«…Býgin mening tughan kýnim, oy pәli-ay,
Myna halqym nege jatyr toylamay…» — degen Múqaghalidyng óleni dәl býgingi «Ákemteatrgha» arnalghanday.

Ákemteatr…

Kimning qalay, nege ataghany belgisiz. Alayda auzy dualy bireuding aitqany el auzynda qaldy. Shamasy, «akademiyalyq» degen sózding ornyna «әkem» deu – ózimizge jaqyndyghynan bolar.

Múhtar Áuezov atyndaghy teatr osydan 100 jyl búryn sol kezdegi astanamyz Qyzylordada shymyldyghyn kóterdi. Túnghysh qoyylym Qoshke Kemengerúlynyng «Altyn saqina» tuyndysy boldy. IYә, iyә… Múhtar Áuezov emes.

Sol kezdegi Halyq aghartu komissary Smaghúl Sәduaqasov 1925 jyly qyzmetine kele sala jan-jaqtan әnshi, biyshi, kýishi, aqyn, dombyrashy – óner adamdaryn Qyzylordagha shaqyra bastaydy. Óitkeni kәsiby teatrsyz, óner-bilimsiz jas memleketting algha jyljuy mýmkin emes edi. Tipti Qalleky men Isany Qoyandy jәrmenkesinen arnayy aldyrghan eken.

Teatrdyng alghashqy diyrektory Dinshe Ádilov búl kýnderi úiqydan qalghan. Nәzir Tóreqúlovtan, Álihan Bókeyhanov pen Ahmet Baytúrsynúlynan bata alghan eren túlgha ónerge berilgen naghyz fanat edi.

Búl bir ghajap kýn bolatyn. Qyzylordagha jinalghan kórermender ortasynda elimizding aghartu halyq komissary Smaghúl Sәduaqasov, ólkelik partiya komiyteti ýgit-nasihat bólimining mengerushisi Oraz Jandosov, teatr rejisseri Mihail Nasonov, aqyn-jazushylar Beyimbet Mayliyn, Moldaghaly Joldybaev, Ahmet Baytúrsynúly, Jýsipbek Aymauytov, Mirjaqyp Dulatovtar boldy.

Qoshke Kemengerúly — jazushy, dramaturg, әdebiyet pen ónerge ýlken iz qaldyrghan ghalym. 1928–1930 jyldary Múhtar Áuezovpen birge Tashkentte oqyghan.

Qazaq dalasyndaghy kәsiby teatr «Altyn saqina» qoyylymymen osylay ashyldy.

1926 jylghy 11 aqpanda Smaghúl Sәduaqasov tóraghalyq etken Halyq aghartu komissariaty alqasynyng mәjilisinde últ teatrynyng jay-kýii talqylanyp, diyrektor Dinshe Ádilov bayandama jasaydy. Sol otyrysta teatrgha «Qazaq memlekettik akademiyalyq teatry» atauyn beru turaly qauly qabyldandy.

Alghashqy artister: Qaliybek Quanyshbaev, Serke Qojamqúlov, Elubay Ómirzaqov, Qúrmanbek Jandarbekov, Isa Bayzaqov, Ámire Qashaubaev edi. Býginde búl esimder qazaq teatr ónerining altyn tarihyna ainaldy.

Shynghys Aytmatovtyng «Ana – Jer Ana» shygharmasyndaghy «býgin sol әruaqtardy eske alatyn kýn» degen sóz eriksiz oigha oralady. Ómirin de, ónerin de әkem teatrgha arnaghan tarlandar kóz aldyna keledi.

Hadisha Bókeeva, Sabira Mayqanova, Sholpan Jandarbekova, Biyken Rimova, Zamzagýl Shәripova, Farida Shәripova, Torghyn Tasybekova, Nýketay Myshbaeva, Rahilyam Mashurova, Meruert Ótekesheva, Gýljan Áspetova — ýlken apalarymyz bolsa,

Núrmúhan Jantóriyn, Shahan Musiyn, Shәken Aymanov, Qapan Badyrov, Mýlik Sýrtibaev, Ydyrys Noghaybaev, Kamal Qarmysov, Seyfolla Telgharaev, Ataybek Jolymbetov, Ánuar Moldabekov, Asanәli Áshimov, Sabit Orazbaev, Qúman Tastanbekov, Ánuar Boranbaev, Áshirәli Kenjeev, Túnghyshbay Jamanqúlov, Matan Múrataliyev, Qúdaybergen Súltanbaev, Uays Súltanghaziyn, Tóken Aralbaev syndy agha buyn ókilderi teatr tarihynda mәngi qaldy.

Teatrdyng sharyqtau kezeni Ázirbayjan Mәmbetovting túsyna keldi. Oghan deyin Júmat Shaniyn, Asqar Toqpanov, Isaak Golidblat enbek etti. Ázirbayjan Mәmbetov qazaq teatryn Kenes Odaghyna tanytty. Odan keyin Qadyr Jetpisbaev, Rayymbek Seyitmetov, Esmúhan Obaev, Sәulebek Asylhanov, Áubәkir Rahimov, Qayrat Sýgirbekov, Bolat Atabaevtar da óz qoltanbasyn qaldyrdy.

Búl kezende qazaq dramaturgiyasy da qanat jaydy. M. Áuezov, Gh. Mýsirepov, S. Múqanov, T. Ahtanov, Sh. Aytmatov, Q. Múhamedjanov, S. Jýnisov, O. Bókey, D. Isabekov, Iran-Ghayyp, E. Amanshaevtardyng tuyndylary sahna zanyna say últtyq bolmysty dәriptedi.

Kezinde Dinmúhamed Ahmetúly Qonaevtyng qoldauymen salynghan ghimarat býginde «demalysta». Teatrdyng aty bar da, zaty joq kýide. Kýrdeli jóndeuding basty maqsaty — Ákem teatrdyng 100 jyldyghyn janarghan ghimaratta qarsy alu edi. Ókinishke qaray, búl oy iske aspady…

Abaydyn:

«Qayran sózim qor boldy,

Tobyqtynyng ezine…» degeni eriksiz oigha oralady.

A. Chehov: «Tobyrdy el jasaytyn – teatr» dese, Sherhan Múrtaza: «Teatr kóbeyse, týrme azayady» degen. Al Ghabeng aitqanday, «Qas súluynyng kóz jasynday móldir óner – teatr» ekeni ras.

Býginde qúttyqtau hattar men telegrammalardyng kimge, qayda kelip jatqanyn bilmeymin. Biletinim – teatr arda óner. Teatr – ana tilimizding tal besigi.

2019 jyly Preziydent Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesuimde men eng aldymen óner, әsirese últtyq teatrlar mәselesin kótergen edim. Sol sәtte auzyma birinshi bolyp «Ákem teatr» týsti. Bireu bilse, bireu bilmes. Biraq býginde Áuezov teatry últtyq mәrtebege ie bolsa, soghan tittey de ýles qosqanyma maqtanamyn.

Bayaghyda Malyy teatrdyng 90 jyldyghynda Konstantin Sergeevich Stanislavskiy:

«Ty — velikiy Malyy teatr… Zdesi ludy tvorily vechno… Zdesi kovalosi nastoyashee iskusstvo…» — degen eken.

Dәl osy sózderdi kórermen atynan da, óz atymnan da aitar edim.

Jasay ber, Ákem teatr!

Sen — Úly teatrsyn.

Sen — ónerdegi Temirqazyqsyn.

Júldyz kóp, Temirqazyq jalghyz.

Al Temirqazyq qashanda jol kórsetedi.

Jasay ber, Ákem teatr!

Saghan basymdy iyemin.

Óitkeni sen — úlylar meken etken altyn úyasyn!

Toyyng toygha úlassyn!

Qúrmetpen,

Talghat Temenov,

Qazaqstannyng Halyq artiysi

Abai.kz