ANYZDAR, TARIHY JYRLAR

Qúrmetti oqyrman!

Nazarynyzgha Shynghys han turaly qazaq halqynyng mәdeny jadyndaghy anyzdy jariyalap otyrmyz. Óitkeni, búl anyz – halqymyzdyng Altyn ordaly qaghanat ornatyp, qazaq últynyng qalyptasuyna razylyqpen qoyghan jarqyn eskertkishi.

Anyzgha tarihy derekkóz retinde qarau qatege úryndyrady, biraq oghan tanym men kózqaras retinde qaraghan jón. Anyz eshqashan shyndyqty jalanashtap bermeydi, onyng syryn býgip, qazaq últynyng týbi Shynghystay tórede ekenin kólegeyleydi, kodtarmen shifrlaydy, biraq pash etedi.

Anyzdy hatqa týsirgen tórkologiya ghylymynyng atasy V.V. Radlov (Fridrih Vilgelm). «Altyn sandyq», 133-136 better - «Ana tili» baspasy, 1993 jyl. Qúrastyrghandar: Seyit Qasqabasov, Kenjehan Islәmjanúly.

QAZAQTYNG TÝBI

Bir Altynbel degen han bolghan, hannyng jalghyz úly bar edi, aty — Qayshylyhan, sonan basqa balasy joq edi. Bir kýnderde hannyng qatyny qúrsaqty boldy, bir uaqytta bir qyz bala keltirdi, ay dese auzy joq, kýn dese kózi bar. Tapqan sheshesi qyzyn kórip kóp kýnge deyin talyp qaldy. Sonday bir qyz keltirdi dep hangha aitady. Han aitty: “Adamgha kórsetpe! Kisi kórmesin, bir jerge jasyryp asyrat!”, — dedi. Sonan song hannyng qatyny bir kempirdi shaqyrdy, kempirge jylynda bir jýz dildә berdi. Kempir búl balany alyp, qaranghy temir ýige salyp asyrady.

Sol qyz bir kýnderde er jetip ósti. Óskennen song búl qyz bir kýnde kempirden súraydy: “Sen qayda baryp jýresin?” Kempir aitady: “E, balam, bir jaryq dýnie bar, búl jaryq dýniyede әkeng bar, shesheng bar, talay jandar bar, sonda baramyn”. Qyz aitty: “E, enem! Eshkimge aitpaymyn, maghan sol jaryq dýniyeni kórsetshi”. Kempir aitty: “Jaraydy, eshkimge aitpasang kórseteyin”. Kempir búl qyzdy tysqa shygharady, shygharghannan son, qyz búl jaryq dýniyeni kórip, boyy balqyp esi auyp qalady. Sol tysqa shyqqan kýnderinde oghan alla taghalanyng kózi týsedi. Allanyng әmirimen sol qyz qúrsaqty boldy. Bir kýnderde ishi ósti. Ol qyz ekiqabat bolghanyn kempir bildi, endi meni óltiredi dep qayghy jedi. “Endi meni óltirse de, qanym aq! Hannyng qatynyna aitamyn!”, — dedi.

Kempir kelip hannyng qatynyna aitty: “Qyzynyz qúrsaqty boldy, ish adamgha men ony kórsetkenim joq, óltirseniz, qanym — aq! Tiri qalsam, jolym — aq!” Hannyng qatyny aitty: “Sen onan basqa ne qyldyn?” Kempir aitty: “Qylghanymdy jasyrmaymyn, mening qylghan jazghym bir-aq ret tysqa shygharghan edim. Shyqqan kýnnen qúrsaqty boldy”. Hannyng qatyny aitty: “Sen jamandyq qylmaghan bolsan, hangha jauabyn men ózim bereyin”. Solay aityp hangha bardy.

Hangha kelip aitady: “Allanyng әmirimen qyzynyz qúrsaqty boldy, ony esh adam kórgen joq edi”. Han aitty: “Ólsin ony!” Hannyng qatyny aitty hangha: “Hangha qyzyn óltiripti degen ataq jaman bolar”. Han aitty: “Endi ne qylsang da, kózimnen joghalt!”

Qatyn óltiruge qyzyn qimaydy, bir altyndy abdyragha salyp, ishine azyq salyp, auzyn jauyp, kiltin syrtyna baylap, aghyp jatqan dariyagha salyp qoya berdi.

Sol bir jerde Dombaghúl Soqyr, Toqtaghúl Mergen ang aulap jýrushi edi. Sol dariyanyng ortasynda aghyp kele jatqan abdyrany kórdi. Toqtaghúl mergen kórgende: “Ay, joldasym, — dedi, — sudyng ortasynda jarqyrap bir nәrse aghyp keledi, qúday berse ony biz alarmyz, ala qalsaq sen ishin alamysyn, tysyn alamysyn?” Sol jerde ýleselik, qolymyzgha kelgen son, bir-birimizdi talasyp araz bolarmyz”, — Dombaghúl soqyr: “Men tysyn alamyn”, — dedi. Toqtaghúl mergen aitty: “Men ishin alamyn, ne shyqsa da, shyqpasa da mening baghymnan bolsyn!”

Sonan song jibekten jip esip, oqqa baylap, Toqtaghúl mergen atady, ol oq baryp abdyragha qadalady, abdyrany tartyp sudan shygharyp alady. Abdyranyng auzyn ashady. Ashsa, ishinde on tórtinde tughan aiday bolyp bir qyz jatady. Ekeui kórgende son, kórgennen esi auyp qalady. “Ne qyzsyn? Ne etken jansyn?” — dedi. Qyz aitty: “Men Altynbel hannyng qyzy edim. Meni bir qaranghy jerde asyrghan eken, men allanyng әmirimen qúrsaqty boldym. Meni sonan song әkem óltirsin dep, sheshem óltiruge qimay, qayda ketse de tiri ketsin dep osy abdyragha salyp qoya berdi”.

Toqtaghúl mergen aitty: “Seni biz alarmyz, bizge tiyemisin?” Qyz aitty: “Tieyin, men osy ishimdegi balamdy dýniyege keltirgen song men sonda tieyin saghan!” Toqtaghúl mergen: “Olay bolsa, jaraydy”, — dedi.

Sonan uaqyt ótken son, bir er bala keltirdi, ózinen kórkem boldy. Sonan song nekesin qiyp aldy. Dalada jýrmeyik dep, eline keldi. Eline kelgen son, sol bala er jetip ósti. Ózi jaqsy, әdil boldy. Sol balanyng atyn Shynghys qoydy. Ol uaqytta olardyng túrghan jerining janynan ótken eken, bala qalghan eken, eldi patsha qylugha jaqsy kisini taba almaydy. “Sol Shynghys degen balany patsha qylayyq”, — desedi. Balany patsha qylady, “ól deseng ólermiz”, — dep ant beredi.

Sol Shynghys patsha bolyp, әdil boldy, kisige zúlym qylmady, zorlyq qylmady, júrty tynysh boldy, elde úrlyq, ótirik joq boldy. Shynghystan keyin Toqtaghúl mergenning sol qatyny ýsh úl bala tudy. Ol ýsh úl bala er jetken son, sol Shynghys degen patshagha zorlyq qyldy. “Búl atasy joq bala edi, múny patsha qylmaymyz, bizding atamyz bar, bizding birimizdi patsha qyl!” Sol patsha sol ýsh balamen eges boldy. Sonan song patsha: “Men jalghyz edim, meni búlar óltirer”, — dep qashpaqshy boldy. Sheshesining qasyna keldi, aitty: “E, sheshe, men ketemin qashyp, myna ýsh jaman balang meni óltiretúghyn boldy”. Sheshesi súrady: “Endi, balam, sen qayda barasyn, barghan jerindi maghan aityp ket! Men sening óli-tiri habaryndy bileyin”. Shynghys aitty: “Qayda barayyn? Ózing aghyp kelgen sudyng basyna baryp, sol atamnyng túsyna baryp, sonda jatarmyn. Atam sudyng jarynda, so jerde jatarmyn”.

E, sheshekem, mening óli-tiri habarymdy bildirermin saghan, osy ózing aghyp kelgen sugha qústyng jýnin salyp túrarmyn. Qústyng jýnin ótip túrar,  ótip túrsa, mening tiriligim, qústyng jýni ótpese aghyp, mening ólgenim” — dep uәde qyldy da,  “Aman bol, sheshe!” — dep ketip qaldy.

Shynghys qashyp baryp sudy órlep ketti, atasynyng túsyna kelip, sudan óte almay, búl jaqta jatyp qaldy. Jatyp ang atargha shyqty, ang atyp, qús atyp, annyng terisinen ýy túrghyzdy. Qústyng jýnin sugha salyp túrdy. Qústyng jýni aqqan sumenen ótti, sheshesi tiri ekenin bilip túrdy. Shynghys qústyng jýnin tauday qylyp ýiip qoydy.

Shynghys ketkennen song el patshasyz bolyp qaldy, kimdi patsha qylarmyz dep sasty. Onan song “osy qatynnyng balasy jaqsy bolushy edi” dep bir Bergeltay degen balasyn han qoydy. Bergeltay júrtty býtin tútyp, jaqsy qylyp túra almady. Júrtynda úrlyq kóp boldy,tentek kóp boldy, ótirik kóp boldy, onyng tilin adam almady, ózi әdil bolmady, paraqor boldy. Sonan song sol júrty azyp tozdy. Júrty bir jerge jiylyp kenes qúrdy. “Bizding patshamyz әdil bolmady, jaman boldy, ol júrtty tútyp túra almady. Shynghys patshamyz túrghan uaqytta júrtymyz úrlyq, ótirik, zorlyq joq edi, júrtymyz kóp edi, endi az bolyp qaldy, júrtymyz tausylatyn boldy. Bergeltay patsha bola almas, so Shynghysty izdep tabayyq! Múny qaydan tabamyz? Qayda ketkenin qúday biledi, ózge jan bilmese, bir bilse sheshesi biler, onan súralyq”.

Júrt jiylyp sol sheshesinikine keldi, aitty: “Sol Shynghystyng qayda ketkenin bilemisin?” dedi. “Myna jaman balang patsha bola almady, júrtty býtin tútyp túra almady, Shynghystyng zamanynda júrtymyz jaqsy edi, so Shynghysty izdeyik”, — dedi. “Biz qayda ketkenin bilmeymiz, siz sony bilersiz, siz aitynyz, bilseniz!” Sheshesi aitty: “Men aitayyn! Barsandaghy, tauyp alsandaghy mynda kelmes! Kelse týzu jolyn aitayyn! Osy sudy órlep jýrip otyr, osy sudyng boyyna Shynghys bardy, tabarsyndar baryp, jalynsandar Shynghys keler, jaman sóz aitpandar. Kópten kisi kórgen joq, shoshyp ketpesin!” “Jaraydy”, — dep jiyrma bes kisi Shynghysty izdep ketti.

Bir kýnderde Shynghystyng jerine kelip jetti. Shynghystyng ang terisinen qylghan ýiin kórdi, tauday qylyp ýiilgen tastardy kórdi, qústyng jýnin kórdi, ornatyp qoyghan at baylaytúghyn dingegin kórdi. “E, Shynghys osynda eken”, — dedi. Shynghystyng ózi joq eken ang aulaugha ketkenin bildi. “Biz býgin kórinbeyik, bizdi kórse, qashyp keter, atymyzdy jasyryp, ózimiz qústyng jýnine enip jatalyq, kelip úiyqtap jatqan jerinde ústap alalyq”. Jasyrynyp jatady. Bir kýnderde Shynghys keledi, dingekke Shynghys keldi ózi. “Hannyng atyn ústanyz!” — dedi. Attan týsedi jәne ózi: “Hannyng atyn baylanyz!” — dedi. Han ýige kirdi, ózi: “Hangha esik ashynyz!” dedi. Ýige kirgende: “Hannyng astyna qús (kórpe-jastyq) salynyz!” — dedi. Ózi otyrady da: “Hannyng aldynda as әkelip qoyynyz!” dedi. Asty ózi alyp ishedi. Asyn ishken song úiqysy keldi. “Hangha tósek salynyz!” — dep, ózi salyp jatty. Jatyp qalghan jerinde jiyrma tórt kisi bas salyp ústap aldy, jiyrma tórt kisini birin búlay, birin búlay laqtyrady. Kisiler aitty: “E, taqsyr han! Qúldyq qylamyz dep jalynyp keldik, siz ketken song elimiz azyp tozyp ketti, qaytyp jýriniz! Patsha bolyp ornynyzgha túrynyz!”

Sonan song qaytyp alyp jýrdi, eline alyp keldi. Búrynghy ornyna han qylamyz degende, songhy baydan tughan ýsh inisi: “Múny han qylmaymyz, búl ketsin, ketpese múny óltiremiz!” dedi. Sonan song júrt jinalyp kenes qúrdy: “Múny qaytemiz? Múny han qylsaq óltiremiz, ózderin han qoysaq júrtty tútyp túra almaydy, múnyng qaysysyn han qylsa da sheshesi bilsin!” dedi. Sheshesine ýsheuin jiberdi. Tórt balasy sheshesine keldi. Biri: “Men bolamyn han”, jәne biri: “Men bolamyn!” — dedi. Tórteui talasyp keldi. Tórt balasyna sheshesi aitady: “Bәring de mening balamsyn, — dedi, — sender talaspandar! Men tórteuindi әdil shariyat qylayyn. Myna saghymgha sadaqtaryndy il, saghym sadaqtaryn kóterse, sonyng patsha bol!” Tórteui aparyp saghymgha sadaqtaryn ildi. Ýsheuining sadaqtary jerge týsip ketti, managhy Shynghystyng sadaghyn kóterip túrdy saghym, astynda tireu joq, ýstinde baylau joq. Sol jerde sol qatyn júrttyng bәrin jiyp alyp: “Mynany kórdinder! Búl allanyng әmirimen bala bolghan, múnyng sadaghyn allanyng әmirimen saghym kóterip túr, múny patsha qylynyz! Anau ýsheui búghan zorlyq qylsa sol ýsheuin óltirinder!” — dedi. “Sender kópsinder, zorlyq qyldyrtpandar!” — dedi.

Sol Shynghys han bolyp túryp qaldy, tozghan júrtty jiyp aldy, ózi sonday әdil han boldy. Ózi bir jaqsy qatyn aldy. Qatyny ýsh úl tapty, bir qyz tapty. Sol han bolyp túrghan zamanynda әr hannan artyq boldy, eshbir jaugha aldyrmady, júrtyna qayghy saldyrmady. Sonan song sol jaqsy han bar dep Ýrim shaharynyng kisisi kelip, bir balasyn bizge ber dep súrap keldi. “Ony han qylamyz”, — dedi. Ýrim shaharyna berdi bir balasyn. Qyrym shaharynyng kisisi keldi, Shynghys hannyng balasyn han qylghaly alamyz dep súrap keldi, ol bir balasyn aldy handyqqa. Qalipa júrty keldi: “Bir balasyn biz de han qylamyz” dep oghan bir balasyn berdi. Onan song sol Shynghystyng bir balasyn biz de alamyz dep orystan keldi. Oghan úl balasy qalmaghan Aqbiybi degen qyzyn berdi. “Ony patsha qylamyz” dep orys alyp ketti.

Shynghystyng ózi ólgennen song әdil, jaqsy han bolmady, sol Shynghystyng ýsh balasy handyqta bolyp, ýsh jerde túrdy. Endi bizde qazaqta qalmady. Áz Jәnibek, Pepegetey, Bergeltay sheshesining ýsh balasy osy túrghan jaman tórelerding atalary. Áz Jәnibek hannyng balasy Dosan han úly jýzde bolghan, onyng balasy Ály han bolghan, onyng balasy Bópehan bolghan, onyng balalary kóp bolyp ketti.

Sheshesining atasy Altynbel han, onyng balasy Qayshyly han, onyng balasy Temir han, onyng balasy Dosym han, onyng balasy Esim han, onyng ýsh balasy bolghan. Ensegey boyly Er Esim, Esimning balasy Abylay han bolghan.

Dayyndaghan – Serik Erghaliy.

Abai.kz