىس بارلىعى كۇمان تۋدىرمايدى. ولاي دەيتىنىمىز، شىڭعىس حان اتىنىڭ تۇياعى جەتكەن جەرگە ياساۋي ءىلىمى دە باردى. ەۆرازيا كەڭىستىگىندە تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە جول اشتى. الەم جاڭا گەوساياسي وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. حورەزمشاحتار مەملەكەتى كۇيرەپ، ونىڭ ورنىنا جوشى ۇلىسى، شاعاتاي ۇلىسى سياقتى مەملەكەتتەر تاريح ساحناسىنا شىقتى. كۇيرەگەن تۇركى مەملەكەتتىگى قايتادان قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇرىن ورتا ازيا حالىقتارىندا اراب-پارسى مادەنيەتىنىڭ ىقپالى باسىم بولسا، ەندى تۇركى مادەنيەتىنىڭ رۋحاني ىقپالى باسىمدىققا يە بولدى. الايدا، مۇنىڭ ءبارى بۇل الەمدىك وزگەرىستەردىڭ سىرتقى كورىنىسى عانا ەدى. وسى الەمدەگى كۇردەلى وزگەرىستەرگە نەگىزگى سەبەپ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ يسلام ءدىنىن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرۋى بولاتىن.

نەگىزگى ءبولىم

جالپى يسلام دىنىندە شاريعات-تاريقات بولىپ ءبولىنۋ  XII-عاسىرعا ءتان قۇبىلىس جانە وعان دەيىن حالىق شاريعات جولىمەن ءجۇردى. نەلىكتەن شاريعات جولى ول كەزەڭدە حالىقتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الماي قالدى؟ سەبەبى نە؟- دەگەن سۇراقتىڭ تۋىندارى حاق! ماسەلەنىڭ بارلىعى مۇحاممەد پايعامباردىڭ (ساس) پايعامبارلاردىڭ سوڭى، پايعامبارلاردىڭ ءمورى بولۋىمەن بايلانىستى ەدى. رۋحاني الەم مەن ادامزات قوعامى اراسىنداعى بايلانىستى مۇحاممەد پايعامبارعا دەيىنگى كەزەڭدە پايعامبارلار جالعاستىراتىن. ءار پايعامباردىڭ وزىمەن بىرگە الىپ كەلگەن رۋحاني قۋاتى 400-500 جىلعا جەتەتىن. ارى قاراي جاڭا پايعامبار رۋحاني الەمنەن قۋات الا كەلىپ، ادامزات بالاسىنىڭ ارى قاراي ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن. وسىلاي پايعامبارلار بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ، بۇل ۇدەرىس مۇحاممەد پايعامبارعا دەيىن جالعاستى. مۇحاممەد پايعامباردان كەيىن رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى جالعاستىراتىن پايعامبارلار لەگى توقتادى. جاراتۋشى قۇدىرەت تاراپىنان پايعامبارلاردىڭ قىزمەتىن ارى قاراي جالعاستىرۋ اۋليەلەرگە تاپسىرىلاتىن بولدى. دەمەك، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ دۇنيەگە كەلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس، جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ ءوزىنىڭ جاساعان جوسپارى.  قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىندە» مۇحاممەد پايعامباردىڭ ميعراج ساپارى تۋرالى مىناداي جولدار بار: «ەي، دوستار، قۇلاق سالعىن ايتپاعىما،

نە سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

ميعراجاد حاق مۇستفا رۋحىمدى كوردى.

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

حاق مۇستافا جەبىرەيىلگە قويدى ساۋال،

«بۇل نەتكەن رۋح، تانگە كىرمەي تاپقان كامال.

كوزىندە جاس، القاعا باس، بويى ھيلال»

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

جەبىرەيىل ايتتى: «ۇمبەت ءىسى سىزگە ايعاق،

كوككە شىعىپ،  پەرىشتەدەن الار ساباق.

نالاسىنا جەت اسپان نالا قىلاد»

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

«پەرزەنتىم»-دەپ حاق مۇستافا قىلدى كالەم،

ودان سوڭ، بارشا ارۋاق بەردى سالەم.

«راحمەت داريا تولىپ، تاس»- دەپ جەتتى ايان،

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

راحمەتىندە پايدا بولدىم، نيدا كەلدى،

«زىكىر ايت»-دەدى، ءتان-جۇيەم اسەرلەندى.

«پەرزەنتىم» -دەپ حاق مۇستافا ۇلەس بەردى.

سول سەبەپتەن، الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

«ءتورت ءجۇز جىلدان كەيىن شىعىپ، ۇمبەت بولعىن،

نەشە جىلداي ءجۇرىپ، حالىققا جول كورسەتكىن.

ون ءتورت مىڭ مۇجتاھيدتەر قىزمەت قىلسىن،

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە. (ديۋاني حيكمەت، 1904 : 8)

ەگەردە ءبىز مۇحاممەد پايعامباردىڭ ميعراج ساپارىن شىن دەپ بىلسەك، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىندە» باياندالعان وقيعانى اقيقات رەتىندە قابىلدايتىن بولساق، وندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاراتۋشى قۇدىرەت تاراپىنان ءوزى جىبەرگەن اۋليەسى ەكەندىگىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاراتۋشى قۇدىرەتتىڭ ءوزى جىبەرگەن اۋليەسى ەكەندىگىن دالەلدەيتىن دەرەك سۇلەيمەن باقىرعاني «حيكمەتىندە» دە بار:

سۇبحان يەم ءوزى ەدى، مۇستافاعا بۇيىردى،

ارىستان بابام جەتكىزدى، شايحىم احمەت ياساۋي. (ديۋاني حيكمەت، 1904 : 251) دەمەك، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ دۇنيەگە كەلۋى  كەزدەيسوقتىق ەمەس، جاراتۋشى ءتاڭىر تاعالانىڭ ءوزى ويلاستىرعان جوسپارى دەسە بولادى. ولاي بولاتىنى X عاسىر سوڭىنا قاراي مۇحاممەد پايعامبارمەن رۋحاني الەمنەن بىرگە كەلگەن رۋحاني قۋات سارقىلا باستادى. رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستىڭ قۋاتى السىرەپ، ناشارلاۋى ادامزات قوعامىنىڭ بىرتىندەپ، ازعىنداۋىنا، ماتەريالدىق بولمىس جەتەگىندە كەتۋىنە ىقپال ەتتى.

ول تۋرالى قوجا احمەت ياساۋي «حيكمەتتەرىندە» مىناداي جولدار بار:

ەي، دوستار، اقىر زامان بولدى كورگىن،
ءدىنسىز، كاپىر بۇل الەمگە تولى كورگىن.
حاق قۇلدىعىن قويىپ، بارشا ءدىنسىز بولدى،
سونىڭ ءۇشىن قاھھار ازاپ قىلدى كورگىن.

اقىر زامان نىشانى سول – جاقسىلىق ەتتى،
قاھھار يەم قاھارىمەن ۇكىم ەتتى.
حالايىقتار دىننەن قايتىپ، ءدىندى ۇمىتتى.
يسلام ءالسىز بولىپ، قولدان شىقتى كورگىن.

ورازا، ناماز، يمان، يسلام قولدان كەتتى،
«كۇننەن كۇن بەتەر» دەگەن حاديس جەتتى.
پايعامبار ايتقاندارى كەلىپ جەتتى.
بۇل دۇنيەنى قاراڭعىلىق باستى كورگىن.

عالىمدار بار ءىلىمىن مالعا ساتتى،
ءبىلىپ تۇرىپ، وزدەرىن وتقا اتتى.
ءوزى امال قىلماي، حالىققا ءىلىم ۇيرەتتى.
بۇل دۇنيەنى قاراڭعىلىق باستى كورگىن. (ديۋاني حيكمەت، 1904 :168-169)

وسى «حيكمەت» جولدارىنا قاراپ، ياساۋي بابامىزدىڭ سول كەزەڭدەگى ادامزات باسىن شىرماعان رۋحاني ازعىندىقتىڭ قانداي دەڭگەيدە بولعانىن سەزىنۋگە بولادى. ول كىسى ادامزات باسىنا تۇسكەن بار قيىندىقتى سەزىنە وتىرىپ، ودان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەدى. ول تۋرالى «حيكمەتتەرىندە» بالاي دەيدى: «ول حيكمەتپەن جوقتان بار ەتتى.

ون سەگىز مىڭ بارلىق الەم قايران بولار

«قالۋ ءبالا» دەگەن قۇلدار ۇلەس الدى.

تۇرىپ قالعان قۇلدار ءدىنى ويران بولار.

حاق تاعالا يمان سىيلىق ەتتى بىزگە،

ول مۇستافا حاق راسۋلى ايتتى بىزگە.

سالاۋات ايتساق، قۋات بەرەر دىنىمىزگە،

جوق بولسا، قىلعاندارىم جالعان بولار. (ديۋاني حيكمەت، 1904 : 99-100) بۇل «حيكمەتىندە» ياساۋي بابامىز  ادامزات باسىنداعى بار تاۋقىمەتتىڭ نەگىزى يماننىڭ السىرەپ، ءدىننىڭ تەك اتى قالعانىن مەڭزەپ وتىر. ادام بالاسى، مۇسىلماندار قاۋىمى مۇنداي جاعدايعا قالاي جەتتى؟ رۋحاني الەم مەن ادامزات قوعامنىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ۇزىلۋىنە سەبەپ بولعان، تەك مۇحاممەد پايعامبارمەن بىرگە كەلگەن رۋحاني قۋاتتىڭ السىرەۋى ەمەس، سونىمەن بىرگە، سول كەزدەگى عۇلامالاردىڭ رۋحانياتقا قارسى كۇرەسى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.   ويتكەنى، عۇلامالار داۋىرىندە يسلام قوعامىنداعى احل ال-حاديس پەن احل ار-راي اراسىنداعى يدەيالىق تالاس-تارتىس پەن كۇرەس كەزەڭى بولدى. بۇل كۇرەستە احل ال-حاديس باعىتى جەڭىسكە جەتىپ، يسلام دىنىندەگى ستاگناتسيالىق ۇدەرىس ورىن الدى. ءدىن شاريعاتتىڭ قاساڭ قاعيدالارى شەڭبەرىندە عانا قارالىپ، يمان-سەنىم ماسەلەسى كەرى ىسىرىلدى. بۇل شاريعات شەڭبەرىمەن حالىقتى ارى قاراي ۇيىستىرۋ مۇمكىن بولماي قالعاندىعىن كورسەتەدى. بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى ادام رۋحىن رۋحاني الەممەن بايلانىستىرۋ ەكەندىگى بەلگىلى بولدى. سوپىلىق ءىلىم يسلامنىڭ العاشقى عاسىرلارىندا پايدا بولعانىمەن، ول جەكە تۇلعالاردىڭ اللا مەن ادام اراسىنداعى بايلانىسى دەڭگەيىندە قالىپ قويدى. قوجا احمەت ياساۋيگە دەيىن رۋحاني الەمگە تولىعىمەن قول جەتكىزگەن تۇلعا مانسۇر حاللادج بولعاندىعىن قوجا احمەت ياساۋي ءوز «حيكمەتىندە» باياندايدى. ول كىسىنىڭ تاعدىرى قالاي بولعاندىعى «حيكمەت» جولدارىندا بىلايشا باياندالادى:

تىنباي عاشىق ھۋ دەيدى، قۇدايىنا جالبارىپ،

جۇرەر ونىڭ عيشقىندا، كۇندىز-ءتۇنى سارعايىپ.

زار جىلاتىپ عاشىقتى، عيشق قولىندا قۇدايىم،

عيشق جولىندا ايىپتاۋ وعان كورەر لايىق.

مانسۇر ءبىر كۇن جىلادى، راحىم ەتتى جاراندار،

شىلتەن شەربەت ءىشىردى، مانسۇرگە مەيىرىن سالىپ.

مانسۇر ايتار “انا ال-حاق”، جاراندار ءىسى-ءبارى اق،

مولدالار ايتار “ناھاق”، كوڭىلىنە جات الىپ.

ايتپا “انا ال-حاقتى”-دەپ، “كاپىر بولدىڭ مانسۇر”- دەپ،

“قۇران ىشىندە بىلاي”-دەپ، ءولتىردى ولار جابىلىپ.

بىلە المادى مولدالار “اننا ال-حاقتىڭ” ماعىناسىن،

“قال” عالىمدارىنا ء“حال” ءىلىمىن حاق كورمەدى لايىق.

ۇكىمدى جازا شىعارىپ، ءحالىن ونىڭ بىلمەدى،

مانسۇردايىن اۋليەنى قويدى اپارىپ دارعا اسىپ.

حيكايا-اڭىز شاريعات، ناعىز ءىلىم حاقيقات،

ءىنجۋ-مارجان تاريقات، عاشىقتارعا لايىق.

الەم حالقى جيىلدى، مانسۇر دەپ ءبارى زارلادى،

جولداستارى مانسۇردىڭ قالدى وندا جىلاسىپ.

تاۋبە قىلعىن قوجا احمەت، بولسىن حاقتان مەدەت،

ءجۇز مىڭ اۋليەلەر ءوتتى، سىردان سىرعا ۇلاسىپ.(ديۋاني حيكمەت، 1904 : 44-45)

مانسۇر حاللادجدىڭ بۇلاي جازاعا تارتىلۋى سول كەزەڭدەگى مۇسىلمان قوعامىنىڭ رۋحاني دەڭگەيىنىڭ قانداي دارەجەدە بولعانىن كورسەتەدى. سول كەزەڭنىڭ عۇلامالارى ءدىندى تەك شاريعات شەڭبەرىمەن ولشەدى. ادام رۋحى مەن ونىڭ ادام ومىرىندەگى قىزمەتىن ەسكەرگەن جوق. سول كەزدەگى شاريعات عۇلامالارىنىڭ مانسۇر حاللادجدى دارعا اسىپ، ورتەۋى وسىعان بايلانىستى. بۇل قوجا احمەت ياساۋيگە دەيىنگى مانسۇر حاللادجدان باسقا سوپىلاردىڭ رۋحاني الەممەن جەكە بايلانىسى بولعانىمەن، ءدىندى تاريقات دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرە الماعاندىعىن كورسەتەدى. دەمەك، بۇل قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «احمادي ءساني»، «قتۋب ال-اقتاب» اتالماعىنىڭ ءمانى ءدىندى تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرىپ، رۋحاني الەمگە قول جەتكىزۋىمەن بايلانىستى بولعاندىعىن دالەلدەيدى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءدىندى تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرۋى ادامزات بالاسىنا نە بەردى؟ ءدىننىڭ تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرىلۋى قوجا احمەت ياساۋيگە رۋحاني الەمنىڭ (كۆانتتىق الەم) شەكسىز قۋاتىنا يە بولۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءبىز ونى ياساۋي بابامىزدىڭ احمان، قارامان اتتى بەكتەردى يتكە اينالدىرۋىن مىسال رەتىندە كەلتىرۋىمىزگە بولادى. بۇل وقيعا م.ساپابەكۇلىنىڭ «تۇركىستانداعى تاريحي زيارات» اتتى ەڭبەگىندە بىلايشا باياندالادى: «ياساۋي ابىرويىنىڭ كۇن ساناپ ارتىپ بارا جاتقانىن كورگەن اقمان، قارامان اتتى بەكتەر، ونىڭ جولىنا قالايدا توسقاۋىل قويۋدى ويلاستىرادى. سول ەكى بەك حاننىڭ وگىزىن ۇرلاپ سويىپ، ەتتى حازىرەتتىڭ سابانحاناسىنا جاسىرىپ قويادى دا، حانعا ارىز قىلادى. ء–سىز قالايشا اۋليە دەيسىز، ايتقانى وتىرىك، قىلعانى ۇرلىق. كۇندىز ەلدى باسىنا كوتەرىپ. «زىكىر» جاھر سالادى، ءتۇن بولسا، ەلدىڭ مالىن ۇرلاپ الىپ، ەلگە ۇلەستىرىپ جاتادى. ءسىزدىڭ كەشەگى جوعالتقان وگىزدى سول سويىپ الدى. نانباساڭ بىزگە ءتىنتۋشى بەر. ەلدىڭ كوز الدىندا ءبىز ءتىنتىپ، تاۋىپ الىپ، ونىڭ ۇرلىعىن اشىپ، ماسقارا قىلايىق، - دەيدى. تۇركىستان حانى ەكى بەكتىڭ ايتقانىنا نانىپ، قاسىنا تىنتۋشىلەر الىپ، تال-تۇستە «حازىرەتتىڭ سابانحاناسىن تىنتەمىز»- دەپ جيىلىپ، كەلەدى. احمان، قارامان سابانحانانى قاراپ، قويعان جەردەن وگىز ەتىن سۋرىپ الادى. مىنەكي،-دەپ سابانحانادان شىعا بەرگەندە ءبىرى اق توبەت، ءبىرى قارا توبەت بولىپ، وكپەگە تالاسىپ، ىرىلداي باستايدى. مۇنى كورگەن ەل ۇركىپ قاشا باستادى.(ساپابەكۇلى، 1996 : 127 ب.). وسى اڭىز تۇركىمەن حالقىنىڭ اراسىنا دا كەڭىنەن تاراعان. وندا اڭىز ابدال تايپاسىنىڭ ەكى بەگى اقمان مەن قاراماننىڭ قوجا احمەت ياساۋيگە قارسى قاستاندىق ۇيىمداستىرعانى، ول ءۇشىن قوجا احمەتتىڭ «اقمانىڭ اق كوپەك بول، قارامانىڭ قارا كوپەك بولىپ، ءبىرىڭنىڭ ەتىڭدى ءبىرىڭ جە!» - دەپ قارعاعانى ايتىلادى. جانە ءبىر اڭىزدا قوجا احمەتتىڭ احمان مەن قاراماننىڭ  وسى زۇلىمدىعى ءۇشىن بۇكىل ابدال تايپاسىن «سەندەردىڭ ەشقاشان ساندارىڭ جۇزدەن اسپاسىن، جۇزدەن اسساڭدار، باستارىڭ بىرىكپەسىن»- دەپ قارعاعانى ايتىلادى.(دجيكيەۆ، 1963 : 198-199). بۇل اڭىز قاراقالپاقتار اراسىنا دا تاراعان. زەرتتەۋشىلەر بۇل اڭىزدىڭ وعىزداردىڭ باتىسقا قاراي سوڭعى قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى تۋعان دەپ ەسەپەيدى.(مەنديكۋلوۆ، 1987 : 15]. دەمەك، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاساعان تاعات-عيباداتىن ءتاڭىر تاعالا قابىل ەتىپ، ونى رۋحاني الەممەن ۇلاسۋىنا مۇمكىندىك بەردى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بۇدان باسقا دا كەرەمەتتەر كورسەتكەنى اڭىزداردا باياندالادى. مىسالى، قاراتاۋ قاراچۋق (تۇركىستان) قالاسىنىڭ قاسىندا بولعان. حاننىڭ بالاسى قاراتاۋعا اڭعا شىققانىندا، بالاسىن قابىلان جارىپ ولتىرەدى. سوندا حان «كىم دە كىم مىنا تاۋدى قالادان اۋلاققا كوشىرەتىن بولسا، سول ادامنىڭ دەگەنىن جاسايمىن دەگەن ەكەن. سوندا قوجا احمەت ياساۋي كەلىپ، «مەن كوشىرەمىن. مەنىڭ جاساپ جاتقان ءىس-ارەكەتىمە قارسى شىقپايسىڭ»- دەگەن شارت قويادى. حان كەلىسەدى. قوجا احمەت ياساۋي دۇعا قىلادى. اينالانى قالىڭ تۇمان باسادى. تاڭەرتەڭ تۇرعاندا حالىق تاۋدىڭ قالادان ەلۋ شاقىرىمداي جەرگە كوشكەنىن كورەدى. بۇل مىسالدار قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قانداي قۇدىرەتتى كۇشكە يە بولعانىن كورسەتەدى. ول كۇشتىڭ اتىن سوپىلىق جولدا «يلمي كارامات» دەيدى. دەمەك، قوجا احمەت ياساۋي رۋحاني الەمگە تولىعىمەن قول جەتكىزگەن جانە رۋحاني الەمنىڭ شەكسىز قۋاتىنا يە بولعان تۇلعا. دەمەك، ول كىسىگە سول كەزەڭدە ەشكىم قارسى تۇرا العان جوق. ول كىسىنىڭ تۇركىستان كوشەلەرىندە وتىز جىل بويىنا تاسپەن اتقىلانىپ، بالاسىن ءولتىرتىپ، باسقا كورگەن قورلىقتارى ارتتا قالعان كەزەڭ وسى «يلمي كاراماتقا» يە بولعان كەزەڭى بولاتىن. وسى كەزەڭدە ول شاكىرتتەرىن تاربيەلەپ، ءوزىنىڭ اۋليلەر مەكتەبىن قالىپتاستىردى. سوندا ول كىسى ونداي قۇدىرەتكە قالاي جەتتى دەگەن سۇراق تۋىندارى انىق. ول كىسى رۋحانياتقا جەتكىزەتىن جەتپىس ماقامدى يگەردى. «جەتپىس ماقامدا جەتپىس مىڭ پەردە. جەتپىس ماقامدى جەتى ياقين ىشىنە ورنالاستىردى. بۇلار مىنالار: يسم-ۋل ياقين، راسم-ۋل ياقين، ʻيلم-ۋل ياقين، ʻاين ال-ياقين، حاقق-ۋل ياقين، حاقيقات-ۋل حاققيل ياقين، اللاھ-ۋل حاققيل ياقين. (قوجا احمەت ياساۋي. جۇرەكتىڭ ايناسى، 2022 : 57-58). بۇل جەتى ياقيندى رۋحتىڭ قاباتتارى رەتىندە تانۋعا بولادى. رۋحتىڭ ءار قاباتىندا وزىنە لايىق دارەجەسى بار. مىسالى، يسم-ۋل ياقين جاراتىلىستىڭ اتى، راسم-ۋل ياقين جاراتىلىستىڭ سۋرەتى. ʻيلم-ۋل ياقين – اللا تاعالانىڭ ادامعا بەرگەن عىلىم دارەجەسى. اللا تاعالا ادامعا وسى دارەجەنى بەرە وتىرىپ، وزگە جاراتىلىستاردان ارتىق ەتىپ جاراتتى جانە وزگە جاراتىلىستارعا ۇكىمىن جۇرگىزەتىن وزىنە حاليفا ەتىپ سايلادى. رۋحتىڭ بۇل ءۇش قاباتى ادامنىڭ فيزيكالىق بولمىسىمەن ساباقتاس جانە مەكەن-كەڭىستىك-ۋاقىتقا تاۋەلدى بولدى جانە ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ زاڭدىلىقتارى شاريعات ىلىمىمەن رەتتەلىپ وتىراتىن. الايدا، بۇل دەڭگەيدەگى ادامنىڭ رۋحى رۋحاني الەمنەن پايعامبارلارمەن كەلەتىن رۋحاني قۋاتتارعا تاۋەلدى بولدى.  سوڭعى پايعامبار مۇحاممەد پايعامبارمەن كەلگەن رۋحاني قۋات سارقىلعاننان كەيىن ادامنىڭ رۋحاني بولمىسى السىرەپ، فيزيكالىق بولمىسى كۇش الا باستادى. ادامازات قوعامىندا ازعىندىق ەتەك الدى. شاريعات ءىلىمى ول ازعىندىقتى رەتتەۋگە قاۋقارسىز بولىپ قالدى. مىنە، وسى كەزدە قوجا احمەت ياساۋي اتامىز جەتى ياقيندى تۇگەل يگەرىپ، اۋليەلىك دارەجەگە كوتەرىلدى. رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحىن قايتا بايلانىستىرىپ، تۇركى جۇرتىن ʻاين ال-ياقين دەڭگەيىنە كوتەردى.  ʻاين ال-ياقين دەڭگەيىنەن باستاپ، حاقق-ۋل ياقين، حاقيقات-ۋل حاققيل ياقين، اللاھ-ۋل حاققيل ياقين. دەڭگەيلەرى رۋحاني الەمنىڭ شەكاراسىنا كىرەدى. بىزگە مۇنى قازىرگى كۆانتتىق فيزيكا عىلىمىنىڭ سۇيىق دەنەلەردى زەرتتەيتىن سالاسى ادام رۋحىنىڭ دا قاباتتارى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. سول نازىك قاباتتاردان تۇراتىن ادام رۋحىن كۆانتتىق فيزيكا بىلايشا توپتاستىرادى: 1.ەفيرلى دەنە. ءاسترالدى دەنە. 3. مەنتالدى دەنە. 4. كاۋزالدى دەنە. 5. ءينتۋيتيۆتى دەنە. اسپان دەنەسى. 7. ءتاج دەنە.(اشيروۆ ا. 2007 : 25-27 ). كۆانتتىق فيزيكا عىلىمىنىڭ وكىلدەرى رۋحتىڭ مۇنداي قاسيەتتەرىن بۇل XX-عاسىردا دالەلدەگەن بولسا، ونى قوجا احمەت ياساۋي اتامىز XII- عاسىردا دالەلدەپ، حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتقان. كۆانتتىق فيزيكا عىلىمى وسى جەتى نازىك قاباتتان تۇراتىن ادام رۋحىنىڭ ادامنىڭ جانى مەن ءتانى اجىراعاننان كەيىنگى قوزعالىسىن بىلايشا سيپاتتايدى. ەفيرلى دەنە ادام قايتىس بولعاننان كەيىن توعىزىنشى كۇنى ولەدى. ءاسترالدى دەنە كىسى قايتىس بولعاننان كەيىن قىرقىنشى كۇنى ولەدى.  مەنتالدى دەنە كىسى قايتىس بولعاننان كەيىن توقسانىنشى كۇنى ولەدى. قالعان ءتورت قابات رۋح ءبىر جىلدا تولىعىمەن جەردەن كوتەرىلەدى (سوندا.)  ەگەردە ءبىز وسى كۆانتتىق فيزيكا عىلىمىنىڭ اشقان جاڭالىقتارى مەن قازاق حالقىنىڭ  قايتىس بولعان كىسىنى جونەلتۋگە قاتىستى ادەت-عۇرىپتارىمەن سالىستىرىپ كورەتىن بولساق. ەكەۋىنىڭ اراسىندا تىكەلەي ساباقتاستىق بارلىعىن كورۋىمىزگە بولادى. قايتىس بولعان كىسىنىڭ جەتىسى، قىرقى، ءجۇزى، جىلى بەرىلەدى. دەمەك، قازاق حالقىنىڭ  ادەت-عۇرىپتارى قايتىس بولعان كىسىنىڭ رۋحىنىڭ قوزعالىسىن نەگىزگە الىپ، رۋحتىڭ ءار قاباتىمەن قوشتاسۋ ءراسىمىن جاسايدى. بۇل قازاق حالقىنىڭ شاريعات دەڭگەيىنەن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن حالىق ەكەندىگىن كورسەتەدى. بۇدان باسقا دا قازاقتىڭ قانشاما شاريعاتتا جوق دەپ ەسەپتەلەتىن داستۇرلەرى بار.

ياساۋيا تاريقاتىنداعى حالىقتىڭ باستى ەرەكشەلىگى شەجىرەلەرىنىڭ بولۋى. بىلاي قاراعان كىسى شەجىرەدەن ەشقانداي كۇردەلى نارسە كورمەيدى. كىمنەن كىمنىڭ تارايتىنىن انىقتاپ تۇراتىن تىزبەك قانا. الايدا، شەجىرەنىڭ كۇردەلىلىگى سوندا – ول كەز-كەلگەن كىسىنىڭ رۋحىنىڭ رۋحاني الەممەن بايلانىسىن كورسەتىپ تۇراتىن قۇجات. شەجىرەگە كىرگەن كىسى رۋحاني الەممەن بايلانىسقان كىسى. حالىق ول ادامدى تەكتى دەپ ەسەپتەيدى. ەگەردە شەجىرەگە كىسى كىرمەي قالسا، نەمەسە شەجىرەگە ءمان بەرمەي ونى بۇزار بولسا، ول ادامدى تەكسىز دەيدى. قازاق حالقى قۇرامىنداعى رۋ، تايپالار مەن جۇزدىك قۇرىلىمداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قاتاڭ تالاپتارى بار. ەگەردە وسى تالاپتار بۇزىلاتىن بولسا، حالىق قاتاڭ شارالارعا بارادى. اسىرەسە، بۇل نەكەلىك قاتىناستارعا بايلانىستى. نەكەلىك قاتىناستاردا جەتى اتا ءپرينتسيپى قاتاڭ ساقتالۋى ءتيىس. ەگەردە ول پرينتسيپ ساقتالماي جەكە ادامدار تاراپىنان بۇزىلاتىن بولسا، وندا ولار ءولىم جازاسىنا كەسىلەدى. ال، جەتى اتا ءپرينتسيپىن رۋىمەن بۇزعاندار ءجۇزدىڭ قۇرامىنان شىعارىلادى. دەمەك، قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنان شىعارىلادى. جالپى قازاقتاعى جۇزدىك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتى ياساۋي مادەنيەتىنىڭ شەكاراسىن تازا كۇيىندە ساقتاۋ بولدى. تۇركى مەملەكەتتىگىنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسى وسى رۋ-تايپالارمەن تىكەلەي بايلانىستى. رۋ، تايپالار مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىنىڭ نەگىزى – كەرەگەنى قۇرايدى. كەرەگەنى ىدىراتار بولسا، تۇركى مەملەكەتتىگىنىڭ ىرگەتاسى كۇيرەيدى. بۇل مەملەكەتتىڭ كۇيرەۋىنە اكەلەتىن قاتەرلى قادام. سول سەبەپتى، نەكەلىك قاتىناستاعى جەتى اتا ءپرينتسيپى تەك قان تازالىعىن ساقتاۋ ءۇشىن قابىلدانعان ءداستۇر ەمەس، تۇركى مەملەكەتتىگىنىڭ ىرگەتاسىن قورعاۋ ءۇشىن ءتاڭىر تاعالا تارپىنان كەلگەن كيەلى دە قاسيەتتى ءداستۇر بولاتىن.

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءدىندى بۇلاي شاريعات دەڭگەيىنەن تاريقات دەڭگەيىنە كوتەرۋى سول كەزەڭدەگى بەرىسى مۇسىلمان، ارىسى بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ ومىرىنە تىكەلەي يگى ىقپالىن تيگىزدى. ەڭ باستىسى ادامزات قوعامىنىڭ باسىنا ءتونىپ كەلگەن اقىرزامان اپاتى كەرى ىسىرىلدى. ياساۋي جولى دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىن مۇسىلمان دەپ حالىق بەس پارىزىن ورىنداپ جۇرگەن جانداردى ەمەس، رۋحاني تۇرعىدان جەتىلگەن، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ اراجىگىن اجىراتا بىلەتىن، يمانى كامىل جانداردى عانا تانيتىن بولدى. وسى ەڭبەگى ءۇشىن حالىق ول كىسىنى «احمەدي ءساني-ەكىنشى مۇحاممەد»، «قتۋب ال-اقتاب-دۇنيەنىڭ» تىرەگى دەپ اتاي باستادى. ياساۋي بابامىزدىڭ رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قايتا قالپىنا  كەلتىرىپ، ءدىننىڭ ىشكى مازمۇنىن تانۋ جولىندا رۋحتى بەلسەندى كۇشكە اينالدىرۋى ادامزات ساناسىندا جاساعان توڭكەرىسى ەدى. وسى ءۇشىن حالىق ول كىسىنى اۋليەلەردىڭ اۋليەسى،  ازىرەت سۇلتان – دەپ تانىدى. الايدا، ياساۋي جولى-ءىلىمى بىردەن مويىندالىپ، بارلىق جاققا بىردەن تاراپ كەتە قويعان جوق. ياساۋي بابامىز 1166/67 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. سول جىلى شىڭعىس حان دۇنيەگە كەلدى. ياساۋي جولىنىڭ جالپى ەۆرازيا كەڭىستىگىنە تولىق تارالۋى ءۇشىن الدىمەن شىڭعىس حاننىڭ تاققا وتىرىپ، ءوزىنىڭ بيلىگىن ەۆرازيا كەڭىستىگىنە تولىعىمەن بيلىگىن جۇرگىزۋى قاجەت بولدى. ياساۋي جولىنىڭ وكىلدەرى شىڭعىس حانعا ادال قىزمەت ەتتى. مۇحاممەد دانىشماند زارنۋقي سياقتى شاكىرتتەرى شىڭعىس حاننىڭ كەڭەسشىلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. وسىلاي قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ ادامنىڭ رۋحاني بولمىسىن رۋحاني الەمگە جالعاۋى، شىڭعىس حاننىڭ ءوزىنىڭ بيلىگىن ەۆرازيا كەڭىستىگىنە تولىعىمەن تاراتۋى جانە ياساۋي جولىنا قولداۋ كورسەتۋى ادامزات تاريحىنداعى اسا كۇردەلى وزگەرىسكە سەبەپ بولدى. رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىس قايتا ورنادى. ءياساۋيدىڭ رۋحاني ءىلىمىن نەگىزگە العان وزگە سوپىلىق مەكتەپتەر دە رۋحاني الەمگە ۇلاسىپ، رۋحاني ءىلىمنىڭ تارالۋ ايماعىن كەڭەيتتى. ادامزات بالاسى ءومىرىن ارى قاراي جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. ياساۋي بابامىز قالىپتاستىرعان رۋحاني الەم مەن ادامزات اراسىنداعى بايلانىستى ساقتاپ تۇراتىن اۋليەلەر مەكتەبى كۇنى كەشەگە دەيىن ءوزىنىڭ قىزمەتىن توقتاتقان جوق.

شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريا نەگىزىندە قازاقستان تەرريتورياسىندا جوشى ۇلىسى قالىپتاستى. بۇل مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى 1320 جىلدان باستاپ ياساۋي جولى-ياساۋيا تاريقاتى بولدى. بۇل مەملەكەتتىڭ بۇكىل قۇرىلىمدىق جۇيەسى، قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ تولىعىمەن وسى ياساۋي جولى نەگىزىندە قالىپتاستى. سونىمەن بىرگە، قالا تۇرعىندارى اراسىنداعى قوعامدىق قاتىناستى رەتتەۋ شاريعات وكىلدەرىنىڭ قولىنا بەرىلدى. مەملەكەتتەگى بارلىق قارىم-قاتىناس زاڭعا باعىندىرىلدى. ءسويتىپ مەملەكەتتىڭ بارلىق قۇرىلىمدىق جۇيەسى تولىعىمەن كونە تۇركىلىك مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىمەن سايكەستەندىرىلدى. مەملەكەت قۇرامىنداعى رۋ-تايپالار مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى كەرەگەنى قۇرادى. كەرەگەنى شاڭىراقپەن جالعاستىراتىن ۋىق قىزمەتىن رۋلار مەن تايپالاردىڭ رۋحاني جەتەكشىلەرى-بيلەر اتقاردى. شاڭىراق حاننىڭ قولىندا بولدى.وسىلاي ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى، ءبىرى-ءبىرىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن مەملەكەتتىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسى قالىرپتاستى. مۇنداي مەملەكەتتىك جۇيەدە ادىلدىك پەن زاڭدىلىق قانا ابسوليۋتتىك بيلىككە يە ەدى.(ز. جانداربەك، 2006 : 122) وسى كەزەڭدە ءوز دامۋىنىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتتى. بۇل مەملەكەتتى حالىق التىن وردا دەپ اتاي باستادى.

الايدا، مەملەكەتتىڭ مۇنداي جۇيەسى ابسوليۋتتىك بيلىكتى كوكسەگەن وزبەك حاننىڭ ۇلى جانىبەك حانعا ۇنامادى. 1342 جىلى كەنەتتەن وزبەك حاننىڭ قايتىس بولىپ، حاننىڭ تاعىنا وتىرادى دەگەن تىنىبەكتىڭ جورىقتا بولۋى التىن وردا تاعىنا جانىبەكتىڭ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ول ايلامەن اعاسى تىنابەكتى دە، ءىنىسى قىزىربەكتى دە ءولتىرىپ، تولىعىمەن بيلىكتى قولىنا الدى. حان تاعىنا وتىرعاننان كەيىن جانىبەك ءۇش كۇن وتكەندە مۇسىلماندارعا مىندەتتى تۇردە باسىندا سالدە تاعىپ جۇرۋگە جارلىق بەردى. بۇل ونىڭ ياساۋي جولىنان باس تارتىپ، مەملەكەتتىڭ ءدىني-يدەولوگيالىق ساياساتىن وزگەرتكەنىنىڭ باستى بەلگىسى ەدى. جانىبەك حان التىن وردادا شافيعي مازحابىن مەملەكەتتىك يدەولوگيا دارەجەسىنە كوتەردى. مۇنىڭ سوڭى التىن وردا مەملەكەتىنىڭ كۇيرەۋىنە اكەلگەن باستى سەبەپ بولدى جانە ەۆرازيا كەڭىستىگى تاعى دا الاپات وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. قۇداي تاعالا ياساۋي جولىنان، تاريقات جولىنان باس تارتىپ، شاريعات جولىنا شەگىنگەن حالىقتان دا، حاننان باس تارتى. وسى جولدان باس تارتقان الەم حالقىنا وبا كەسەلىن  جىبەرىپ، 450-500 ملن. ادامنىڭ دۇنيەدەن كەتۋىنە ىقپال ەتتى.  التىن وردا مەملەكەتىنىڭ قۇلاۋىنا قارسى بولىپ، تىلەۋىن تىلەگەن ورىس حالقىنا ىقىلاسى ءتۇسىپ، حىزىر الەيحي سالامدى سولاردىڭ شىلاۋىنا بايلاپ بەردى. سودان بەرى ورىس حالقى جەڭىلىستىڭ اششى ءدامىن تاتىپ كورگەن جوق.(تامەرلان –موسكۆا: ەكسمو، 2022. : 250).

ودان كەيىنگى كەزەڭ قازاق دالاسىندا ساياسي بيلىك پەن رۋحاني بيلىك اراسىنداعى تارتىسپەن سيپاتتالادى. وزبەك ۇلىسى، قازاق حاندىعى سول ەكى بيلىك اراسىنداعى تارتىستىڭ قۇربانىنا اينالدى. 1781 جىلى ابىلاي حاننىڭ دۇنيەدەن وتۋىمەن تۇركى مەملەكەتتىگىنىڭ تامىرىنا بالتا شابىلدى. ودان كەيىنگى وتارلىق كەزەڭ ياساۋي جولىنىڭ قۋاتىنىڭ ازايۋىنا، رۋحاني الەم مەن ادام رۋحى اراسىنداعى بايلانىستىڭ السىرەۋىنە اكەلدى. كەڭەس وكىمەت ورناپ، اتەيزم كۇشىنە مىنگەن كەزەڭدە رۋحانيات مۇلدە السىرەدى. اۋليەلەر مەكتەبىنىڭ قۋاتىنىڭ السىرەۋىنە اكەلدى.

ودان كەيىنگى كەزەڭدە، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ، ۋاححابيلىك يدەولوگيانىڭ ىقپالى ارتىپ، رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى تولىعىمەن ءۇزدى. قازىرگى كۇنى رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىس تولىعىمەن ءۇزىلدى. ادامزات قوعامىندا ماتەريالدىق بولمىستىڭ ىقپالى ارتتى. قازىرگى كۇنى ماتەريالدىق بولمىستىڭ سالتانات قۇرعان كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ياساۋي بابامىز زامانىنداعى قوعامداعى ازعىندىق قازىرگى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا ويىنشىق بولىپ قالدى. ادام رۋحىنىڭ ازعىنداۋى شىرقاۋ شەگىنە جەتتى. ياساۋي بابامىزدىڭ مىنا حيكمەتى قازىرگى كەزەڭدەگى رۋحاني احۋالدى ءدال بەينەلەيدى:

اۋليەلەر ايتقان ۋادە كەلدى بىلەم،

قيامەتتىڭ كۇنى جۋىق بولدى، دوستار.

ەستى قۇلدار بولعانىن ءبىلدى بىلەم،

ەل-جۇرتتان مەيىر-شاپقات كەتتى، دوستار.

ۇلكەن-كىشى جارانداردان ادەپ كەتتى،

قىز-كەلىنشەك، نازىك جاننان ۇيات كەتتى،

“ال حاياۋ مين ال يمان”[1]- دەپ راسۋل ايتتى،

ارسىز قاۋىم، عاجايىپتار بولدى، دوستار.(ديۋاني حيكمەت، 1904 : 62)

ياساۋي بابامىزدىڭ وسى جازعاندارى بىزدە دە قازىرگى كۇنى تولىعىمەن قايتالانىپ جاتقانىنا ءبارىمىز كۋامىز. «ديۋاني حيكمەتتىڭ» جولدارىندا باياندالعان ازعىندىق پەن يمانسىزدىق ءبىزدىڭ زامانىمىزدا دا بولىپ جاتقاندىعىنا ەشكىم شاك-ءشۇبا كەلتىرە المايدى. دەمەك، ءبىز دە يمانسىز قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تاعى دا اقىرزامان اپاتى كەلىپ تۇرعاندىعىن بىلدىرەدى. ءبىز ونى بۇكىل الەمدە تابيعي اپاتتاردىڭ كوبەيۋىنە قاراپ بايقاۋىمىزعا بولادى. بۇلاردىڭ   بارلىعى  ەكولوگيانىڭ بۇزىلۋىنا عانا بايلانىستى ەمەس، ادام رۋحىنىڭ ازعىندىققا ۇشىراۋىمەن بايلانىستى ەكەندىگىنە ءمان بەرمەيمىز. بۇل تىعىرىقتان شىعۋ جولى بار ما؟ بار! ول – رۋحاني الەم مەن ادام رۋحى اراسىنداعى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ. باسقاشا ايتقاندا، قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ جاساعان ەرلىگىن قايتالاپ، رۋحاني الەم مەن ادام رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ. سوندا عانا ادامزات قوعامى قايتادان ءوزىنىڭ دۇرىس جولىنا قايتا تۇسەدى. بۇل ادامزات قوعامىنىڭ ءالى دە ياساۋي ىلىمىنە مۇحتاج  ەكەندىگىن كورسەتەدى.

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

1. اۆتوبيوگرافيا تيمۋرا. / تامەرلان. –موسكۆا: ەكسمو، 2022. -544.
2. اشيروۆ ا. ەكولوگيا سوزنانيە. –تۇركىستان: «تۇران»، 2007.
3. دجيكيەۆ ا. ماتەريالى پو ەتنوگرافي مانگىشلاكسكيح تۋركمەن // تيايە ان تۋركمەنسكوي سسر.
4. جانداربەك ز. ياساۋي جولى جانە قازاق قوعامى. –الماتى: «ەل-شەجىرە»، 2006.
5. قوجا احمەت ياساۋي. ديۋاني حيكمەت. –قازان: 1904.
6. قوجا احمەت ياساۋي. جۇرەكتىڭ ايناسى. –شىمكەنت: South Print Corportion, 2022.
7. مەنديكۋلوۆ ن.ن. پامياتنيكي ناراونوگو زودچەستۆا زاپادنوگو كازاحستانا. –الماتى: «ونەر»، 1987.
8. ساپابەكۇلى م. تۇركىستانداعى تاريحي زيارات//ياساۋي تاعلىمى. –تۇركىستان «مۇرا» 1996.

[1] ال حاياۋ مين ال يمان – ۇيات-يماننان (حاديس).

جانداربەك زىكىريا زامانحانۇلى،

قازاقستان. ازىرەت-سۇلتان ۇلتتىق تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى، عىلىمي قىزمەتكەر. تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz