2023 jylghy 17 mausymda Týrkistan qalasynda ótken Últtyq qúryltay otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev eldegi geralidika jýiesin jetildiru mәselesin arnayy kóterdi. Preziydent óz sózinde: «Men jaqynda Assambleya sessiyasynda elimizding geralidika belgilerin jetildiru qajettigi turaly aittym. Aldymen aimaqtardyng jәne qalalardyng tanbasyn birynghay ýlgige keltiru kerek dep sanaymyn. Qazir olardyng kóbining mazmúny jәne pishini әrkelki. Soghan baylanysty qoghamda jii syn da aitylady. Búl salagha múqiyat taldau jasap, ortaq ústanymdar әzirleu qajet. Aymaqtyq nyshandardy әzirleu jәne bekitu tәrtibin barlyq ónirge birdey etip, retke keltirgen jón», – dep Ýkimetke naqty tapsyrma jýktedi.

Búl mәlimdeme ónirlik rәmizder salasyndaghy jýiesizdik pen birizdilikting joqtyghyn memlekettik dengeyde moyyndau boldy. Shynynda da, oblystar men qalalardyng qoldanystaghy rәmizderining pishindik qúrylymy, kompozisiyalyq sheshimi, týstik ýilesimi men mazmúndyq negizi әrtýrli, kóp jaghdayda geralidikalyq talaptargha sәikes kelmeydi. Sonyng saldarynan ónirlik rәmizderding bir bóligi resmy rәmizdik sipattan góri kórkem emblemalyq dengeyde qalyp qoyghan. Alayda osy jýiesizdikti retteuge tiyis qaghidalardyng ózinde eleuli qayshylyqtar bar. Qaghidalarda dәstýrli «rәmiz» termiyninen bas tartylyp, onyng ornyna әdeby sipattaghy «nyshan» sózi engizilgen. Búl – tek geralidikalyq túrghydan ghana emes, qúqyqtyq túrghydan da qate sheshim.

Nege? «Rәmiz» – shartty maghynasy bar zattay belgi. Onyng kompozisiyalyq qúrylymy, týster jýiesi, proporsiyalary standarttalghan jәne geralidikalyq normalarmen bekitiledi. Búl – qúqyqtyq kategoriya. Ol Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynda jәne «Memlekettik rәmizder turaly» konstitusiyalyq zanda naqty kórsetilgen. Al «nyshan» – belgi, ishara, bir nәrsening syrtqy kórinisi degen maghynany bildiretin sóz. Ol negizinen sóileu tilinde jәne kórkem әdeby shygharmalarda qoldanylady. Onyng resmy rәmizdik mәni joq, qúqyqtyq mәrtebesi aiqyndalmaghan, kompozisiyalyq qúrylymy bekitilmegen. «Rәmiz» termiyni naqty geralidikalyq normalardy, standarttalghan formalardy jәne rәmizderding belgili ornalasu tәrtibin bildiredi. Al «nyshan» sózi resmy geralidikalyq túrghydan qúrylymdyq jәne normativtik anyqtamasy joq, kóbine әdeby sipatta qoldanylatyn úghym.

Dәstýrli geralidikada negizgi element retinde qalqan qarastyrylady. Qalqan – rәmizderdi ornalastyrugha, qorghaugha jәne geralidikalyq kompozisiyany jýieleuge arnalghan basty qúrylymdyq element. Al ministrlik qaghidalarynda «nyshannyn» pishini de, qúrylymy da kórsetilmegen. Búl kezdeysoq emes. Sebebi nyshan úghymynda geometriyalyq pishin mindetti element bolyp sanalmaydy. Sondyqtan múnday termin geralidikalyq ýilesimdilikti de, kompozisiyalyq birizdilikti de qamtamasyz ete almaydy. Nәtiyjesinde «nyshan» halyqaralyq jәne últtyq geralidikalyq standarttargha sәikes kelmeytin belgige ainalady. Onyng resmy qúrylymdyq jәne funksionaldyq anyqtamasynyng joqtyghy ony geralidikalyq jýieden shetteydi. Sonymen qatar «nyshan» termiynine naqty anyqtama berilmegendikten onyng mәni, qúqyqtyq mәrtebesi jәne pishindik shekteuleri belgisiz kýiinde qalyp otyr. Búl konkurstarda, resmy rәsimderde jәne qúqyqtyq normalardy qoldanu barysynda týsinbeushilik pen shatasugha jol ashady. Múnday belgi rәmizderding ýilesimdiligin qamtamasyz etpeydi jәne ónirlik geralidika jýiesine engizuge kedergi keltiredi. Al geralidikalyq belgi mindetti týrde standarttalghan pishinnen, naqty proporsiyalardan, bekitilgen týster jýiesinen, kompozisiyalyq qúrylymnan, aiqyn rәmizdik mazmúnnan túrugha tiyis. Múnday talaptarsyz kez kelgen grafikalyq beyne geralidikalyq jýiege jatpaydy.

Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynda jәne «Memlekettik rәmizder turaly» konstitusiyalyq zanynda «rәmiz» termiyni qúqyqtyq kategoriya retinde ornyqqan. Sondyqtan ónirlik dengeydegi belgilerge qatysty «ónirlik rәmiz» atauyn qoldanu ghylymy әri qúqyqtyq túrghydan әldeqayda negizdi bolar edi.

Preziydent tapsyrmasy geralidikalyq kenistikti jýieleuge, ortaq standart qalyptastyrugha jәne ónirlik rәmizderding qúqyqtyq mәrtebesin aiqyndaugha baghyttalghan. Birynghay ústanymdar әzirleu – tek estetikalyq mәsele emes. Búl – memlekettik rәmizdik sayasattyng qúramdas bóligi. Ónirlik rәmizder tarihy sabaqtastyqty, mәdeny erekshelikti jәne aumaqtyq biregeylikti saqtay otyryp, birynghay geralidikalyq qaghidattargha negizdeluge tiyis. Alayda qazirgi qaghida Mәdeniyet jәne aqparat ministrligining janyndaghy Memlekettik rәmizder jәne geralidikalyq belgiler jónindegi saraptamalyq kenesting tolyq ghylymy talqysynan ótpegen. Onyng resmy ghylymy qorytyndysy joq. Búl – rәsimdik kemshilik qana emes. Búl qújattyng sapasyna tikeley әser etetin mәsele.

Qaghidalardaghy eng ýlken qate – «ónirlik nyshan» termiynin qoldanu. Qújattyng mazmúnyna qarasaq, búl belgi konkurs arqyly tandalady, qoghamdyq talqylaudan ótedi, saraptamalyq kenes qaraydy, mәslihat bekitedi. Búl proseduralardyng barlyghy rәmizge tәn. Al nyshan – qúqyqtyq termin emes, kóbine әdebiy-beyneli úghym. Sondyqtan múnday belgi ónirlik nyshan emes, ónirlik rәmiz boluy kerek.

Álemdik geralidikada әkimshilik birlikterding belgileri gerb (eltanba, tóltanba) retinde qarastyrylady. Al «ónirlik nyshan» degen kategoriya geralidika ghylymynda mýlde kezdespeydi. Búl – geralidikalyq jýiening búzyluyn kórsetetin aiqyn belgi. Qaghidanyng 4-tarmaghynda «geralidikalyq belgilerdi saqtau» qajettigi jazylghan. Yaghny qújattyng ózi geralidikany moyyndaydy. Biraq qújattyng atauy men negizgi termiyni «nyshan» dep alynghan. Búl – qújattyng ishki logikasyna qarsy keletin aiqyn qayshylyq.

Taghy bir dauly mәsele – 5-tarmaqtaghy rulyq jәne taypalyq belgilerge qatysty tyiym. Búl norma tarihy túrghydan dәl emes. Qazaqtyng dәstýrli geralidikasy tanba jýiesine negizdelgen: ru tanbalary, taypa tanbalary. Olardy tolyq tyiym salu – qazaqtyng tarihy tanba mәdeniyetin joqqa shygharu degen sóz. Sondyqtan tolyq tyiym salu ghylymy túrghydan negizsiz. Dúrys núsqa bylay bolugha tiyis: «Qoghamdyq bólinushilikke әkeletin rulyq nemese taypalyq belgilerdi paydalanugha jol berilmeydi».

Qaghidada geralidikagha qatysty naqty normalar da kórsetilmegen. Mysaly, qalqan pishini (forma), týster jýiesi (tinktura), kompozisiyalyq qúrylym, rәmizderding ýilesimi siyaqty negizgi geralidikalyq prinsipter mýlde jazylmaghan. Búl qújatta geralidikalyq talaptardyng jýieli týrde qarastyrylmaghanyn kórsetedi.

Saraptamalyq kenes qaghidada әdistemelik-konsulitativtik organ retinde ghana sipattalghan. Yaghny onyng sheshimi mindetti emes. Nәtiyjesinde songhy sheshimdi әkimdik pen mәslihat qabyldaydy. Al ghylymy salada songhy sóz kәsiby mamandarda bolugha tiyis.

Qújatta ónirlik nyshannyng medalidarda, kiyimde, úiym emblemalarynda qoldanylatyny jazylghan. Biraq ony qorghau, búrmalau nemese zansyz paydalanu mәseleleri qarastyrylmaghan. Yaghny belgi bar, biraq qúqyqtyq qorghau mehanizmi joq.

Búl qaghidanyng basty problemasy tek terminologiyada emes. Múnda tútas ghylymy jýie búzylghan. «Rәmiz» ben «nyshannyn» ara-jigi ajyratylmaghan. Geralidikanyng kәsiby talaptary eskerilmegen. Tarihy tanba mәdeniyeti nazardan tys qalghan. Sonyng saldarynan ónirlik rәmizder ghylymy qaghidagha emes, әkimshilik sheshimderge tәueldi bolyp otyr.

Úsynystar:

1. «Ónirlik nyshan» termiynin «ónirlik rәmiz» dep resmy bekitu.
2. Geralidikalyq standarttardy naqty engizu: kompozisiya, týster gammasy, proporsiyalar, rәmizdik mazmún.
3. Qúqyqtyq mәrtebeni aiqyndau: ónirlik rәmizder memlekettik rәmizder jýiesimen ýilesuge tiyis.
4. Konkurs pen qoghamdyq talqylau rәsimderin tolyq reglamentteu.

Eger rәmizder mәselesi ghylymy qaghidamen emes, әdeby termindermen rettele berse, erteng qazaq geralidikasy tútas jýie retinde kýireydi. Óitkeni rәmiz – jay suret emes. Ol – tarihy jad, últtyq kod jәne memlekettilik mәdeniyetining kórinisi. Sondyqtan múnday qújattar ghylymy dәldikke, tarihy sabaqtastyqqa jәne kәsiby saraptamagha sýienuge tiyis. Áytpese últtyq rәmizder jýiesi qaghaz jýzindegi rәsim dengeyinen asa almaydy.

Aydyn Rysbekúly,

Geralidist

Abai.kz