Sifrlyq bilim beru ortasyndaghy bastauysh synyp múghalimining kommunikasiyalyq mәdeniyeti

Qazirgi qogham bizding ómirimizding әrtýrli salalaryna enetin sifrlyq tehnologiyalardyng qarqyndy damuymen betpe-bet keledi. Maqala sifrlyq ortada bilim alushylardyng aldynda túrghan etikalyq syn-qaterlerdi anyqtaugha, sonday-aq bilim berudi sifrlandyru kontekstinde pedagogtardy kәsiby dayarlaugha qoyylatyn qazirgi zamanghy talaptardy taldaugha baghyttalghan. Sonday-aq, bilim alushylardyng ong sandyq minez-qúlqyn qalyptastyrugha jәne múghalimder arasynda sәikes qúzyrettilikterdi damytugha әser etetin negizgi aspektilerdi taldau men jetildiruge arnalady. Maqalada sifrlyq mәdeniyet pen etiyketti damytugha baghyttalghan bilim beru baghdarlamalaryn jetildiru boyynsha úsynystar úsynylady. Jelidegi aqparatpen ózara әrekettesuding etikalyq aspektileri, onyng ishinde qúpiyalylyq pen qauipsizdik mәseleleri qarastyrylady. Nәtiyjeler tiyimdi oqytu strategiyalaryn әzirleuge jәne bilim beru mekemelerinde qauipsiz sifrlyq ortany qamtamasyz etuge negiz bola alady.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Qazirgi bilim beru jýiesinde sifrlyq tehnologiyalardy qoldanu – zaman talaby ekeni belgili. Búl bastauysh synyp oqushylarynyng oqu-tanymdyq isәreketterin belsendenirude ózekti mәsele bolyp otyr. Óitkeni bastauysh synyp oqushylarynyng oqu-tanymdyq is-әreketterin tek oqulyqpen nemese ýlestirmeli materialdarmen belsendendiru onay emes. Sol sebepti sabaqtarda qandayda bir sifrlyq tehnologiyany qoldanudy qajet etedi.

Sonymen qatar, Qazaqstan Respublikasynyng «Sifrly Qazaqstan» baghdarlamasy ayasynda bilim beru salasynda búl mәselege ýlken mәn berilude. Búl tehnologiyalar bastauysh synyp oqushylarynyng oqu-tanymdyq isәreketterin belsendendirip, olardyng tanymdyq qyzyghushylyghyn arttyryp, zamanauy daghdylardy mengeruine yqpal etedi.

Bastauysh synyp oqushylary ýshin oqu prosesi qyzyqty әri nәtiyjeli boluy kerek. Olar ýshin bilimdi tek mengeru ghana emes, ony ómirde qoldanugha ýiretu manyzdy. Sifrlyq tehnologiyalar, sonyng ishinde interaktivti taqtalar, virtualdy shyndyq qúraldary jәne arnayy platformalar (Bilimland, Quizlet, Kahoot, JY (jasandy intellekt) jәne t.b.) oqytu әdisterin janghyrtugha kómek beredi.

Bastauysh synyp kezeni – balanyng oqu daghdylary qalyptastyp, bilimge qyzyghushylyghy artyp, dýniyetanymy keneyetin manyzdy kezen. Búl jas

shamasynda oqushylardyng oqu belsendiligi men tanymdyq qyzyghushylyghy olardyng oqu jetistikterine tikeley әser etedi. Belgili psihologtar men pedagogterding zertteuleri (Piaje, Vygotskiy) bastauysh synyp oqushylarynyng tanymdyq is-әreketterining psihologiyalyq erekshelikterine mәn berip, olardyng jas ereksheligine oray әdistemelerdi qoldanu qajettigin kórsetti.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Bastauysh synyp oqushylarynyng oqu-tanymdyq is-әreketi olardyng jas erekshelikterimen, psihologiyalyq jәne fiziologiyalyq damuymen tyghyz baylanysty. Búl kezendegi oqushylardyng tanymdyq qyzyghushylyghy joghary bolghanymen, zeyinning túraqsyzdyghy, emosiyalyq әserge tәueldiligi siyaqty erekshelikteri oqu prosesine yqpal etedi. Osy túrghyda, belgili psiholog J.Piaje tanymdyq damu teoriyasynda balalardyng oilau qabileti kezenkezenimen damitynyn kórsetse, L.S.Vygotskiyding «jaqyn damu aimaghy» tújyrymdamasy oqushylardyng qabiletin qabiletin belsendendiru ýshin syrtqy qoldaudyng manyzdy ekenin atap ótken. Búl – múghalimning róli oqushylardyng oqu-tanymdyq belsendiligin úiymdastyrushy retinde erekshe manyzgha ie ekenin kórsetedi. Al, D.B.Elikonin jәne V.V.Davydov oqu is-әreketin oqu mindetteri, oqu әreketteri, ózindik baqylau jәne ózindik baghalau siyaqty birneshe komponentterding birligi retinde qarastyrady. Osy orayda balanyng oqugha qyzyghushylyghynyng joghalu sebebining negizgisi – oqu motivasiyasynyng tómendeui. Al oqu motivasiyasyn oqu is-әreketinde әr týrli sifrlyq tehnologiyalardy qoldanu barysynda jogharlatugha bolady.

Tipti, J.Qaraev óz enbekterinde kompiuterlik tehnologiyalardy qoldanu oqushylardyng tanymdyq әreketterin belsendeniruge yqpal etetinin algha tartsa, S.Qaraev oqu iykemdilikterin damytugha jol ashatynyn kórsetken .

Sifrlyq tehnologiyalar bilim beru prosesine jana mýmkindikter alyp keldi. Olar oqushylardyng motivasiyasyn arttyryp, aqparatty qabyldau jәne ony qoldanu әdisterin jaqsartady.

Sifrlyq tehnologiyalardyng kelesidey negizgi artyqshylyqtary bar:

- aqparattyng qoljetimdiligi: Sifrlyq qúraldar kez-kelgen uaqytta bilim alugha mýmkindik beredi. Oqushylar sabaqtan tys uaqytta da qosymshalardy paydalanyp, taqyryptardy qaytalap, bekite alady;

- kórnekilik: Interaktivti taqtalar, animasiyalar, beynematerialdar aqparatty kózben kóruge mýmkindik berip, týsinikti etedi;

- derbestendiru: Ár oqushy ózining oqu qarqyny men dengeyine sәikes bilim alady;

- qyzyghushylyqty arttyru: Oiyn týrindegi tapsyrmalar men interaktivti viktorinalar oqushylardyng sabaqqa degen yntasyn kýsheytedi.

Kelesi sifrlyq tehnologiyalardyng praktikadaghy әserine toqtalsaq:

- mulitiymedialyq materialdar: bstauysh synyp oqushylaryna týsinikti etip jasalghan animasiyalar men beynerolikter qiyn taqyryptardy mengerudi jenildetedi. Mysaly, Bilimland, JY (jasandy intellekt) platformalaryndaghy animasiyalar oqushylargha matematika nemese qazaq tilindegi erejelerdi tez mengeruge kómektesedi.

- virtualdy jәne tolyqtyrylghan shyndyq: Google Expeditions qosymshasy arqyly oqushylargha jaratylystanu, dýniyetanu sabaqtarynda týsindiru onay әri qyzyqty. Mysaly, «januarlar әlemi» taqyrybynda tolyqtyrylghan shyndyqty qoldanu – oqushylardyng elestetu qabiletin damytady.

Bastauysh synyp oqushylary ýshin sifrlyq tehnologiyalardy qoldanu әdisteri әr pәnning ereksheligine sәikes ózgerip otyrady. Tómende bastauysh synyp oqushylaryna oqytylatyn pәnder boyynsha birneshe mysaldar keltirilgen.

1. Qazaq tili men әdebiyettik oqu:

- interaktivti jattyghular: Oqushylargha sóz tirkesteri men sóilemderdi dúrys qúrastyrugha arnalghan mobilidi qosymshalar (mysaly, Quizlet);

- dybystyq oqytu qúraldary: Dybys jazu men tyndaugha arnalghan qúraldar (mysaly, Speechify) oqushylardyng dúrys sóileu jәne tyndau daghdylaryn jetildiredi.

2. Matematika:

- AR qúraldary: Geometriyalyq figuralardy týsindiru kezinde AR qosymshalardy paydalanu;

- interaktivti viktorinalar: Kahoot arqyly esepterdi qyzyqty jarys týrinde sheshu.

Sifrlyq tehnologiyalardy qoldanudyng artyqshylyqtarymen qatar qiyndyqtary da bar.

Mynaday artyqshylyqtaryn atap ótuge bolady. Olar: tanymdyq isәreketti belsendi etu; shygharmashylyq qabiletterdi damytu; jyldam keri baylanys beru.

- Eksperiymenttik top (25 oqushy): Oqushylardyng oqu ýderisinde sifrlyq tehnologiyalar belsendi týrde qoldanyldy (mysaly, Bilimland, Kahoot).

- Baqylau toby (25 oqushy): Oqu dәstýrli әdistermen (oqulyq, dәpter, auyzsha týsindiru) jýrgizildi.

Osy toptar birdey synyptardan alyndy jәne olardyng bastapqy bilim dengeyi shamalas boldy. Eksperiyment alty apta boyy jalghasty, jәne әr aptada eki pәn boyynsha júmys jýrgizildi:

1. Qazaq tili: Erejelerdi týsindiru, oqylym jәne jazylym daghdylaryn damytu.

2. Matematika: Esepter shygharu, geometriyalyq figuralardy tanu jәne taldau.

Eksperiyment barysynda qoldanylghan sifrlyq tehnologiyalar:

1. Bilimland platformasy:

Búl platforma interaktivti beynematerialdar men animasiyalyq sabaqtardy úsyndy. Qazaq tili sabaghynda erejeler men mәtinderdi kórneki týrde týsindiru ýshin qoldanyldy.

2. Kahoot platformasy:

Matematika sabaghynda viktorinalar men jarystar úiymdastyru ýshin paydalanyldy. Oqushylar esepterdi toppen nemese jeke sheship, nәtiyjeleri boyynsha jyldam keri baylanys aldy.

Mәlimetter saualnama, testileu arqyly jinaqtaldy. Birinshi әdis – saualnama jýrgizildi. Zertteuding basynda jәne sonynda oqushylardan sabaqqa degen qyzyghushylyghy men sifrlyq tehnologiyalargha kózqarasyn anyqtau ýshin saualnama alyndy. Mysaly:

- «Sabaq qyzyqty boldy ma?»

- «Sifrlyq tehnologiyalar arqyly jana taqyrypty tez týsinding be?»

- «Sifrlyq qúraldar qoldanylghan sabaq únady ma?»

Ekinshi әdis – testileu. Qazaq tili boyynsha: Sózdik qory, oqylym jyldamdyghy jәne erejelerdi qoldanu qabileti tekserildi. Matematika boyynsha: Jay esepter men kýrdeli tapsyrmalardy sheshu uaqyty jәne dәldigi baghalandy.

Ýshinshi әdis – baqylau jýrgizildi. Sabaq barysynda oqushylardyng belsendiligin múghalimder kýndelikti baqylap, arnayy kestege belgilep otyrdy.

Keste 1. Test nәtiyjeleri boyynsha bilim sapasy Saualnama nәtiyjeleri:

- Eksperiymenttik top oqushylarynyng 90%-y sifrlyq tehnologiyalardy qoldanu sabaqqa qyzyghushylyqty arttyrghanyn aitty.

- Baqylau tobyndaghy oqushylardyng 65%-y sabaqtardyng dәstýrli formatta ótui birqalypty ekenin atap ótti.

Belsendilik kórsetkishi:

- Eksperiymenttik top oqushylarynyng 85%-y sabaq barysynda qol kóterip, jauap beruge jәne tapsyrmalardy oryndaugha belsendi qatysqan.

- Baqylau tobyndaghy belsendilik 65% dengeyinde qaldy.

Tandaghan mәlimetter negizinde sifrlyq tehnologiyalar qoldanylghan sabaqtar oqushylardyng qyzyghushylyghyn, tanymdyq belsendiligin jәne bilim sapasyn edәuir arttyrghanyn kórsetti.

Búl zertteu nәtiyjeleri sifrlyq tehnologiyalardyng bastauysh synyp oqushylaryna ong әser etetinin dәleldedi jәne osy әdisterdi keninen qoldanu úsynylady.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Sonymen sifrlyq tehnologiyalardy paydalanu bilim alushylardyng kelesidey qúzyrettilikterin damytady: tapyrmalardy irikteu; bilim alushylardy tanymdyq qyzyghushylyqtaryn arttyru; oqytudy jekeshelendiru; oqytuda kórnekilikti paydalanu; keri baylanysty jýzege asyru; nәtiyjege baghyttalghan oqytu jәne t.b. Sifrlyq tehnologiyalar bastauysh synyp oqushylarynyng oqu-tanymdyq belsendiligin arttyrudyng tiyimdi qúraly bolyp tabylady. Olar bilimdi mengerudi jenildetip qana qoymay, oqushylardyng shygharmashylyq oilauyn jәne derbes júmys isteu qabiletterin damytady. Qazaqstannyng bilim beru jýiesinde sifrlyq qúraldardy keninen qoldanu oqytu sapasyn arttyrugha, sonday-aq jana әdistemelik tәsilderdi engizuge mýmkindik beredi.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Músabeva Aqerke Tajibayqyzy, 

M.Áuezov atyndaghy Ontýstik Qazaqstan Zertteu Uniyversiyteti kolledji, Arnayy pәn oqytushysy

Abai.kz