Kópshilik daghdarys memleket qúlaghan kezde bastalady dep qate oilaydy. Joq. Memleketter әldeqayda keyin qúlaydy.

Daghdarys adamdar senuden qalghan sәtten bastalady. Uәdelerge, statistikagha, janalyqtargha senuden qalghan kezde. Saylaugha senuden qalghan kezde. Bolashaqqa senuden qalghan kezde. Adamnyng tonazytqyshy bos, bank kartasy búghattalghan bolsa, teledidar men nasihattyng әseri bolmaydy.

Kez kelgen jýie polisiyagha, armiyagha nemese zandargha ghana sýienip túrmaydy. Ol milliondaghan adamdardyng qoldanystaghy tәrtipti әdil әri oryndy dep qabyldauyna negizdeledi. Sayasattanushylar múny memleket pen azamattar arasyndaghy qoghamdyq kelisimshart dep ataydy. Osy kelisim bar kezde jýie túraqty bolady. Al ol joghalghan kezde ydyrau bastalady.

Nazarbaev jýiesining túraqtylyghy onyng ailakerliginde boldy. Basqa da sharalarmen qatar, ol shaghyn jәne orta biznesti tekseruge kezen-kezenimen moratoriy jariyalap otyrdy. Sonyng arqasynda kәsipkerler kóbirek tabys tabatyn. Biraq múnyng taghy bir әseri boldy: adamdar júmys istedi, júmyssyzdyq azaydy, әl-auqat ósti, әleumettik túraqtylyq saqtaldy.

Shynyn aitsaq, shaghyn kәsipkerler salyqtan jaltaryp, jana kólik satyp alyp jýrgen kezde, jogharydaghylar milliardtaghan dollardy ainaldyryp jatty. Kóptegen qarapayym adamdar da ózderining shaghyn paydasyn kóruge úmtylyp, sol arqyly biylikti synaugha moralidyq qúqyghynan aiyryldy. Biraq búl turaly oppozisiya men ziyaly qauymnyng siyrek әri әlsiz dauystarynan basqa eshkim aitpady. Onyng ýstine, biznes ókilderi rizashylyq sezimin bastan keshirdi. Otbasy toq, jylyna eki ret shetelde demalady, balalar jekemenshik mektepterde oqidy. Baqyt ýshin taghy ne kerek?

Biraq ainalanyzgha qaranyz. Álem ózgerip jatyr. Memleketter barghan sayyn bayyp barady, al adamdar barghan sayyn alandauly. Tehnologiyalar jetilip keledi, biraq senim azaida. Aqparat kólemi búryn-sondy bolmaghan qarqynmen ósude, biraq bolyp jatqan oqighalardy týsinu dengeyi tómendeude. Kópshilikke irgeli bilim men syny oilau jetispeydi. Basqaru apparatynda praktikalyq tәjiriybe az, olardyng býkil mansaby kabiynet qabyrghasynda ótti. Nәtiyjesinde ekonomika zardap shegedi, halyq kedeylenedi.

Bizge jahandanu órkendeu әkeledi dep uәde bergen edi. Ol rasynda órkendeumen birge biylik pen kapitaldyng orasan shoghyrlanuyn da alyp keldi. Qazaqstan miyneraldyq shiykizattyng jahandyq jetkizu tizbegine sәtti kirigip, iri derjavalar ýshin ynghayly otargha ainaldy. Solardyng el basshylyghyna degen loyaldylyghy túnghysh preziydent Nazarbaevtyng óz halqynyng aldyndaghy artyqshylyq sezimin kýsheytip, ózin erekshe missiya iyesi retinde qabyldauyna әser etti.

Osydan jeke basqa tabynushylyq, kózi tirisinde eskertkishter ornatu, kósheler men astananyng atyn onyng qúrmetine ózgertu payda boldy. Jaghympazdar da qalys qalmay, preziydentti «Patsha» dep atay bastady. Preziydent Ákimshiligining ghimaraty kenetten Aqorda dep ataldy, al Konstitusiya boyynsha biz әli de zayyrly әri demokratiyalyq memleketpiz, handyq nemese әmirlik emespiz.

Toqaev osy jaghympazdargha preziydent qyzmetining shynayy mәnin kórsetti: preziydent – menedjer, yaghny basqarushy.

Bizge internet aqparat erkindigin beredi dep uәde etildi. Ol shynynda da berdi. Biraq sonymen birge búryn-sondy bolmaghan baqylau men adamnyng nazaryn basqaru tetikterin qalyptastyrdy.

Biz damyghan bank sektoryn, alaqanmen tólem jasaudy, sifrlandyrudy maqtan tútamyz. Biraq kóptegen demokratiyalyq memleketter azamattardy jappay baqylaugha jol bermeytinin, olardyng ómir sýru, qozghalu jәne sóz bostandyghy siyaqty konstitusiyalyq qúqyqtaryn shekteuge rúqsat etpeytinin týsine bermeymiz.

Múnyng ekinshi jaghy Qytaydaghy әleumettik reyting jýiesi arqyly kórsetildi. Biz shynymen sony qalaymyz ba? Sol ýshin kýrestik pe? Men Djordj Oruellding «1984» antiutopiyasynyng ómirde jýzege asqanyn qalamas edim.

Bizge naryq kóptegen mәselelerdi sheshedi dep aityldy. Sosializm ózin aqtamady, al KSRO halyqtar týrmesi boldy delindi. 1920–1930 jyldardaghy asharshylyqtyn, qazaq últynyng edәuir bóligin jalmaghan qasirettin, qughyn-sýrgin men halyqtyng eng tandauly perzentterin atu faktilerining aqiqaty liyberalizm men sóz bostandyghy turaly әngimening kólenkesinde qaldyrghan taghy bir shyndyq bar edi: kapitalizm jaghdayynda halyqtyng basym bóligi ómir shetinde qalyp qoydy.

Barlyghy bayyp ketken joq. Biraq halyqtyng baylyghy sheteldik korporasiyalardyng qolyna ótti. Balalarymyz ben nemerelerimizge ata-analarynyng nesie qamyty men memleketting syrtqy qaryzynan basqa eshtene qalmauy mýmkin. Býginde Qazaqstanda ghana emes, býkil әlemde jahandyq ekonomikanyng edәuir bóligi sanauly iri korporasiyalar men qarjy instituttarynyng baqylauynda.

Múny qalay ataugha bolady?

Búl qastandyq emes. Búl – resurstardyn, tehnologiyalardyng jәne kapitaldyng úzaq jyldar boyy shoghyrlanuynyng tabighy nәtiyjesi. Mәsele mynada: shoghyrlanudyng әrdayym saldary bolady.

Baylyq tym az adamnyng qolynda shoghyrlansa, әleumettik shiyelenis payda bolady. Derekter tym az adamnyng qolynda bolsa, baqylaugha degen qúmarlyq tuyndaydy. Biylik tym az adamnyng qolynda bolsa, qoghamnyng ýnin estimeu azghyruy kýsheyedi.

Adamzat tarihy osy sabaqty qayta-qayta qaytalaydy. Rim respublikasy osylay qúlady. Europalyq monarhiyalar osylay kýiredi. Kenes Odaghy osylay ydyrady. Aqshasy tausylghandyqtan emes. Armiyasy joghalghandyqtan emes. Biyleushi elitalar óz halqyn týsinuden qalghandyqtan.

KPSS ishten shiridi. Keyin onyng taghdyryn biyleushi «Núr Otan» partiyasy qaytalady. Osy tarihy ýderisterdi týsine otyryp, Toqaev «Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket» tújyrymdamasyn jariyalady. Qantar oqighasy halyqtyng aitary bar ekenin dәleldedi.

Býginde biz taghy da qauipti belgilerdi bayqap otyrmyz.

Memleketterding qaryz jýktemesi ósude. Qazaqstannyng syrtqy qaryzy 182 milliard dollardan asty. Tipti AQSh-tyng ózi shamamen 40 trillion dollar qaryzgha iye. Álem elderining jiyntyq qaryzy 300 trillion dollardan asty. Búl kópirshik bir kýni jaryluy mýmkin. Sonda biz kapitalizmning barlyq «artyqshylyqtaryn» sezinemiz. Sondyqtan әlemde jana әskery qaqtyghys oshaqtary payda bolyp jatyr — jahandyq ekonomikanyng qayghyly ayaqtaluyn keyinge shegeru ýshin.

Tuu kórsetkishi tómendeude. Qart adamdar sany artyp keledi. Demografiyalyq túrghydan kýizelistegi Europa elderimen salystyrghanda Qazaqstan әzirge bolashaghy bar el bolyp kórinedi. Biraq búl uaqytsha qúbylys. Eng bastysy — ýrdisti dúrys baghalau. Songhy birneshe jylda tuu kórsetkishining tómendeuin kórip otyrmyz.

Áleumettik jiktelu kýsheyip keledi jәne ol barghan sayyn qalypty qúbylysqa ainaluda. Múny kórgen jas buyn ata-anasynan jaqsy ómir sýretinine kýmәndana bastady. Biz balalar men eresekter arasyndaghy suisid kórsetkishi boyynsha әlemdegi kóshbasshy elderding birimiz.

Sayasy partiyalar bedelinen aiyrylyp jatyr. Halyqtyng sayasy spektaklige degen senimi azaydy. Sondyqtan biylik sayasy alangha «ÁDILET» degen ýmit kýttiretin atauy bar jana partiyany shygharugha mәjbýr boldy.

Búl sayasy enjarlyqtan qútqara ma? Partiyalar óz qataryna qoghamdaghy bedeldi adamdardy tarta ala ma? Tek akademikterdi, jazushylardy nemese blogerlerdi ghana emes, moralidyq bedeli bar, atyna kir júqpaghan adamdardy?

Jaghdaydy tek adal adamdardyng sayasatqa kelui ghana týzete alady. Qoghamdyq enjarlyq últtyq qauipsizdikke tikeley qauip tóndiredi. Memleketti onay basqarghysy keletinder múny úmytpauy tiyis.

Dәstýrli BAQ-qa degen senim azaiyda. Tәuelsiz jurnalister óte az qaldy. Óz oiyn ashyq aitatyndardy qudalau kýsheydi. Azamattar instituttardy qorghaushy retinde emes, bóten burokratiyalyq mehanizm retinde qabylday bastady.

Eng alandatarlyghy da osynda.

Senim joghalghan kezde biylik ony baqylaumen almastyrugha tyrysady. Búryn adamdardy sendiretin bolsa, qazir olardy retteuge úmtylady. Búryn dialog qúrsa, qazir núsqaulyq jazady. Búryn bedelge sýiense, qazir algoritmderge sýienedi.

Tehnologiyalardyng ózi jaqsy da, jaman da emes. Sifrlyq servister ynghayly. Jasandy intellekt paydaly. Elektrondyq memleket tiyimdi. Biraq kez kelgen qúraldy әrtýrli maqsatta paydalanugha bolady. Ókinishke qaray, sybaylas jemqorlyq azayghan joq.

Súraq әrqashan bireu:

Baqylaushylardy kim baqylaydy?

Óitkeni erkindik tek diktaturanyng soqqysynan ghana joghalmaydy. Keyde ol birtindep joyylady. Ynghaylylyq degen jeleumen. Qauipsizdik degen jeleumen. Qamqorlyq degen jeleumen.

Jana Konstitusiyanyng preambulasynan «ERKINDIK» pen «TENDIK» sózderi alynyp tastaldy. Úly Dalanyng mynjyldyq tarihy eng aldymen kóshpeli halyqtardyng erkindigi men tendigi arqasynda qalyptasqanyn týsinu sonshalyq qiyn ba?

Sondyqtan qoghamgha tәuelsiz jurnalister, tәuelsiz sottar, jergilikti halyq saylaytyn sudiyalar, kýshti jergilikti ózin-ózi basqaru, belsendi azamattar, kәsiby әri tәuelsiz kәsipodaqtar, qoghamdyq úiymdar qajet. Memleket, biznes jәne qogham arasyndaghy tepe-tendikti qalyptastyratyn instituttar qajet.

Qazirgi әlemning basty mәselesi qanday da bir qúpiya basqaru ortalyghynyng bar boluynda emes. Mәsele odan da kýrdeli. Onday ortalyq joq. Onyng ornyna ózara baylanysqan sayasi, qarjylyq, tehnologiyalyq jәne burokratiyalyq qúrylymdardyng alyp jýiesi bar. Olar kóbine iynersiyamen qozghalady jәne óz sheshimderining saldaryn barghan sayyn nashar týsinedi.

Sondyqtan daghdarys jahandyq sipatqa ie boluda. Qazaqstan býkil qarjy jýiesi kýiremey túryp osy iynersiyalyq túzaqtan shygha ala ma? Búl el basshylyghyna baylanysty.

Jýie әrdayym bireuding ony qiratuynan qúlamaydy. Keyde ol ózgerudi toqtatqandyqtan kýireydi.

Tarih tanghalarlyq zandylyqty kórsetedi. Eng túraqty memleketter — eng bay memleketter emes. Eng qaruly memleketter emes. Eng tehnologiyalyq memleketter de emes. Eng túraqtylary — óz halqyn tynday alatyn jәne qatelikterin der kezinde týzete alatyn memleketter.

Óitkeni memleketting kýshi azamattardyng biylikten qorquymen ólshenbeydi. Memleketting kýshi azamattardyng biylikke degen senimimen ólshenedi.

Qorqynysh tәrtipti belgili bir uaqytqa deyin ústap túra alady. Al senim ony úrpaqtar boyy saqtaydy.

Sondyqtan býgingi kýnning basty súraghy — eski tәrtip qúlay ma, joq pa degen mәsele emes. Erte me, kesh pe, kez kelgen tәrtip ózgeredi.

Negizgi súraq basqa:

Onyng ornyna ne keledi?

Erkin әri jauapty azamattar qoghamy ma?

Álde baqylaudyng jana tehnologiyalarymen jabdyqtalghan eski jýiening sifrlyq núsqasy ma?

Jauap elitalargha da, korporasiyalargha da baylanysty emes. Algoritmder men jasandy intellektke de baylanysty emes.

Jauap adamdardyng ózderine jәne olardyng azamattyq ústanymyna baylanysty.

Óitkeni bolashaq adam basqaru nysany boludan qalyp, Azamatqa ainalghan sәtten bastalady.

Ashat Asylbekov

Audarghan: Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz