اڭىزدار، تاريحي جىرلار

قۇرمەتتى وقىرمان!

نازارىڭىزعا شىڭعىس حان تۋرالى قازاق حالقىنىڭ مادەني جادىنداعى اڭىزدى جاريالاپ وتىرمىز. ويتكەنى، بۇل اڭىز – حالقىمىزدىڭ التىن وردالى قاعانات ورناتىپ، قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋىنا رازىلىقپەن قويعان جارقىن ەسكەرتكىشى.

اڭىزعا تاريحي دەرەككوز رەتىندە قاراۋ قاتەگە ۇرىندىرادى، بىراق وعان تانىم مەن كوزقاراس رەتىندە قاراعان ءجون. اڭىز ەشقاشان شىندىقتى جالاڭاشتاپ بەرمەيدى، ونىڭ سىرىن بۇگىپ، قازاق ۇلتىنىڭ ءتۇبى شىڭعىستاي تورەدە ەكەنىن كولەگەيلەيدى، كودتارمەن شيفرلايدى، بىراق پاش ەتەدى.

اڭىزدى حاتقا تۇسىرگەن توركولوگيا عىلىمىنىڭ اتاسى ۆ.ۆ. رادلوۆ (فريدريح ۆيلگەلم). «التىن ساندىق»، 133-136 بەتتەر - «انا ءتىلى» باسپاسى، 1993 جىل. قۇراستىرعاندار: سەيىت قاسقاباسوۆ، كەنجەحان ءىسلامجانۇلى.

قازاقتىڭ ءتۇبى

ءبىر التىنبەل دەگەن حان بولعان، حاننىڭ جالعىز ۇلى بار ەدى، اتى — قايشىلىحان، سونان باسقا بالاسى جوق ەدى. ءبىر كۇندەردە حاننىڭ قاتىنى قۇرساقتى بولدى، ءبىر ۋاقىتتا ءبىر قىز بالا كەلتىردى، اي دەسە اۋزى جوق، كۇن دەسە كوزى بار. تاپقان شەشەسى قىزىن كورىپ كوپ كۇنگە دەيىن تالىپ قالدى. سونداي ءبىر قىز كەلتىردى دەپ حانعا ايتادى. حان ايتتى: “ادامعا كورسەتپە! كىسى كورمەسىن، ءبىر جەرگە جاسىرىپ اسىرات!”، — دەدى. سونان سوڭ حاننىڭ قاتىنى ءبىر كەمپىردى شاقىردى، كەمپىرگە جىلىندا ءبىر ءجۇز ءدىلدا بەردى. كەمپىر بۇل بالانى الىپ، قاراڭعى تەمىر ۇيگە سالىپ اسىرادى.

سول قىز ءبىر كۇندەردە ەر جەتىپ ءوستى. وسكەننەن سوڭ بۇل قىز ءبىر كۇندە كەمپىردەن سۇرايدى: “سەن قايدا بارىپ جۇرەسىڭ؟” كەمپىر ايتادى: “ە، بالام، ءبىر جارىق دۇنيە بار، بۇل جارىق دۇنيەدە اكەڭ بار، شەشەڭ بار، تالاي جاندار بار، سوندا بارامىن”. قىز ايتتى: “ە، ەنەم! ەشكىمگە ايتپايمىن، ماعان سول جارىق دۇنيەنى كورسەتشى”. كەمپىر ايتتى: “جارايدى، ەشكىمگە ايتپاساڭ كورسەتەيىن”. كەمپىر بۇل قىزدى تىسقا شىعارادى، شىعارعاننان سوڭ، قىز بۇل جارىق دۇنيەنى كورىپ، بويى بالقىپ ەسى اۋىپ قالادى. سول تىسقا شىققان كۇندەرىندە وعان اللا تاعالانىڭ كوزى تۇسەدى. اللانىڭ امىرىمەن سول قىز قۇرساقتى بولدى. ءبىر كۇندەردە ءىشى ءوستى. ول قىز ەكىقابات بولعانىن كەمپىر ءبىلدى، ەندى مەنى ولتىرەدى دەپ قايعى جەدى. “ەندى مەنى ولتىرسە دە، قانىم اق! حاننىڭ قاتىنىنا ايتامىن!”، — دەدى.

كەمپىر كەلىپ حاننىڭ قاتىنىنا ايتتى: “قىزىڭىز قۇرساقتى بولدى، ءىش ادامعا مەن ونى كورسەتكەنىم جوق، ولتىرسەڭىز، قانىم — اق! ءتىرى قالسام، جولىم — اق!” حاننىڭ قاتىنى ايتتى: “سەن ونان باسقا نە قىلدىڭ؟” كەمپىر ايتتى: “قىلعانىمدى جاسىرمايمىن، مەنىڭ قىلعان جازعىم ءبىر-اق رەت تىسقا شىعارعان ەدىم. شىققان كۇننەن قۇرساقتى بولدى”. حاننىڭ قاتىنى ايتتى: “سەن جاماندىق قىلماعان بولساڭ، حانعا جاۋابىن مەن ءوزىم بەرەيىن”. سولاي ايتىپ حانعا باردى.

حانعا كەلىپ ايتادى: “اللانىڭ امىرىمەن قىزىڭىز قۇرساقتى بولدى، ونى ەش ادام كورگەن جوق ەدى”. حان ايتتى: ء“ولسىن ونى!” حاننىڭ قاتىنى ايتتى حانعا: “حانعا قىزىن ءولتىرىپتى دەگەن اتاق جامان بولار”. حان ايتتى: “ەندى نە قىلساڭ دا، كوزىمنەن جوعالت!”

قاتىن ولتىرۋگە قىزىن قيمايدى، ءبىر التىندى ابدىراعا سالىپ، ىشىنە ازىق سالىپ، اۋزىن جاۋىپ، كىلتىن سىرتىنا بايلاپ، اعىپ جاتقان دارياعا سالىپ قويا بەردى.

سول ءبىر جەردە دومباعۇل سوقىر، توقتاعۇل مەرگەن اڭ اۋلاپ ءجۇرۋشى ەدى. سول داريانىڭ ورتاسىندا اعىپ كەلە جاتقان ابدىرانى كوردى. توقتاعۇل مەرگەن كورگەندە: “اي، جولداسىم، — دەدى، — سۋدىڭ ورتاسىندا جارقىراپ ءبىر نارسە اعىپ كەلەدى، قۇداي بەرسە ونى ءبىز الارمىز، الا قالساق سەن ءىشىن الامىسىڭ، تىسىن الامىسىڭ؟” سول جەردە ۇلەسەلىك، قولىمىزعا كەلگەن سوڭ، ءبىر-ءبىرىمىزدى تالاسىپ اراز بولارمىز”، — دومباعۇل سوقىر: “مەن تىسىن الامىن”، — دەدى. توقتاعۇل مەرگەن ايتتى: “مەن ءىشىن الامىن، نە شىقسا دا، شىقپاسا دا مەنىڭ باعىمنان بولسىن!”

سونان سوڭ جىبەكتەن ءجىپ ەسىپ، وققا بايلاپ، توقتاعۇل مەرگەن اتادى، ول وق بارىپ ابدىراعا قادالادى، ابدىرانى تارتىپ سۋدان شىعارىپ الادى. ابدىرانىڭ اۋزىن اشادى. اشسا، ىشىندە ون تورتىندە تۋعان ايداي بولىپ ءبىر قىز جاتادى. ەكەۋى كورگەندە سون، كورگەننەن ەسى اۋىپ قالادى. “نە قىزسىڭ؟ نە ەتكەن جانسىڭ؟” — دەدى. قىز ايتتى: “مەن التىنبەل حاننىڭ قىزى ەدىم. مەنى ءبىر قاراڭعى جەردە اسىرعان ەكەن، مەن اللانىڭ امىرىمەن قۇرساقتى بولدىم. مەنى سونان سوڭ اكەم ءولتىرسىن دەپ، شەشەم ولتىرۋگە قيماي، قايدا كەتسە دە ءتىرى كەتسىن دەپ وسى ابدىراعا سالىپ قويا بەردى”.

توقتاعۇل مەرگەن ايتتى: “سەنى ءبىز الارمىز، بىزگە تيەمىسىڭ؟” قىز ايتتى: “تيەيىن، مەن وسى ىشىمدەگى بالامدى دۇنيەگە كەلتىرگەن سوڭ مەن سوندا تيەيىن ساعان!” توقتاعۇل مەرگەن: “ولاي بولسا، جارايدى”، — دەدى.

سونان ۋاقىت وتكەن سوڭ، ءبىر ەر بالا كەلتىردى، وزىنەن كوركەم بولدى. سونان سوڭ نەكەسىن قيىپ الدى. دالادا جۇرمەيىك دەپ، ەلىنە كەلدى. ەلىنە كەلگەن سوڭ، سول بالا ەر جەتىپ ءوستى. ءوزى جاقسى، ءادىل بولدى. سول بالانىڭ اتىن شىڭعىس قويدى. ول ۋاقىتتا ولاردىڭ تۇرعان جەرىنىڭ جانىنان وتكەن ەكەن، بالا قالعان ەكەن، ەلدى پاتشا قىلۋعا جاقسى كىسىنى تابا المايدى. “سول شىڭعىس دەگەن بالانى پاتشا قىلايىق”، — دەسەدى. بالانى پاتشا قىلادى، ء“ول دەسەڭ ولەرمىز”، — دەپ انت بەرەدى.

سول شىڭعىس پاتشا بولىپ، ءادىل بولدى، كىسىگە زۇلىم قىلمادى، زورلىق قىلمادى، جۇرتى تىنىش بولدى، ەلدە ۇرلىق، وتىرىك جوق بولدى. شىڭعىستان كەيىن توقتاعۇل مەرگەننىڭ سول قاتىنى ءۇش ۇل بالا تۋدى. ول ءۇش ۇل بالا ەر جەتكەن سوڭ، سول شىڭعىس دەگەن پاتشاعا زورلىق قىلدى. “بۇل اتاسى جوق بالا ەدى، مۇنى پاتشا قىلمايمىز، ءبىزدىڭ اتامىز بار، ءبىزدىڭ ءبىرىمىزدى پاتشا قىل!” سول پاتشا سول ءۇش بالامەن ەگەس بولدى. سونان سوڭ پاتشا: “مەن جالعىز ەدىم، مەنى بۇلار ولتىرەر”، — دەپ قاشپاقشى بولدى. شەشەسىنىڭ قاسىنا كەلدى، ايتتى: “ە، شەشە، مەن كەتەمىن قاشىپ، مىنا ءۇش جامان بالاڭ مەنى ولتىرەتۇعىن بولدى”. شەشەسى سۇرادى: “ەندى، بالام، سەن قايدا باراسىڭ، بارعان جەرىڭدى ماعان ايتىپ كەت! مەن سەنىڭ ءولى-ءتىرى حابارىڭدى بىلەيىن”. شىڭعىس ايتتى: “قايدا بارايىن؟ ءوزىڭ اعىپ كەلگەن سۋدىڭ باسىنا بارىپ، سول اتامنىڭ تۇسىنا بارىپ، سوندا جاتارمىن. اتام سۋدىڭ جارىندا، سو جەردە جاتارمىن”.

ە، شەشەكەم، مەنىڭ ءولى-ءتىرى حابارىمدى بىلدىرەرمىن ساعان، وسى ءوزىڭ اعىپ كەلگەن سۋعا قۇستىڭ ءجۇنىن سالىپ تۇرارمىن. قۇستىڭ ءجۇنىن ءوتىپ تۇرار،  ءوتىپ تۇرسا، مەنىڭ تىرىلىگىم، قۇستىڭ ءجۇنى وتپەسە اعىپ، مەنىڭ ولگەنىم” — دەپ ۋادە قىلدى دا،  “امان بول، شەشە!” — دەپ كەتىپ قالدى.

شىڭعىس قاشىپ بارىپ سۋدى ورلەپ كەتتى، اتاسىنىڭ تۇسىنا كەلىپ، سۋدان وتە الماي، بۇل جاقتا جاتىپ قالدى. جاتىپ اڭ اتارعا شىقتى، اڭ اتىپ، قۇس اتىپ، اڭنىڭ تەرىسىنەن ءۇي تۇرعىزدى. قۇستىڭ ءجۇنىن سۋعا سالىپ تۇردى. قۇستىڭ ءجۇنى اققان سۋمەنەن ءوتتى، شەشەسى ءتىرى ەكەنىن ءبىلىپ تۇردى. شىڭعىس قۇستىڭ ءجۇنىن تاۋداي قىلىپ ءۇيىپ قويدى.

شىڭعىس كەتكەننەن سوڭ ەل پاتشاسىز بولىپ قالدى، كىمدى پاتشا قىلارمىز دەپ ساستى. ونان سوڭ “وسى قاتىننىڭ بالاسى جاقسى بولۋشى ەدى” دەپ ءبىر بەرگەلتاي دەگەن بالاسىن حان قويدى. بەرگەلتاي جۇرتتى ءبۇتىن تۇتىپ، جاقسى قىلىپ تۇرا المادى. جۇرتىندا ۇرلىق كوپ بولدى،تەنتەك كوپ بولدى، وتىرىك كوپ بولدى، ونىڭ ءتىلىن ادام المادى، ءوزى ءادىل بولمادى، پاراقور بولدى. سونان سوڭ سول جۇرتى ازىپ توزدى. جۇرتى ءبىر جەرگە جيىلىپ كەڭەس قۇردى. ء“بىزدىڭ پاتشامىز ءادىل بولمادى، جامان بولدى، ول جۇرتتى تۇتىپ تۇرا المادى. شىڭعىس پاتشامىز تۇرعان ۋاقىتتا جۇرتىمىز ۇرلىق، وتىرىك، زورلىق جوق ەدى، جۇرتىمىز كوپ ەدى، ەندى از بولىپ قالدى، جۇرتىمىز تاۋسىلاتىن بولدى. بەرگەلتاي پاتشا بولا الماس، سو شىڭعىستى ىزدەپ تابايىق! مۇنى قايدان تابامىز؟ قايدا كەتكەنىن قۇداي بىلەدى، وزگە جان بىلمەسە، ءبىر بىلسە شەشەسى بىلەر، ونان سۇرالىق”.

جۇرت جيىلىپ سول شەشەسىنىكىنە كەلدى، ايتتى: “سول شىڭعىستىڭ قايدا كەتكەنىن بىلەمىسىڭ؟” دەدى. “مىنا جامان بالاڭ پاتشا بولا المادى، جۇرتتى ءبۇتىن تۇتىپ تۇرا المادى، شىڭعىستىڭ زامانىندا جۇرتىمىز جاقسى ەدى، سو شىڭعىستى ىزدەيىك”، — دەدى. ء“بىز قايدا كەتكەنىن بىلمەيمىز، ءسىز سونى بىلەرسىز، ءسىز ايتىڭىز، بىلسەڭىز!” شەشەسى ايتتى: “مەن ايتايىن! بارساڭداعى، تاۋىپ الساڭداعى مىندا كەلمەس! كەلسە ءتۇزۋ جولىن ايتايىن! وسى سۋدى ورلەپ ءجۇرىپ وتىر، وسى سۋدىڭ بويىنا شىڭعىس باردى، تابارسىڭدار بارىپ، جالىنساڭدار شىڭعىس كەلەر، جامان ءسوز ايتپاڭدار. كوپتەن كىسى كورگەن جوق، شوشىپ كەتپەسىن!” “جارايدى”، — دەپ جيىرما بەس كىسى شىڭعىستى ىزدەپ كەتتى.

ءبىر كۇندەردە شىڭعىستىڭ جەرىنە كەلىپ جەتتى. شىڭعىستىڭ اڭ تەرىسىنەن قىلعان ءۇيىن كوردى، تاۋداي قىلىپ ۇيىلگەن تاستاردى كوردى، قۇستىڭ ءجۇنىن كوردى، ورناتىپ قويعان ات بايلايتۇعىن دىڭگەگىن كوردى. “ە، شىڭعىس وسىندا ەكەن”، — دەدى. شىڭعىستىڭ ءوزى جوق ەكەن اڭ اۋلاۋعا كەتكەنىن ءبىلدى. ء“بىز بۇگىن كورىنبەيىك، ءبىزدى كورسە، قاشىپ كەتەر، اتىمىزدى جاسىرىپ، ءوزىمىز قۇستىڭ جۇنىنە ەنىپ جاتالىق، كەلىپ ۇيىقتاپ جاتقان جەرىندە ۇستاپ الالىق”. جاسىرىنىپ جاتادى. ءبىر كۇندەردە شىڭعىس كەلەدى، دىڭگەككە شىڭعىس كەلدى ءوزى. “حاننىڭ اتىن ۇستاڭىز!” — دەدى. اتتان تۇسەدى جانە ءوزى: “حاننىڭ اتىن بايلاڭىز!” — دەدى. حان ۇيگە كىردى، ءوزى: “حانعا ەسىك اشىڭىز!” دەدى. ۇيگە كىرگەندە: “حاننىڭ استىنا قۇس (كورپە-جاستىق) سالىڭىز!” — دەدى. ءوزى وتىرادى دا: “حاننىڭ الدىندا اس اكەلىپ قويىڭىز!” دەدى. استى ءوزى الىپ ىشەدى. اسىن ىشكەن سوڭ ۇيقىسى كەلدى. “حانعا توسەك سالىڭىز!” — دەپ، ءوزى سالىپ جاتتى. جاتىپ قالعان جەرىندە جيىرما ءتورت كىسى باس سالىپ ۇستاپ الدى، جيىرما ءتورت كىسىنى ءبىرىن بۇلاي، ءبىرىن بۇلاي لاقتىرادى. كىسىلەر ايتتى: “ە، تاقسىر حان! قۇلدىق قىلامىز دەپ جالىنىپ كەلدىك، ءسىز كەتكەن سوڭ ەلىمىز ازىپ توزىپ كەتتى، قايتىپ ءجۇرىڭىز! پاتشا بولىپ ورنىڭىزعا تۇرىڭىز!”

سونان سوڭ قايتىپ الىپ ءجۇردى، ەلىنە الىپ كەلدى. بۇرىنعى ورنىنا حان قىلامىز دەگەندە، سوڭعى بايدان تۋعان ءۇش ءىنىسى: “مۇنى حان قىلمايمىز، بۇل كەتسىن، كەتپەسە مۇنى ولتىرەمىز!” دەدى. سونان سوڭ جۇرت جينالىپ كەڭەس قۇردى: “مۇنى قايتەمىز؟ مۇنى حان قىلساق ولتىرەمىز، وزدەرىن حان قويساق جۇرتتى تۇتىپ تۇرا المايدى، مۇنىڭ قايسىسىن حان قىلسا دا شەشەسى ءبىلسىن!” دەدى. شەشەسىنە ۇشەۋىن جىبەردى. ءتورت بالاسى شەشەسىنە كەلدى. ءبىرى: “مەن بولامىن حان”، جانە ءبىرى: “مەن بولامىن!” — دەدى. تورتەۋى تالاسىپ كەلدى. ءتورت بالاسىنا شەشەسى ايتادى: ء“بارىڭ دە مەنىڭ بالامسىڭ، — دەدى، — سەندەر تالاسپاڭدار! مەن تورتەۋىڭدى ءادىل شاريات قىلايىن. مىنا ساعىمعا ساداقتارىڭدى ءىل، ساعىم ساداقتارىن كوتەرسە، سونىڭ پاتشا بول!” تورتەۋى اپارىپ ساعىمعا ساداقتارىن ءىلدى. ۇشەۋىنىڭ ساداقتارى جەرگە ءتۇسىپ كەتتى، ماناعى شىڭعىستىڭ ساداعىن كوتەرىپ تۇردى ساعىم، استىندا تىرەۋ جوق، ۇستىندە بايلاۋ جوق. سول جەردە سول قاتىن جۇرتتىڭ ءبارىن جيىپ الىپ: “مىنانى كوردىڭدەر! بۇل اللانىڭ امىرىمەن بالا بولعان، مۇنىڭ ساداعىن اللانىڭ امىرىمەن ساعىم كوتەرىپ تۇر، مۇنى پاتشا قىلىڭىز! اناۋ ۇشەۋى بۇعان زورلىق قىلسا سول ۇشەۋىن ولتىرىڭدەر!” — دەدى. “سەندەر كوپسىڭدەر، زورلىق قىلدىرتپاڭدار!” — دەدى.

سول شىڭعىس حان بولىپ تۇرىپ قالدى، توزعان جۇرتتى جيىپ الدى، ءوزى سونداي ءادىل حان بولدى. ءوزى ءبىر جاقسى قاتىن الدى. قاتىنى ءۇش ۇل تاپتى، ءبىر قىز تاپتى. سول حان بولىپ تۇرعان زامانىندا ءار حاننان ارتىق بولدى، ەشبىر جاۋعا الدىرمادى، جۇرتىنا قايعى سالدىرمادى. سونان سوڭ سول جاقسى حان بار دەپ ءۇرىم شاھارىنىڭ كىسىسى كەلىپ، ءبىر بالاسىن بىزگە بەر دەپ سۇراپ كەلدى. “ونى حان قىلامىز”، — دەدى. ءۇرىم شاھارىنا بەردى ءبىر بالاسىن. قىرىم شاھارىنىڭ كىسىسى كەلدى، شىڭعىس حاننىڭ بالاسىن حان قىلعالى الامىز دەپ سۇراپ كەلدى، ول ءبىر بالاسىن الدى حاندىققا. قاليپا جۇرتى كەلدى: ء“بىر بالاسىن ءبىز دە حان قىلامىز” دەپ وعان ءبىر بالاسىن بەردى. ونان سوڭ سول شىڭعىستىڭ ءبىر بالاسىن ءبىز دە الامىز دەپ ورىستان كەلدى. وعان ۇل بالاسى قالماعان اقبيبى دەگەن قىزىن بەردى. “ونى پاتشا قىلامىز” دەپ ورىس الىپ كەتتى.

شىڭعىستىڭ ءوزى ولگەننەن سوڭ ءادىل، جاقسى حان بولمادى، سول شىڭعىستىڭ ءۇش بالاسى حاندىقتا بولىپ، ءۇش جەردە تۇردى. ەندى بىزدە قازاقتا قالمادى. ءاز جانىبەك، پەپەگەتەي، بەرگەلتاي شەشەسىنىڭ ءۇش بالاسى وسى تۇرعان جامان تورەلەردىڭ اتالارى. ءاز جانىبەك حاننىڭ بالاسى دوسان حان ۇلى جۇزدە بولعان، ونىڭ بالاسى ءالي حان بولعان، ونىڭ بالاسى بوپەحان بولعان، ونىڭ بالالارى كوپ بولىپ كەتتى.

شەشەسىنىڭ اتاسى التىنبەل حان، ونىڭ بالاسى قايشىلى حان، ونىڭ بالاسى تەمىر حان، ونىڭ بالاسى دوسىم حان، ونىڭ بالاسى ەسىم حان، ونىڭ ءۇش بالاسى بولعان. ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم، ەسىمنىڭ بالاسى ابىلاي حان بولعان.

دايىنداعان – سەرىك ەرعالي.

Abai.kz