Tramptyng «Truth» akkauntynda Venesuela preziydentine jasalghan shabuyl turaly jariyalaghannan keyingi birneshe saghat ishinde respublikashyldar da, demokrattar da әlipting artyn baghyp, ýnsiz qaldy. Búl әriyne Maduronyng AQSh-taghy sýikimsiz obrazyna – saylauda jeniliske úshyraghannan keyin biylikti kýshpen saqtap qalghan avtoritarlyq kóshbasshygha – jәne AQSh-ta Chavesting sayasatyna qarsy kóptegen venesuelalyq bosqyndardyng mekendeytinine baylanysty boldy.

Maduro qazirgi jaghday ýshin aitarlyqtay jauapkershilik kóteredi. 2024 jylghy preziydent saylauyndaghy jenilisten keyin ol terrorizmdi qosa alghanda, kez kelgen qajetti qúraldarmen biylikke jabysyp, qalghan az ghana qoghamdyq qoldaudy tolyghymen joghaltty. Ol Amerika qúrlyghynda migrasiya tolqynyn tudyrdy, múnay men gaz resurstaryna bay bolsada qatang iydeologiyamen, biliksizdikpen, zorlyq-zombylyqpen jәne sybaylas jemqorlyqpen kedeylengen elde onyng qyzmetinen ketuin talap etushiler qatary kýrt artty.

Mehiko qalasyndaghy Ekonomikalyq zertteuler jәne oqytu ortalyghynyng halyqaralyq qatynastar professory Karlos Peres Rikat AQSh-tyng Venesuelany týnde bombalauy jәne preziydent Nikolas Maduronyng tútqyndaluy «tarihy sәt» boldy dep atady. Múnday kórinis AQSh-tyng 1989 jyly Panamada búrynghy preziydent Manueli Noriegany úrlaghannan beri bayqalmaghan. Onyng pikirinshe «preziydent Maduro qanshalyqty zansyz nemese avtoritarlyq bolsa da, ony úrlaudy nemese AQSh-tyng әskery aralasuyn aqtay almaydy».

Aty-jóni atalmaghan latyn amerikandyq diplomat Latyn Amerikasyndaghy onshyl rejimderding mәlimdemelerine qarsy eskertu jasap: «Búl әreketti tek Venesuela ýkimetimen iydeologiyalyq kelispeushilikterge baylanysty aqtau sayasy túrghydan kelte kózqaras. Tipti býgin antikommunistik kýresti maqtaytyndar da bolashaqta osynday presedentterding qúrbany boluy mýmkin», - dedi.

Sonymen qatar, barlyq sayasy sarapshylardyng taldaularynda Tramptyng «Monro doktrinasyn» óz jolymen janghyrtudy kózdeytini aitylady. 1823 jyly preziydent Djeyms Monro úsynghan Monro doktrinasy Amerikadaghy europalyq otarshyldyq biylikti toqtatudy, al Amerikanyng europalyq isterge aralaspauyn kózdedi. Le Monde saraptamasynda búl sayasattyng Latyn Amerikasyna AQSh-tyng әskery aralasuyna syltau bolghany, onyng yqpal etu aimaghy býkil qúrlyqty qamtityny atap ótilgen. Degenmen, Latyn Amerikasyndaghy AQSh tarihy danqty emes; ol jergilikti rejimderdi óz qalauy boyynsha qayta qúrugha birneshe ret tyrysty, biraq barlyq әreketter sәtsiz ayaqtaldy. Madurogha keletin bolsaq, Karakasta biylik qúrghan kezde ol avtoritarlyq jәne jemqor kóshbasshy boldy.

Le Monde gazetindegi taghy bir maqalada Maduro úrlanghannan keyin Latyn Amerikasy kóshbasshylarynyng әrtýrli pikirleri jan-jaqty taldanghan. Aymaqtyng iri elderining kóshbasshylarynyng reaksiyalary mýldem qarama-qayshy dep aitugha bolady, múny solshyldar qatty aiyptasa, onshyldar qatty quanyp, madaq aitqan.

Maqalada taghy da Latyn Amerikasy úzaq uaqyt boyy Amerikanyng artqy aulasy bolyp sanalghany, AQSh 20 ghasyrda aimaqtyng isterine birneshe ret aralasqany, atap aitqanda, Vashingtonmen odaqtas әskery diktaturalardy qoldauy turaly aitylghan. Degenmen, 2011 jyly Obama әkimshiligi kezinde AQSh syrtqy sayasaty Aziyagha qaray auysyp, Latyn Amerikasyn ekinshi oryngha qoyyp, aimaqqa biraz tynys alugha mýmkindik berdi. Sondyqtan, Venesuelagha jasalghan shabuyldar Vashingtonnyng jana últtyq qauipsizdik strategiyasymen jәne esirtki saudasyna soqqy beru syltauymen aqtalghan Monro doktrinasyn qayta jandandyrudy bildiredi

Tramptyng pikirinshe, amerikandyq mýddeler Venesuela halqynyng erkinen, últtyq egemendikten jәne jyldar boyy avtoritarlyq biylikpen qiraghan demokratiyany qalpyna keltiru niyetinen basym. Onyng kózqarasy boyynsha, osy manyzdy oilardyng barlyghy amerikandyq múnay kompaniyalarynyng mýddelerinen manyzdy emes.

Irakqa basyp kiru Ekinshi dýniyejýzilik soghystan keyin Amerika Qúrama Shtattary ornatqan halyqaralyq tәrtipke alghashqy ýlken soqqy bolghanyn este ústaghan jón. Degenmen, búl búiryq negizgi әmbebap qaghidattardy taptamay, halyqaralyq qatynastar ýshin birqatar erejelerdi belgileu arqyly amerikandyq mýddelerge qyzmet etti. Keyinnen Vladimir Putin búl búiryqtyng búzyluyn paydalanyp, Gruziya men Ukrainada bilgenin istedi.

Maqalada 2026 jyl, janadan bastalghanymen, әlemdik tәrtipting terenirek qayta qúryluyn kórsetetini atap ótilgen. Búl tәrtip Tramptyng 2025 jyldyng qantarynda sayasatqa oralghannan beri eleuli qiyndyqtargha tap boldy. Onyng basty geosayasy mýdesi – orasan zor payda. Tramp ýshin Chaves rejiymining kýireui amerikandyq kompaniyalargha elding múnay jәne gaz resurstaryna esik ashady. Baspasóz mәslihatynda «múnay» sózi keminde jiyrma ret aityldy. Preziydent Maduronyng aldyndaghy Chavesting túsynda múnay qorlaryn memleket menshigine ainaldyru kezinde amerikandyq mýddeler tonalghanyn birneshe ret mәlimdedi.

Donalid Tramptyng Madurogha qarsy әskery әreketi әlemning soltýstigi men ontýstigi arasyndaghy bólinudi ushyqtyruy mýmkin. Reseyding jappay basyp kiruinen tuyndaghan Ukrainadaghy soghys jәne 2023 jyldyng 7 qazanyndaghy shabuyldan keyin Izraili bastaghan Gaza soghysy búl bólinulerdi búryn-sondy bolmaghan dәrejede kýsheytti.

Tramptyng әreketi Latyn Amerikasy shekaralarynan әldeqayda asyp týsedi, óitkeni úzaq uaqyt boyy әlem poliyseyi bolyp sanalghan Amerika Qúrama Shtattarynyng búl qadamy jana betbúrysty - imperiyalyq pighyly men yqpal etu aimaghyn keneytip kele jatqanyn kórsetedi.

Eng qauiptisi Tramptyng kezekti әreketi Resey men Qytaygha da ózge elge basa-kóktep kiruge jarqyn mysal boluy mýmkin.

Abai.kz