Stokgolim halyqaralyq beybitshilikti zertteu institutynyng (SIPRI)  27 sәuirde jariyalanghan esebine sәikes, 2025 jyly әlemdik әskery shyghyndar 2,9%-gha ósip, 2,88 milliard dollargha jetken. Ótken jyly dýnie elderi әskery shyghyndargha әlemdik JIÓ-ning 2,5%-yn júmsaghan, búl 2009 jyldan bergi eng joghary dengey sanalady.

Degenmen, shyghyndardyng ósu qarqyny 2024 jylmen salystyrghanda az-maz bayaulap, aiyrma shamamen 10%-dy qúraghan. Búl AQSh-tyng әskery shyghyndarynyng tómendeuine baylanysty. AQSh-ty eseptemegende, jalpy әlemdik shyghyndar 9,2%-gha ósken.

«Álemdik әskery shyghyndar 2025 jyly qaytadan ósim kórsetti, sebebi memleketter soghystyng taghy bir jylyna jәne geosayasy tónkeristerge auqymdy qaru-jaraq baghdarlamalarymen jauap berdi. Qazirgi daghdarystardyng auqymyn, sonday-aq memleketterding úzaq merzimdi әskery shyghyndaryn eskere otyryp, búl ósim 2026 jyly da jәne odan keyin de jalghasuy mýmkin», - dep boljaydy «SIPRI» әskery shyghyndary men qaru-jaraq óndirisi baghdarlamasynyng zertteushisi Syao Lyan.

RESEYDING ÁSKERY BUDJETI QANShA?

«SIPRI» esepteulerine sәikes, Resey bir jyl ishinde әskery shyghyndaryn 5,9%-gha arttyryp, 190 milliard dollargha (JIÓ-ning 7,5%-y) jetkizgen. Búl kórsetkish boyynsha Resey – Amerika Qúrama Shtattarynan (954 milliard) jәne Qytaydan (336 milliard) keyin ýshinshi orynda túr.

Zertteushilerding pikirinshe, Reseyding әskery shyghyndarynyng ósu qarqyny 2022 jyly Ukrainagha basyp kirgennen beri eng bayau kórsetkishti qúraghan. Soghan qaramastan, onyng ýkimettik shyghyndardaghy ýlesi 20%-gha jetken.

«SIPRI» esebinshe, ekonomikalyq qysym men sanksiyalargha qaramastan, Resey әskery shyghyndaryn jyl sayyn arttyryp keledi. Sonymen birge satyp alu strategiyasyn ózgertude. Ukrainagha basyp kirgen alghashqy Mәskeu shyghyndardy shekteu maqsatynda arzan qaru-jaraq jýielerin kóp mólsherde satyp alugha kóshken. Mysaly, Reseyding úshqyshsyz úshu apparattaryn paydalanuy aitarlyqtay ósken. Búl úshaqtar men brondalghan kólikter siyaqty qymbatyraq jabdyqtardyng búrynghy shyghyndaryn ishinara óteydi.

Alayda, sanksiyalar Reseyding shyghyndaryn arttyryp, Kremlidi qos maqsatty komponentter men ozyq tehnologiyalardy importtaudyng jana joldaryn izdeuge mәjbýr etti. «SIPRI» mәlimetteri boyynsha, jetkizu tizbekterin qayta qúrylymdau shyghyndardyng jalpy ósuine әkeldi.

UKRAINANYNG ÁSKERY BUDJETI QANShA?

Ukraina 2025 jyldyng sonyna qaray әskery shyghyndardyng jalpy kólemi boyynsha jetinshi oryngha ie boldy (20%-gha ósti). Reseyding basqynshylyghynan qorghanghan el әskery maqsattargha úzyn-yrghasy 84,1 milliard dollar júmsaghan. Búl tarihy rekord, elding JIÓ-ning 40%-yn jәne ýkimettik shyghyndardyng 63%-yn qúraytyn kórsetkish.

«2025 jyly әskery shyghyndardyng ýkimettik shyghyndardaghy ýlesi Reseyde de, Ukrainada da rekordtyq dengeyge jetti. Reseyding múnay kiristerining ósuin jәne Ukrainagha Europalyq Odaqtyng kýtiletin iri nesiyesin eskere otyryp, búl shyghyndar 2026 jyly da ósui mýmkin», - deydi «SIPRI» zertteushisi Lorenso Skarassato.

EUROPANYNG ÁSKERY BUDJETI QANShA?

Europadaghy әskery shyghyndardyng jalpy kólemi 2025 jyly 864 milliard dollargha jetken (14% ósim), búl «SIPRI-din» eng joghary kórsetkishi.

«Jalpy alghanda, qúrlyqtaghy әskery shyghyndar 2016 jyldan bergi 10 jylda eki esege ósken. Búl aimaqtaghy geosayasy túraqsyzdyqtyng artuyn kórsetedi. Sonymen qatar, búl ósim negizinen Ukrainadaghy soghysqa jәne AQSh-tyng NATO-gha mýshe europalyq memleketterge qoyghan talabyna baylanysty», - dep tjazylghan «SIPRI» esebinde.

Úlybritaniya basqa europalyq elderding arasynda erekshelenip otyr, әskery shyghyndar 2%-gha tómendegen. London JIÓ-ning 2,4%-yn әskery qajettilikterge bólgen, búl 2027 jylgha 2,5%-dyq budjet qarastyrylghan.

«Degenmen, Úlybritaniya qaryz aludy mejeli 3%-gha jetuding túraqty joly dep sanamaydy, yaghny búl maqsatty qarjylandyru ýshin bolashaqta salyqtardyng ósui nemese budjetting basqa salalarynda qysqartular qajet boluy mýmkin», - dep eskertedi «SIPRI».

Europanyng basqa iri ekonomikalary da qarulanuda. Fransiyada әskery shyghyndar tek 1,5%-gha (68 milliard dollargha deyin) óskenimen, әskery shyghyndar 11%-gha ósken. Búl negizinen otandyq ónerkәsipting arqasynda jýzege asqan.

Amerika Qúrama Shtattary 2020 jyldan beri túraqty týrde tómendep kele jatqanyna qaramastan, әskery shyghyndar boyynsha әlemdegi dausyz kóshbasshy bolyp qala beredi. 2025 jyly búl shyghyndar taghy 7,5%-gha tómendep, 954 milliard dollardy qúrady, biraq Vashington әskery maqsattargha ekinshi orynda túrghan Qytaygha qaraghanda (336 milliard dollar, 7,4%-gha ósim) 2,8 ese kóp qarajat júmsaydy.

AQSh әskery shyghyndarynyng tómendeuining negizgi sebebi Ukrainagha jana kómekti maqúldamau turaly sheshim boldy, búl aldynghy ýsh jylmen kýrt qarama-qayshylyq tudyrdy, onda jalpy somasy 127 milliard dollar maqúldandy.

Degenmen, Amerika Qúrama Shtattary Batys jarty sharda ýstemdikti saqtau jәne Qytaydy Ýndi-Tynyq múhity aimaghynda tejeu ​​ýshin yadrolyq jәne dәstýrli әskery әleuetine investisiyany arttyrdy, búl Vashingtonnyng jana Últtyq qauipsizdik strategiyasyndaghy negizgi maqsattar bolyp sanalady.

«AQSh әskery shyghyndarynyng 2025 jyly tómendeui úzaqqa sozyluy mýmkin. AQSh Kongresi maqúldaghan 2026 jylgha arnalghan shyghyndar 1 trillion dollardan asty, búl 2025 jylmen salystyrghanda aitarlyqtay ósim jәne eger preziydent Tramptyng songhy budjettik úsynysy qabyldansa, 2027 jyly 1,5 trillion dollargha deyin ósui mýmkin», - deydi «SIPRI» әskery shyghyndary men qaru-jaraq óndirisi baghdarlamasynyng diyrektory Nan Tyani.

«SIPRI» mәlimetteri boyynsha, 2025 jyly jariyalanghan Últtyq strategiyalyq sholuynda Parij 2030 jylgha qaray qaruly kýshterding qajettilikterin qanaghattandyru ýshin әskery ónerkәsipti nyghaytu jәne soghysqa dayyn ekonomika qúru maqsatyn qoydy.

Ispaniya әskery shyghyndaryn eki esege arttyryp, 2014 jyly NATO-nyng shyghys maqsaty kelisilgennen beri alghash ret JIÓ-ning 2,1%-yna jetti. Odaqtyng barlyq mýshelerining ishinde Polisha eng ýlken salystyrmaly әskery auyrtpalyqty kóterip, JIÓ-ning 4,5%-yn әskery qajettilikterge júmsaydy. Latviya 3,6% kórsetkishpen ekinshi oryn aldy.

Songhy jyldardaghy әlemdik әskery shyghyndardyng jalpy ósu ýrdisi ýkimetterding tek absolutti týrde kóbirek aqsha júmsap qana qoymay, sonymen qatar budjetterining ýlken bóligin әskery qajettilikterge bólip jatqanyn bildiredi.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz