Qazaq qoghamynda jana intellektualdyq kezeng tuyp keledi.

Birinshi, qazirgi qazaq qoghamynda senim mәselesine qatysty pikirtalastardyng kýshengi kezdeysoq qúbylys emes. Búl degeniniz әleumettik jelilerdin, ashyq aqparattyq kenistikting jәne jahandyq intellektualdyq aghymdardyng yqpalymen qalyptasqan jana qoghamdyq oilau formasynyng kórinisi. Ateistik kózqarastardyng ashyq aityluy, tәnirshildik iydeyalardyng qayta janghyruy jәne dәstýrli diny orta arasyndaghy pikir qaqtyghysy ziyaly ortada alandaushylyq tudyrghanymen, shyn mәninde búl qúbylys qoghamnyng ruhany әlsireuin emes, sanaly izdeniske bet búrghanyn kórsetedi.

Ekinshi, úzaq uaqyt boyy qazaq qoghamyndaghy diny diskurs negizinen MONOLOGTYQ sipatta boldy. Uaghyz aityldy, al tyndaushy tarap ony talqylausyz qabyldaugha tiyis edi. Súraq qoiy kýmәnmen, kýmәn әlsiz imanmen tenestirildi. Múnday ortada senim dәleldeudi emes, qaytalaudy talap etti. Ghylymy tilmen aitqanda, doktrinalyq translyasiyanyng basym bolghan kezeni edi. Al kez kelgen iydeya balamasyz ortada damymaytyny belgili.

Ýshinshi, ateister men tәnirshilderding sahnagha shyghuy qatyp semgen monologty dialogqa ainaldyrdy. "Nege, qaydan, qalay"- degen kýrdeli súraqtardy ashyq qoydy. Qúdaydyng bar-joghy, dinning tarihy qalyptasuy, islamnyng kóshpeli mәdeniyetpen qatynasy, Qúran mәtinining interpretasiyasy siyaqty taqyryptar qoghamdyq talqygha týsti. Atalghan súraqtar emosiyamen emes, rasionaldyq dәlelmen jauap berudi talap etti. Nәtiyjesinde diny uaghyzshylar da ózgeruge mәjbýr boldy. Jay ghana "solay boluy kerek" deu jetkiliksiz ekenin týsindi. Olar filosofiyagha, tariyhqa, teologiyagha, tipti ghylymgha sýienip sóileuge kóshe bastady. Keybireuleri ortaghasyrlyq islam oishyldaryn, kalam ilimin, mazhabtyq pikir aluandyghyn qayta qarady, keybiri qazaqtyng tól diny senim tәjiriybesin tynnan týsinuge izdenuge mәjbýr boldy. Yaghny qarsy pikir izdeniske týrtki bolghan katalizatorgha ainaldy.

Tórtinshi, ateister men tәnirshildik diskursy da diny ortagha erekshe aina úsyndy. Olar sonda bizding ruhany jadymyz qayda?-, degen súraqty kóterdi. Búl súraq qoghamdyq pikirge dýmpu jasap islamdy qazaqy dýniyetanymmen, tarihy tәjiriybemen qayta oilaugha mәjbýr etti. Nәtiyjesinde qazaq qoghamynda "dәstýrli islam", "mәdeny islam", "qazaqy diny sana" siyaqty neo termin payda bolyp jana úghymdar belsendirek qoldanyla bastady.

Besinshi, eng qyzyghy jәne prosesting eng manyzdy nәtiyjesi diny oidyng jauapkershiligining artuy edi. Uaghyzshy endi tek senim taratushy emes, qogham aldynda intellektualdyq jauap beretin túlghagha ainala bastady. Sebebi qarsy tarap bar, súraq bar, ashyq pikirtalas bar. Yaghny qoghamdyq baqylau qatty kýsheydi.

Altynshy, alayda osy ózgeristing bәrine birdey únay bermeytini anyq edi. Keybir uaghyzshylar men din atynan sóileytin túlghalar ashyq pikirtalasqa shyghudyng ornyna, qarsy tarapty "arnayy joba", "syrtqy kýshterding yqpaly", "tapsyrys oryndaushylar" dep sipattaugha kóshti. Bir qyzyghy búl ghylymy nemese teologiyalyq argument emes, qorghanys psihologiyasynyng kórinisi edi. IYdeyagha iydeyamen jauap bere almaghan jaghdayda, qarsy kózqarasty legitimsiz etu eng jenil, biraq eng nәtiyjesiz jol-tyn.

Jetinshi, shyn mәninde, qazaq tarihy ruhany diskurstyng da tarihy sanalady. Yaghny búl kenistikte qanday senim ýstem boldy, qanday oigha jol ashyldy, qanday súraq qoygha rúqsat etildi dәl osy faktorlar týrki órkeniyetining kóterilui men qúldyrauyn aiqyndap otyrdy. Ruhany ashyqtyq pen intellektualdyq erkindik bolghan jerde mәdeny de, sayasy da serpilis payda boldy, al oidy shektegen kezenderde toqyrau beleng aldy.

Segizinshi, ejelgi týrki qaghanattary dәuirinde ruhany diskurs bir ghana dogmamen shektelmedi. Tәnirlik dýniyetanym aspan, jer, adam arasyndaghy ýilesimdi basty qúndylyq retinde úsyndy, biraq ol jabyq jýie bolghan joq. Týrkiler buddizmmen, maniyheylikpen, hristiandyqtyng nestoriandyq tarmaghymen, keyin islammen intellektualdyq baylanys ornatty. Osy baylanys tek senim auystyru emes, dýniyetanymdyq sintez tudyrudyng tabighy prosesi edi. Sol sebepti týrkiler tek jaulaushy emes, basqaru mәdeniyetin, qúqyqtyq dәstýrdi, simvoldyq jýieni óndire alghan órkeniyettik kýshke ainaldy.

Toghyzynshy, týrkiler ruhany diskursqa ashyq bolghan kezenderde әmbebap mәdeny jәne sayasy qúndylyqtar qalyptastyrdy. Týrkilik tanymdaghy "Tәnirqúty" iydeyasy biylikti tek kýshpen emes, moralidyq jauapkershilikpen tyghyz baylanystyryp otyrdy. Qaghan biyligi ruhany legitimasiyagha sýiendi, al búl óz kezeginde imperiyalyq túraqtylyqtyng negizine ainaldy. Osynday dýniyetanymdyq iykemdilik týrki memleketterine jalpaq jahandy biylep-tósteytindey yqpal berdi. Sonymen birge týrkilerdegi ruhany ashyqtyq tek diny salada emes, biylik mәdeniyetinde de erekshe sheshushi ról atqardy. Týrki dәstýrinde qaghan "qúdaydyng jerdegi kólenkesi nemese ókili" emes, qút iyesi retinde qaraldy. Yaghny qút shartty nәrse, ol әdiletsizdikke jol bergen biylikten keri qaytarylady. Úshbu iydeya biylikti absoluttendirmey, qogham aldyndaghy jauapkershilikke negizdedi.

Onynshy, ortaghasyrlyq islam dәuirinde de osy zandylyq saqtaldy. Qarahan, Seljýk, Altyn Orda kezenderinde islam jabyq dogma retinde emes, filosofiyamen, qúqyqpen, sopylyq ilimmen úshtasqan tiri jýie retinde qabyldandy. Týrkiler islamdy qabylday otyryp, oghan ózining tól mәdeny kodyn qosty. Ahmet Yasauy dәstýri, sopylyq poeziya, dala etikasy bәri de osy ashyq ruhany dialogtyng jemisi. Búl kezenderde týrki әlemi tek tútynushy emes, diniy-filosofiyalyq iydeya óndirushi dengeyine kóterildi.

On birinshi, alayda ruhany diskursta ashyqtyq pen erkindik shektele bastaghan sәtten bastap, órkeniyettik qúldyrau belgileri aiqyndala týsti. Senim súraqtan qorqa bastady, al kýmәn erkin oilaudyng emes, qauipti auytqudyng belgisine ainaldy. Din men dәstýr tiri oidan góri rәsimge, formagha ainaldy. Nәtiyjesinde ruhany jýie qoghamdy algha sýireytin kýsh emes, ótkendi qaytalaushy mehanizmge ainaldy.

On ekinshi, bolyp jatqan qúbylysty tek qazaq nemese týrki tarihynan ghana emes, jalpy adamzat órkeniyetinen de kóruge bolady. Ashyq ruhany diskurs bolghan jerde mәdeny janghyru, ghylymy izdenis, sayasy janaru qatar jýrdi. Al ruhany kenistik túiyqtalghan jerde qogham syrtqy yqpalgha tәueldi, intellektualdyq túrghydan әlsiz kýige týsti. Sondyqtan býgingi qazaq qoghamyndaghy senim, ateizm, tәnirshildik jәne diny dәstýr arasyndaghy pikirtalastardy tarihy túrghydan qauip emes, mýmkindik retinde baghalau qajet.

Búl degeniniz qazaq tarihynyng óz ishki logikasyna say keletin prosess. Óitkeni bizding tarihy tәjiriybemiz bir nәrseni anyq kórsetedi, yaghny týrki órkeniyeti ruhany ashyqtyqty saqtaghan kezde kýsheydi, al oidy túsaulaghan sәtten bastap әlsirey bastady. Osy túrghydan alghanda, býgingi basty mindet belgili bir senimdi ýstem etu emes, ruhany diskurstyng erkin әri mәdeny týrde jýruine jaghday jasau. Sebebi dәl osy ortada ghana jana maghynalar, jana qúndylyqtar jәne jana órkeniyettik baghdar qalyptasady.

On ýshinshi, degenmen býgingi pikirtalastarda alandatarlyq bir tendensiya bayqalady. Keybir jaghdaylarda pikirtalas iydeyalyq dengeyden shyghyp, jeke túlghagha shabuyl jasaugha auysyp ketedi. Qarsy kózqarasty dәlelmen joqqa shyghara almaghan taraptar opponentting jeke ómirin, otbasy jaghdayyn, ótkenin nemese jeke ústanymdaryn әshkereleuge tyrysady. Ókinishke qaray búl pikirtalas mәdeniyetining qúldyrauynyng aiqyn belgisi edi.

On tórtinshi, osy túrghydan alghanda, qazirgi qazaq qoghamy ýshin eng manyzdy mindetterding biri pikirtalas etikasy men mәdeniyetin qalyptastyru. Búl tek diny salagha ghana emes, jalpy qoghamdyq oigha qatysty. Mәdeny pikirtalas degenimiz qysqasha aitsaq, qarsy oidy jau retinde emes, intellektualdyq mýmkindik retinde qabyldau. Jenu ýshin emes, týsinu ýshin sóilesu.

Toqsan auyz sózding tobyqtay týiini, qazirgi qazaq qoghamyndaghy senimge qatysty pikirtalastardan qorqudyng qajeti joq. Ózgeshe oi, kýtpegen súraq dәstýrli qazaq qoghamyna jana serpin әkeldi. Jattandy hәm qatyp semgen kózqaras syny talqygha kóshti, nәtiydesinde jana tújyrymdar men sanany týrtetin jana qisyndar payda boldy. Onyng payda boluy órkeniyetti qogham qúrugha degen ruhany shabytty oyatty jәne jauapkershilik arqalatty.

Eldes Orda

Abai.kz