31 mamyr – sayasy qughyn-sýrgin qúrbandaryn eske alu kýni!

Taldyqorghandyq ólketanushy, jazushy Jemisbek Tolymbekov – Jetisu ónirining ótkeni men býginin týgendep, elge belgili túlghalardyng esimderin janghyrtyp, júrt jadyna qayta oraltu jolynda jalyqpastan enbek etip jýrgen jankeshti jandardyng biri.  Dәl qazirgi kezde ólkening tarihy, túlghalary jayly jaqsy biletindigine shýbә keltire almaysyn. Sonymen birge kýni býginge deyin el ishin aralap, búryndary beymlim bolyp kelgen qúndy derekterdi tizbektep, shamasy jetkenshe jariyalap jýr. Kóshining basynda Qorqyt ata túrghan qazaq qobyzshylary sheruinde ózindik orny bar, HIH ghasyrdyng sony men HH ghasyrdyng alghashqy shiyreginde qazaq dalasyndaghy, onyng ishinde Jetisu ónirinde aty shyqqan Molyqbay Baysaqúlynyng ghúmyry men shygharmashylyghyn zerdelep, zerttep jýretin Jemisbek Tolymbekov qobyzshy Molyqbaydyng naqyl sózderi men ótken ghasyrdyng otyzynshy jyldary el basyna týsken nәubetti boljap aitqan,  búryn jaryq kórmegen «Joyqyn jút» degen tuyndysyn nazarlarynyzgha úsynyp otyrmyz.

Qobyzshy Baysaqúly Molyqbay

(1857-1930 j.j.)

Naqyl sózderi

Eptilik bolar ómirden,
Emshilik keler Tәnirden.
Jýrekke tolghan shermenen,
Kýy tógiler kónilden.

***

Sәuegey qart—abyz bolar,
Abyz qúraly—qobyz bolar,
Qobyzdan tógilgen zarly kýy ,
Jalpaq elge anyz bolar.

***

Qanatty samghar kógine,
Tekti tartar tegine.
Pasyqtan tughan aramza,
Tartady qúlqyn jemine.

***

Qanatty maqúlyqtyng úshuy bar,
Qotyrdyng bir qanatyn qyshuy bar.
Ashkózdik, aramzalyq dertpenen ten,
Jeuding de qúsuy men tyshuy bar.

***

Ólgen artynan ólmek joq,
Azapsyz ómir kórmek joq.
Jalaly basqa bir ólim,
Tiridey ólmek elde joq.

***

Bóri kelerin—it biler,
Jau shabaryn—at biler.
Aghayynnyng arazyn,
Jaqyn emes jat biler.

***

Alalyq aghayyndy arazdastyrady,
Aramzalyq alystatady.
Jan qysylsa, jaqynyn tabar degen,
Jaugershilik jan ýshin jaqyndastyrady.

***

Is týsse ku basyna, bolmaq bekem,
Azaptan kóz ashpassyn, bolsang sekem,
Qos dýniyede arylmas—bir azap bar,
Jany ýshin jaqynynyng etin jegen.

***

Erkek jortsa qút keler,
Qatyn qydyrsa jút ener.
Ekeui birdey qanghyrsa,
Qazannan qaqpaq keter,
Qyzdan—qylyq, úldan—namys,
Elden bereke keter.
Elden bereke ketse, toy men mereke keter.

***

Janbyr jauaryn—jel biler,
Molshylyq bolaryn—tókken ter biler.
Bolashaq ómirdi úlyq emes—zaman biler,
Asharshylyq bolaryn adam emes—hayuan biler.

Ýsh Matayda myna elderden qoryq:

Kóldeyding  ótimdiliginen qoryq,
Tórtsarynyng eptiliginen qoryq,
Qúlshannyng aibatynan qoryq,
Qydyralynyng qayratynan qoryq,
Qarjaudyng ójettigi men batyldyghynan qoryq,
Bórtening kózsiz batyrlyghynan qoryq,
Áytekting jol tabar ailasynan qoryq,
Tórtqaranyng tósi men balghasynan qoryq,
Qaynardyng sózining jýiesinen qoryq,
Saqaydyng baqsylyq kiyesinen qoryq.

Sózimdi әrmen jalghayyn,  toq eterin aitayyn:

Kóldey— ótimdi óp,
Tórtsary—jylpyndyq pen ep,
Qúlshan—elge aibat,
Qydyraly—jaugha qayrat,
Qarjau—ójet, batyl,
Bórte—kózsiz batyr,
Áytek—jershil, jýrginshi,
Tórtqara—ústa-temirshi,
Qaynar—sózge beyim aqyn,
Saqay—baqsylyq kiyesimen Tәnirge jaqyn.

***

Shoqparmen qonsy bolma,
Bikenmen júrttas bolma,
Sadyrmen syrlas bolma.
Shoqpar—qyrshyl,
Biken—minshil,
Sadyr—kýnshil.

Joyqyn jút

(Molyqbay Baysaqúly. Mizam (qyrkýiek) 1929 jyl)

Ózi de qughyn-sýrgin qúrbany bolghan Baysaqúly Molyqbay «Joyqyn jút» atauly tuyndysyn 1929 jyly qyrkýiek aiynda shygharyp, qobyzyn tarta әuezben ózi oryndap, ýsh Matay men Qazaq eline 25 jyldyq ýlken nәubәt (kóterilis – 1930 j, asharshylyq - 1931+1932 j.j., qughyn-sýrgin – 1933+1938 j.j., soghys – 1941+1945 j.j.) kele jatqanyn aldyn-ala eskertipti. Ol tuyndyny qobyzshy Molyqbaydyng oryndauynan Iliyas Jansýgirov jazyp alghan desedi.

Qobyzshy Molyqbaydyng «Joyqyn jút» tuyndysy úlaghatty ústaz Jaqypbekov Aydyn Orazalyúlynyng jeke múraghat qoljazba qory saqtauynan alyndy.

1. Bәisheshek basyn jarmay, qurap solar,

Say-sala, býkil dala qangha tolar,

Qazaqty bas-basyna tentireter,

Jiyrma bes jyl joyqyn qyrghyn bolar.

2. Jarqyn júrt birlikte bop, qylmas sabyr,

Ol dýmpu qalyng elge salar dabyr.

Alghashqy ol qyrghynnyng naq belgisi,

Jauady zengir kókten qarly janbyr.

3. Mal-jandy typ-tipyl qyp qyryp atar,

Aghayyn birin-biri shúqyp satar,

Keledi el kórmegen asharshylyq,

Tezge sap Ýsh Mataydy túralatar.

4. Ýsh Matay - sózime baq, qúlaq týrgin,

Aldynda asharshylyq, qughyn-sýrgin.

Ol júttan aman shyqqan túqymyndy,

Alqymnan alar soghys bes jyl qyrghyn.

5. Erlerdi bas kóterer matap, túsap,

Jónelter abaqtygha aulap ústap.

Qanjar, sapy, qoramsaq, qayqy qylysh,

Qaldyrmaydy eshbirin qinap, qysap.

6. Batyr bolmas balalar solghyn bolar,

Jetkinshek әke kórmes oqty jonar.

Temirshi- sheberlerdi jappay atyp,

Elimde ústa qalmas qaru soghar.

7. Balshebek bolghanymen zaty—orys,

Qazaqqa jaqyn emes qonsy-qonys.

Úly júttyng bolady ýsh zaualy,

Ashtyqtyng arty—qughyn, sony—soghys.

8. Túrghyzyp en japangha salyp qala,

Qarauyl it jetektep, tiyiser qara.

Qoldan istep jan tózbes abaqtyny,

Tyghylar sol týrmege ne bir dana.

9. Ol júttan jol tabylmas, shyghar sara,

El ishinde bút artar qalmas qara.

Mandayyna sor bitken Matay eldin,

Qaptatar denesine qandy jara.

10. Keleshek—búldyr bolar saghymdanghan,

Aryzqoy erler bolar shaghymdanghan.

Ýsh Matay aiyrylyp tól minezden,

Úrpaghy úsaqtalar azghyndanghan.

11. Jalghasar yzbar zaman azghyndatqan,

Ýsh Matay týgel elin zar jylatqan.

Túqymy jәndiktey bop uaqtalyp,

Er tumas Mýsәpirdey Baytulaqtan.

12. Batyr bop qan maydanda qarpylmaghan,

Dana bop júrt aldynda talpynbaghan.

Tirligi – eldi kýndeu, júrtty satu,

Satqyndyq, jaghympazdyq alqymdaghan.

13. Erlerdi arandatyp әz jolynan,

Qyzylgha olja syilap óz qolynan.

Súrqiyalyq jaylaghan sol zamanda,

Satqynnyng tuar kýni, aiy onynan.

14. Onalar ol zúlmattan qazaq bitken,

Qadalar jandy jerge sózim tiken.

«Qyzyl jendet jappay jarylqaydy» dep,

Qorghalap, jaltaqtaydy Shoqpar, Biken.

15. Emeleli—momyn el malyn baqqan,

Nesibe yryzdyghyn sodan tapqan.

Aqtasty men Qopaldyng aralyghy,

Jerleri  san-salaly jalpaq jatqan.

16. Tәniri ózderine bergen nyghmet,

Bolmaqty búryn boljau—bolghan sýnnet.

Kóripkel baqsylyqpen kie qonghan,

Top júrttan daralanghan Saqay, Taqet.

17. Erligi júrttan asyp shyqqan erte,

Jau kelse, elden búryn qonghan erge.

Kәsibi—ang qualap, jau qashyru,

Namysyn jibermegen Qarjau, Bórte.

18. Matayda Qaptaghaydan shyqqan dara,

Mekeni—qara dýken, ústahana.

Soqqany—semser, sapy, qylysh, qanjar,

Temirmen kózin ashqan ol — Tórtqara.

19. Talaurap azyp-tozghan kýiing bolar,

Teginde ústalyqqa tyiym bolar.

Qyrghyngha zor úshyrap Tórtqaralar,

«Tórtqaramyn» deuleri qiyn bolar.

20. Ornatar qyzyl jendet qandy qasap,

Zorlyqtap, zor zúlmatty qoldan jasap.

Seskenbes Tórtqaranyng baltasynan,

Qarulanghan kәpirler qalyng jasaq.

21. Aydalar el ishinen qajy-molda,

Iliner jan alqymnan qandy qolgha.

«Din—pәngi» degen jalang syltaumenen,

Tәrkiler Qúran kitap bolsa qolda.

22. Arada bir jyl ótip, býlik bolar,

Ýsh Mataydyng úldary atqa qonar.

Jasqantyp qyzyl jendet balshebekti,

Úlyq ólip, qoymasyn búzyp tonar.

23. Erlerdi qazaq qalmas jany jaqtar,

Bolmasa arashalap, sózben aqtar.

Jala jauyp, naqaqpen әdiletsiz,

Ýshtigi ýkim jasap, atar, sottar.

24. Jalandap balshebekting jendetteri,

Sholaq etek belsendi, tentekteri.

Ejelden baqsylyq pen óleng qonghan,

Qughyndar Saqay menen Taqetterdi.

25. Dalany qangha boyap qyzyl jauyz,

Aranyn qanmen ashqan qandy qauyz.

Ejelden  kózi ashyq qaryqty el,

Qaynarlargha shýiligip salar auyz.

26. Elimdi ashtyq jaylap, qanyn sorar,

Bar qazaqqa kýn tuar qyrsyq sonar.

Túqymyn týgel qúrtsa jaqsylardyn,

Eshkim de aita almas әne sol bar.

27. Tuady bastaryna qily zaman,

Aghayyn ala bolar, annan jaman.

Malynan aiyrylsa qazaq eli,

Tartady qasiretti, kýni qaran.

28. Esh ýide azyq bolar bir dәn qoymas,

Ár kýning bolyp eles, ózek tolmas.

En japanda shashylghan kóp ólikti,

Kómetin Qúran oqyp pende bolmas.

29. Sózime bayyppenen senip qara,

Aghayyn basyn kýittep bolar ala.

Qughyn, jala, naqaqpen qamalghanda,

El-júrtyn, eshbir jaqyn bolmas pana.

30. Qazaqty qyryp-joyghan orys jolar,

«Ortaq qazan» dep birge qonystanar.

Nekeli әielinnen tughan úldar,

Orystan qatyn alsa orystanar.

31. Ákeden asyp týser úldar tumas,

Attanyp tәuekelge beldi bumas.

Myng jerden oqu oqyp, kóz ashsa da,

Jolyndy eshbir úlyng sendey qumas.

32. Janynda qalmas eshkim jәrdem berer,

Jaqynyng «jau» dep senen әrmen bezer.

Saqaydan qasiyetti bir úl tuyp,

Qondyrsyn darynymdy soghan kemer.

33. Ornaydy qayta kelip elge qút, ar,

Qyzyl qúryp, týbinde qazaq tútar.

«Býlikshi» dep qaralap, kәri shaldy,

Kórdey bop, tar abaqty meni jútar.

Jemisbek Tolymbekov, ólketanushy

Abai.kz