(Esse)

MINISTRDING TAPSYRMASY

Mәdeniyet ministrliginen ókil kelipti. Almatygha. Maghan telefon soghyp, jolyghu kerek dedi. Kelistim.

Nauryz aiynyng alghashqy kýnderi. Qytymyr qystyng qúrsauynan jana bosanghan qala mamyrajay qalypqa engen. Kýn shuaghyn ayamay-aq tógip túr. Jer-Ana busanyp jatyr. Endi birer kýnde tal-terek býrshik jara bastaytynday.

Ministr auysqaly mening de kónilime kóktemning lebindey jyly ýmit kirgen. Búghan deyingi ministr taghayyndala salysymen sózge kelip, bet kórispestey bolghanbyz. Ol da osylay ókilin jiberip, «Birge júmys isteymiz, 30 payyz «otkat» beretin bolsyn» degen oiyn jetkizgen. Men qatty ashulandym. «Búl absurd. Sen túrghanda búl ministrlikpen júmys istemeymin» dedim. Ol da maghan eregeskendey bes jyl boyy bylq etpey otyryp aldy. Ýkimet birneshe ret auysty. Ministr ketpedi. Birinshimen baylanysy myqty eken. Ákesinen qalghan orynday keng kósilip, emin-erkin jaylady. Oiyna kelgenin istep baqty. «Toqpaghy myqty bolsa, kiyiz qazyq jerge kiredi» degen. Sol zor toqpaqtyng arqasynda «jartyqúdaylyq» dengeyge jetti. Baqanday bes jyl boyy mәdeniyet ministrligining esigin qaqpadym. Endi mine, jana kelgen ministr de maghan arnayy ókil jiberipti.

– Sizge arnayy tapsyrmamen keldim,– dedi ókil.– Ministr jiberdi.

– Ayaq astynan meni nege izdey qaldyndar?– dedim bes jylghy arazdyghymdy jasyrmay.

– Joq, olay demeniz. Qazirgi ministrding sizge degen kónili ala bóten. Qatty qúrmetteydi. Birge júmys isteyik dep jatyr.

– Búl shóp syndyratyn nәrse eken. Qanday júmysy bar edi? Ayta ber, oilanyp kóreyik.

– Aytqanda bylay ghoy, Siz Ábdijәmil Núrpeyisovti tanisyz ba?

– Endi, ol kisini júrttyng bәri tanidy ghoy. «Qan men terin» mektepte jýrgende-aq oqyghanbyz. Bertinde «Songhy paryzyn» oqydyq. Bar bilgenim sol. Ózimen betpe-bet jolyghyp kórmeppin. Jaqyn tanymaymyn. Ne boldy?

– Ne bolghanda, sol kisi biyl toqsan bes jasqa tolayyn dep otyr. Byltyr, 2018 jyldyng kýzinde Elbasynyng qabyldauynda bolypty. Sodan aitypty: «Aynalayyn, men osyghan deyin bir de bir mereytoyymdy toylamadym. Elu, alpys, jetpis, seksen, toqsan jas. Birin de atap ótpedim. Kelesi jyly toqsan bes jasqa tolamyn. Jýzge jetemin be, jetpeymin be, ony bir Qúday biledi. Osy toqsan besimdi respublika kóleminde bir toylatyp berseng razy bolar edim» degen. Elbasy toydyng mәselesin qoldaytynyn aityp: «Taghy qanday ótinishiniz bar?» dep súrapty. Sonda Ábeken: «Ómir boyy jazghanym jeti tom kitap bolady. Sony shygharyp bersen» dep ótingen. Elbasy sol zamatta búrynghy mәdeniyet ministrine telefon soghyp, «Ábekenning jeti tomyn kelesi jazdyng sonyna deyin shygharatyn bolyndar!» dep búiyrady. «Qúp bolady!» dep ministr búiryqty qabyldap alady. Jospargha qosady. Aytyp otyrghany aldymyzdaghy jazdyng sony. Uaqyt qysyp keledi.

– Men týsindim. Ábenning jeti tomyn shygharu kerek qoy. Uaqyty tyghyz eken. Basqa baspalargha aityp kórdinder me?

– Ayttyq, aittyq. Sizge deyin tórt baspanyng diyrektorymen keliskenbiz. Biraq aqsaqaldyng minezin bilesiz ghoy, sóilesuding ózi qiyn. Aldynan kelse tisteydi, artynan kelse tebedi. Bәrin quyp shyqty.

– Nege quady? Ne deydi sonda?

– Ol jaghyn men bilmeymin, agha. Maghan eshtene aitpady.

– Búl jerde bir-aq týiin boluy mýmkin. Avtorgha keregi qalamaqy. Sol mәseleni sheshe almay jatqan shygharsyndar?– dep súradym men.

– Qalamaqy belgilengen. Ár tomyna bir million tengeden eseptep, jeti tomgha jeti million beremiz dep otyrmyz.

– Jeti tomdy shygharyp, taratugha qansha qarjy bólip otyrsyndar? Taralymy qanday?

– Ár tomnyng taralymy bes myng dana, barlyghy otyz bes myng kitap shyghuy kerek. Soghan qyryq million tenge bólinip qoydy. Onyng bes milliony qosymsha qún salyghyna. Janaghy qalamaqygha beriletin jeti million sonyng ýstinde. Barlyghy qyryq jeti million bolady.– dep ókil sartyldap túr.

– Mynalaryng azdau bolmay ma? Bizding tabatyn paydamyz salyqpen-aq ketip qalady eken. Onyng ýstine barlyq oblystargha jetkizu de bir shyghyn. Mynany kim eseptegen? Qalay eseptegen? Shýmekten qysudy qoymaytyn boldyndar ghoy,– dep nyghyrlay sóiledim. Ókil bastapqy batyldyghynan qaytyp, biraz basylyp qalghanday boldy.

– Qarajat bekitilip qoyghan, agha. Basqa mýmkindik joq.– dedi ol әlden son,– Ministr sizge senip otyr. «Qazyghúrt» – naghyz kóp tomdyq shygharatyn baspa. Qart avtorlardyng psihologiyasyn jetik biledi. Ábendi bir kóndirse sol kisi kóndiredi» dep sizge arnayy jiberdi. Mýmkin, nar tәuekel dersiz? Ministrlikke kórsetken bir kómeginiz bolsyn.

Men birauyq oilanyp aldym da:

– Bizding baspa bes jyldan beri tapsyryssyz qaldy. Kómektesuin kómektesermiz-au, biraq enbegimiz esh bolmasa jarar edi. Bylay eteyik, men әueli Ábenning ózimen sóilesip, tamyryn basyp kóreyin. Ol kisi ne der eken? Maghan telefonynyng nómirin berinder. Kelise alsaq, arghy jaghyn kóre jatarmyz. Tәuekel deymiz be, demeymiz be sosyn kóremiz,– dedim.

– Bәrekeldi, agha! Osylay deytininizdi bilip edim,– dep ókil jigit quanyp qaldy. Maghan sol sәtte Ábenning telefon nómirin berdi.– Áygerim degen kelini bar. Qolynda túrady. Onyng da nómirin jazdym. Aqsaqaldyng qúlaghy dúrys estimeydi. Bәlkim, kelini arqyly baylanysarsyz. Qajet bolyp qalar.

Sonymen әngime bitti. Ókilmen jyly qoshtastym. Ol keterinde qolymdy qayta-qayta qysyp:

– Sizge senemiz! Sizge senemiz, agha!– dey berdi.

Ýlken jauapkershilikti moynyma alghan son, týni boyy kóz ile almadym. Ábenmen búryn-sondy sóilesip kórmegem. Qanday kisi? Maghan deyin tórt baspanyng diyrektory sóilesip kórgen eken. Bәrin quyp shyqty deydi. Bәse, ministrlik meni nege jarylqay qaldy dep edim. Olar әueli ózderining adamdaryn tyqpalap kórgen eken dә. Bolmaghan son, amaldary tausylghan song maghan shyghyp otyr. Ne bolsa da kórermiz...

Kelesi kýni týs aua Ábdijәmil aghagha telefon soqtym. Trubkasyn kótere qaldy.

– Álóu, búl kim?– dedi qarlyghynqy dauys. Auru kisining dauysynday bolyp, qúmyghyp estildi.

– Ábe, assalaumaleykum!

– Áleks...

– Men Almatydaghy «Qazyghúrt» baspasynyng diyrektorymyn. Atym Temirghali. Sizding jeti tomdyghynyz turaly sóilessem dep edim.

– Ne deysin? Qattyraq sóileshi.

– «Qazyghúrt» baspasynyng diyrektorymyn deymin.– dedim aighaylap.

– Al...

– Sizding kóp tomdyghynyz turaly...

– Áy, sen toqtay túr! Baspanyng bastyghymyn deding be?

– IYә, agha. Baspanyng diyrektorymyn.

– Bylay... Men qazir Núr-Súltanda auruhanada jatyrmyn. On kýnnen keyin shyghamyn. Almatygha barghan song sening baspandy týp-túqiyanynmen teksertemin. Qarjy polisiyasy tekseredi, týsinding be? Sodan aman shyqsang sóilesemin. Aman shyqpasang ózing bilesin...–dep ol dauys kótere bastady. «Mynau qanday adam? Alghash habarlasyp túrghan kisige osynsha óktem sóilegeni nesi?» degen oy sanamdy syzyp ótti. «Meyli, jasy ýlken kisi ghoy. Onyng ýstine auyryp jatyr eken. Júrt beker aitpaytyn shyghar? Minezi jaman deushi edi» dep sabyrgha keldim.

– Áueli óziniz sol auruhanadan aman shyghyp alynyzshy. Basqasyn kóre jatarmyz. Men sizge on kýnnen keyin habarlasamyn. Sauyghyp shyghynyz!– dep trubkany japtym.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz