Songhy kezderi, naqtyraq aitsaq, jana Salyq kodeksi jayly әngime shyqqaly beri birqatar әleumettik jeli qoldanushylary «Qazaqstanda biznes jýrgizgenshe, Ózbekstangha baryp kәsip ashqanym dúrys, ol jaqta kәsipkerlerge jaghday jasalghan» degen oidy algha tartyp jýr.

Kórshi elding zannamasyn tereng bilmey-aq, týrli posttar jariyalap, júrtty soghan ilandyryp әlek. Soghan erip, naqty jaghdaydy bilmey, qoghamda orynsyz dýrbeleng de payda bolyp jatyr.

Endi sol kórshimizdegi «kәsipkerlerge ynghayly» dep aitylyp jýrgen salyq jaghdayyn naqtylap kóreyik.

Jana Salyq kodeksinde eng kóp súraq tudyryp otyrghan mәsele «uproshenka», yaghny onaylatylghan deklarasiyagha negizdelgen arnayy salyq rejiymi. Osy jenildetilgen rejimnen shyghu ýshin naqty qoyylghan shek bar - 600 myng AEK (shamamen 2,6 mlrd tenge). Biraq oghan jetu de onay emes. Al osy mejeden, yaghny 2,6 mlrd tengeden asqan jaghdayda ghana uproshenkadan jalpy rejimge auysyp, QQS tóleu mindeti tuyndaydy.

Al Ózbekstanda QQS-qa kóshu tәrtibi әldeqayda qarapayym: eger jeke kәsipkerding tabysy 1 mlrd sumgha (shamamen 43 mln tenge) jetse, sol kýni-aq QQS tóleushi atanady. Endi 2,6 mlrd pen 43 mln tengeni salystyryp kóriniz, qay elde kәsipkerge tiyimdi jaghday jasalghany ózinen-aq kórinip túr. Múny bir dep qoyayyq.

IYә, Ózbekstanda jenildetilgen rejim bar, onyng mólsherlemesi 1%, al bizde 2–4% ekeni ras. Biraq mynany eskeru kerek: Qazaqstanda búl rejim boyynsha tabys shegi jylyna 4,3 mln dollar, al Ózbekstanda bar bolghany 80 myng dollar. 4,3 mln dollar men 80 myng dollardyng aiyrmashylyghyn óziniz-aq baghamdaysyz. Qaysysy kәsipker ýshin tiyimdi? Múny eki dep qoyayyq.

Kelesi kezekte salyq jýielerin tútastay salystyryp kóreyik.

QQS shegi: Qazaqstanda - shamamen 40 mln tenge, Ózbekstanda - 43 mln tenge.

QQS mólsherlemesi: Qazaqstanda - 16%, Ózbekstanda - 12%.

Áleumettik salyq: Qazaqstanda - 6%, Ózbekstanda - 12%.

Eng manyzdysy - Qazaqstanda jenildetilgen rejimde QQS shegi de, QQS-tyng ózi de joq.

Investorlar ýshin de aiyrmashylyq bar. Qazaqstanda korporativtik tabys salyghyn, jer jәne mýlik salyghyn qosa alghanda, 8–10 jylgha deyingi salyqtyq preferensiyalar qarastyrylghan. Al kórshi elde múnday jenildikter eng kóbi ýsh jylmen shekteledi.

Halyqaralyq valuta qorynyng deregine sәikes, ortasha salyq jýktemesi Qazaqstanda - 19,5%, al Ózbekstanda - 24,7%. Sonda biznesti qay elde jýrgizu jenilirek degen súraqqa jauap ózdiginen tuyndaydy. Múny ýsh dep qoyayyq.

Salyq jýiesi - búl tek mólsherlemeler ghana emes, jinalghan qarajattyng qalay jәne qayda júmsalatyny da manyzdy.

Qazaqstanda ótken jyly 20 mln halyqtyng densaulyq saqtauyna 2,2 trln tenge, әleumettik qoldauyna 5,3 trln tenge júmsaldy.

Al Ózbekstanda 37,5 mln halyqtyng densaulyq saqtauyna 1,5 trln tenge, әleumettik qoldauyna 645 mlrd tenge ghana bólingen.

Salyqtyng qay elde tiyimdi әri auqymdy júmsalyp otyrghanyn osydan-aq angharugha bolady.

Osynyng bәrin eskere otyryp, óz elimizdi orynsyz jamandap, ózgeni asyra maqtaudan útarymyz shamaly. Jana Salyq kodeksi biznesti túralatyp tastau ýshin emes, jýieni jenildetu, ashyq etu jәne adal júmys isteytin kәsipkerlerdi qoldau ýshin qabyldandy.

IYә, Ózbekstanda keybir sәtterde salyq sayasaty tiyimdi kórinui mýmkin. Biraq búl - uaqytsha qúbylys. Ekonomika zandylyghy boyynsha múnday sayasat úzaqqa barmaydy: 1–2 jylda salyqtar bәribir kóteriledi. Búl - әlemdik tәjiriybede qalyptasqan jol.

Aybar Oljaev

Abai.kz