2. KÁSIBY BARLAU

Ábdijәmil agha Almatygha on kýnnen keyin oralady. Bile bilseniz, on kýn degen – biraz uaqyt. On kýnde talay nәrse ózgerip ketui mýmkin. Talay nәrse bitiruge bolady. Men qarap jatpayyn dep sheshtim. «Barghan song týp-túqiyanynmen teksertemin» dep jatqan dәuding ózin ol kelgenge deyin әbden zerttep, «tekserip» almaqpyn. Núrpeyisovting shygharmalaryn, ol turaly jazylghan dýniyelerdi tirnektep jinap, tanysa bastadym. Eng bastysy, onyng adamy bolmysy men minez-qúlqyn tanyp-bilgim keldi.

Núrpeyisovpen jaqyn aralasatyn kim bar? Ol kimmen sóilesedi? Biraz jazushydan súrastyrdym. Bayqaghanym, Dulat Isabekovti, Smaghúl Elubaydy jaqsy kóredi eken. Olarmen jii habarlasyp túrady deydi. Aytpaqshy talantty jazushy Serik Bayqonov bar. Ol Ábeng turaly kitap jazypty. Taghy bir qatty syilasatyn adamy – Sheriazdan Eleukenov eken.

Dulat pen Smaghúl aghalardy ústau qiyn. Qoldary bosamaydy. Serik aghamen sózim jarasady. Anda-sanda telefon soghyp, jaghdayymdy súrap túrady. Kezdeskende jyly shyray tanytyp, ish tarta sóileydi. Ol kisige jolyghyp, Ábenning minezi turaly súrasam bolady eken.

Sheriazdan agha mening ústazym. Kandidattyq dissertasiya qorghaghanymda ekinshi opponentim bolghan. Onyng ýstine óz baspamnan kóp tomdyghyn shygharyp jatyrmyn. Osy jyly segizinshi tomy jaryq kóredi. Kýn qúrghatpay ýiine baryp, kelesi tomdardyng jayyn aqyldasyp túramyn. Ol kisiden de Núrpeyisovting bolmysy turaly súraudyng reti bar.

Bayqonovpen Jazushylar odaghynda kezdeysoq jolyghyp qaldym. Ádettegidey qúshaq jaya amandastyq.

– Qalaysyn, inim?– dedi ol jymiya týsip.

– Bәri jaqsy, agha. Sizge arnayy jolyqsam dep em. Bir ýlken mәsele bar. Shetteu shyghyp, temeki tartsaq qaytedi?

– Temekimen araz bolyp jýr edim. Jýr, әngimendi tyndayyn,– dep ol mening shyntaghymnan ústady.– Al, aita ber. Qúlaghym sende.

Men temekimdi tútatyp aldym da aita bastadym:

– Seke-agha, maghan mәdeniyet ministrliginen bir tapsyrma týsip túr. Ábdijәmil Núrpeyisovting 95 jasyna oray jeti tomdyq shygharmalar jinaghyn shygharamyz deydi. Sony qolgha alynyz dep jatyr. Men ol kisini jaqyn tanymaymyn. Siz onyng syryn jaqsy bilesiz ghoy. Qanday adam? Qalay, neden bastaghanym dúrys?

– Qoragha kiripsing ghoy, bauyrym. Kirgende de ýlken qoragha kiripsin.– Serik agham arqamnan qaghyp qoydy.– Aqyr kirisken ekensin, endi bәrine kónesing dә.

– Qorqytpanyzshy. Onsyz da degbirim qashyp jýr. Sonday qiyn adam ba?

– Óte qiyn. Biraq qoryqpa. Kónilin tapsang kól bolatyn da kezi bar. Araldyng qúmynda ósken adam ghoy, kóbine shól bolatyny sondyqtan. Árkim tughan topyraghyna tartady.

– Aqsaqaldyng kiltin tauyp bersenizshi. Mýmkin ekeumiz birge bararmyz. Siz meni ertip baryp tanystyrsanyz qalay bolady?

– Qymbatqa týsemin ghoy saghan,– dedi ol kýlip,– Men onyng birneshe kitabyna redaktor bolghanmyn. «Sennen» bastagham. Basynda týsinise almay jýrdik. Keyin meni qúrmetteytin boldy. Ózim de ony jaqsy kórip kettim. «Alyp pen qalyp» degen kitap jazyp bitirdim. Ábenning shygharmashylyghy turaly. Áy, ózim de kóresimdi kórdim-au. Ol kitapty ministrlikke ótkizdim. Búiyrsa shyghady.

– Sol kitabynyzdyng elektrondy núsqasy bar ma? Bar bolsa mening pochtama jiberinizshi, oqyp shyghayyn.

– Joq, bolmaydy. Ábden auzym kýigen adammyn. Kitap shyqsyn, sosyn ózim qoltanba jazyp syilaymyn.

– Ne jazdynyz sonda?

– Biraz maqtadym ghoy endi. Janryn «elegiya» dep atagham. Ol janrda maqtamasang bolmaydy.

– Ózine kórsettiniz be?

– Kórsettim. Kórsetpey qalay? Ábden qanymdy ishti ghoy shalyn. Qalay deseng de men ol siyaqty klassik emespin ghoy. Kóp jerin syzyp tastady. Qatty maqtap jiberipsing dep. Ózi maqtaghandy asa jaqtyrmaydy. «Janrdyng talaby solay» dep qútylatynmyn. Sodan keyin «klassiyk» degen sózdi de únatpaydy, «suretker» deseng kónili jibip qalady.

– Sonda onyng betine qarap otyru kerek pe? Neni únatady, neni únatpaydy dep.

– Adam qartayghan song kishkentay sәby qúsap qalady eken. Kóniline qaramasang bolmaydy. Bolmashy nәrsege ashulanyp, tittey nәrsege aldana salady. Eng bastysy qarsy sóilegenge jany qas. Qarsy sóileseng baladay ókpeleydi. Saghan onyng bir qyzyghyn aitayyn. Seksen jyl búrynghy oqighalardy sekundyna sheyin taratyp otyrady. Bәri esinde. Jadynyng myqtylyghyna tang qalasyn. Al endi bes-on jyl manayyndaghy jayttardy mýldem úmytqan. Esinde týk joq. Soghan qayran bolamyn.

– «Jastyq shaqta kórgening tasqa jazghan tanbaday, qartayghanda kórgening qúmgha jazghan tanbaday» deydi emes pe? Qartayghan song este saqtay almaytyn shyghar?

– Olay deyin desen, әli kýnge júmys qabileti myqty. Týn ortasyna sheyin jazu jazatyn kýnderi bar. Toqsan bes jasta da qalamyn tastaghan joq. Qolyna týsken mәtindi qyp-qyzyl shimay qylady.

– IYә, sonday deydi. Kózine týskenning bәrin joydasyz syzghylap, týzete beredi dep estidim. Qangha singen әdet pe, ne ol? Ózgelerding shygharmasyn da sóite me?

– Kóbine ózining jazghanyn shimaylaydy. «Qan men terdi» týzetip jatqanyna alpys jyldan asty. «Kononialinyy dýnie jasap jatyrmyn. Mening sózim baltamen shapsa da bólinbeytindey boluy kerek» deydi. Redaktor men korrektorlaryndy dúrystap saylap almasan, әli olardyng kózinen sorasyn aghyzady.

– Mýmkin jeti tomgha óziniz redaktor bolarsyz? «Ýirenisken jau atyspaqqa jaqsy» degendey...

– Jo-joq! Atama. Men odan әbden sharshaghanmyn. Endigәri jolamaymyn. Seni oghan ertip te bara almaymyn. Ózime jata-jabysuy mýmkin. «Alyp pen qalyp» aman-esen shyqsa, qolyna tapsyramyn da, raqmetimdi aityp ketemin. Boldy.

– Nege sonsha azar-bezer boldynyz? «Meni qúrmetteydi» dediniz ghoy.

– Sen әueli onymen júmys istep kór, sosyn aitarsyn. Joq, sen basqasha týsinip qalma, men ony jaqsy kóremin. Biraq, әbden sharshadym. Men de adammyn ghoy. Mening de minezim bar. Jasym bolsa alpys jetige ketti. Endigi ómirimdi bireuding kitaby ýshin arpalysyp ótkizgim kelmeydi. Búlay jýre bersem, mening kitabymdy kim jazady?– Serik aghanyng kózinen shynayy múng bayqadym. Onyng әsirese songhy sózderdi jan-jýregi ezile aitqanyn sezindim.

Osy sәt Sheraghannyng (Múrtaza) seksenning sengirinde túryp aitqan bir sózi esime týse ketti. «Bәrimiz de adambyz. Biraq men bir nәrseni tym keshteu týsindim,– dep edi ol,– Qúday bizdi jaratyp, jaryq dýniyagha әkelip, boyymyzgha qasiyet bergen song әr adam ózining negizgi missiyasyn atqaryp ótui kerek eken. Jazushy prozasyn, aqyn poeziyasyn, ghalym zertteuin jazugha tiyis. Al biz qyzmet dedik, mansap dedik, sayasat dedik. Sóitip jýrip edәuir uaqytymyzdy óltirdik. Ótken uaqyt endi jylasang da qaytyp kelmeydi. Qayrat ketti, kәrilik jetti. Jas kezindegidey qaydan bolsyn! Endi oilasam, men ýshin jazudan basqanyng bәri bos nәrse eken. Qayran, bosqa ótken ómirim-ay! Qazir barmaghymdy shaynap, ókinishting zapyranyn jútyp otyrmyn».

Bayqonov ta barmaghyn shaynap otyrghysy kelmeydi. Ol da jazushy. Jazushy bolghanda qanday!

– Men sizdi týsinemin,– dedim onyng qonyrqay jýzine qarap,– Árkim óz tuyndysyn jazuy kerek. Degenmen Ábenning minezi turaly taghy da aitynyzshy.

– Aytqanday nesi bar? Sen onyng «Kótkenshek Kóshen» degen keyipkerin bilesing be?... Sol – naq ózi... Ómirinde adam balasynyng aitqanyna kóngen adam emes. Qyrsyq bolghanda súmdyq! Áli-aq ózing de kórersin.

– Bir týsiniksiz, qiyn mәsele tuynday qalsa, sizge habarlasyp, kenes súrap túrsam bola ma, agha?

– Á, iyә. Keneske sarang emespin. Kómektesemin ghoy. Habarlasyp túr. Iske sәt!– dep Serik agha qolymdy qysty.

Eki kýnnen keyin túmandatyp Sheriazdan aghanyng ýiine bardym. Esikti Gýlnar degen qyzy ashty. Amandasyp, Shәkenning kabiynetine qaray óttim. Qarakólenke ýiding ishi azynap túr. Professor aghayym qalyng odeyalgha oranyp, kabiynetinde júmys istep otyr eken. Ol kisi de toqsan jasta. Ábden qartayghan. Soghan qaramay jazudy kompiutermen jazady. Meni kórip:

– Kel, kel Temke! Joghary shyq,– dep qarsy aldynda túrghan kónetoz divandy núsqady. Men әueli ol kisining qolyn alyp, kórsetken oryngha jayghastym.

– Jaghdayynyz qalay agha? Densaulyghynyz jaqsy ma? Ýy suyq qoy,– dedim.

– Jyldaghy kebimiz osy. Ábden ýirengenbiz. Jyludy ýnemdey me, bilmeymin. Qalay nauryz aiy keledi, ýidegi jylu azaya bastaydy. Sәuirding ortasyna sheyin jyludy toqtatpau kerek qoy. Joq, búlar nauryzdan kemite bastaydy. Kóktem shyqty, boldy deytin shyghar. Onyng ýstine jana ghana terezeni ashyp, ýiding auasyn tazartyp edim. Ózinde ne janalyq bar?– dep ol jamylyp otyrghan odeyalyn qymtana týsti.

– Ábdijәmil Núrpeyisovting jeti tomdyq jinaghyn shygharsaq dep jatyrmyz. Ministrlikten tapsyrma keldi. Ýlken janalyq osy.– Ghalymnyng jýzine qarap, ne der eken dep otyrmyn. Alghashqy reaksiyasy qalay bolar eken? Ol júmys istep otyrghan kompiuterin asyqpay terezege qaray búryp qoydy. Tandanghanday bolyp basyn shayqady.

– Odan jeti tom shyghar ma eken?– dedi oilanghan qalypta,– Bәrin bir jylda shygharamyz dey me?

– Biyl kýzde 95 jasqa tolady eken. Soghan deyin shygharyp bitiru kerek dep jatyr.

– Apyray-ә! Sonda bes-alty aida shygharyp bite me? Menen basqanyng joly bolghysh-aq. Myna segiz tomym shyqqansha qansha uaqyt ketti?

– On ýsh jyl boldy.

– Qalghan segiz tomyma taghy on ýsh jyl ketse qansha bolady?

– Jiyrma alty jyl.

– Ministrlik shyn niyetimen kirisse bir-eki-aq jylda enserip tastaugha bolady eken ghoy.– dep, ol janaryn tómen salyp oilanyp qaldy. Men Shәkenning múnyn jaqsy týsinemin. «Ábdijәmilding kóp tomdyghy kýzge deyin shyghady» degen sóz onyng ishin uday ashytyp bara jatyr. Ashytpay qaytsin? Talay jyl respublikanyng baspa salasyn basqarghan adamnyng ózegin órtep, jylyna bir, keyde eki jylda bir jalghyz tomnan shygharyp otyrsa. Mine, on ýsh jylda segizinshi tomgha әreng jettik. Áli segiz tomy kezek kýtip túr. Jasy bolsa toqsannan asyp barady. Adam degen shaytan emes qoy. Bir kýni qapelimde jantaya ketse, ómir boyy kóz mayyn tauysqan enbegi adyra qalady-au. Ol sony uayymdaydy. Kózi tirisinde on alty tomnan túratyn enbekterining qattalyp, basylyp, kitap sóresinde týgel túrghanyn kórgisi keledi. Onyng qazirgi eng ýlken armany da sol.

– Elbasynyng tikeley tapsyrmasy bar. Jantalasyp jatqandary sodan.– dedim onyng oiyn bólip.

– Men bastyqtardy jaghalaghan adam emespin.– dedi ol ensesin kóterip,– Kitaptarym shyqpay ketse de ondaygha barmaymyn. Mening oilanyp otyrghanym, myna Ábenning bar jazghanyn jinasang alty tomnan aspaydy. Jetinshi tomdy qaydan alasyndar?

– Shamamen jobalap qoydym. «Kurlyandiya» – bir tom, «Qan men ter» – ýsh tom, «Songhy paryz» – eki tom. Altau boldy ma? Jetinshi tomdy publisistikalyq maqalalarynan qúrastyramyn. Álemge tanymal aqyn-jazushylar turaly tolghaulary da bar eken. Sonymen tolyq jeti tom jasaugha bolady.

– IYә, solay bolsa shyghady. Ózimen kelistinder me?

– Bar gәp sonda bolyp túr, agha. Maghan deyin tórt baspanyng diyrektoryn quyp shyghypty. Minezi qiyn deydi ghoy. Birneshe kýn búryn telefonmen sóilestim. Núr-Súltanda auruhanada jatyrmyn dedi. Endi tórt-bes kýnde kelip qalar. Sizdi qatty syilaydy dep estidim. Ol kisi turaly biraz әngimelep berseniz. Minezi, bolmysy qanday adam?

– Qaydam? Ol maghan eshqashan artyq minez kórsetken emes. Men ony patriarh deymin. Qazaq kórkem prozasynyng patriarhy. Naghyz talantty suretker. Ýlken suretker taghdyrly keledi. Onyng ómir joly da qyzyq,– dep keldi de dauystap Gýlnardy shaqyrdy. – Maghan bir kese ystyq shәy bershi qyzym. Boyymdy jylytayyn. Tamaghym da keuip ketti.

– Ayta berinizshi, agha,– dedim onyng әngimesine yntyghyp.

– Ol toqsan jasqa tolghanda men bir qyzyq maqala jazghanmyn. Ózine qatty únady. «On eki bet roman» dep atalady,– dep kompiuterdi aldyna jaqyn qoyyp, tintuirmen izdey bastady.– Osy jerge saqtap qoyghan edim. Qayda ketti eken? Qazir...– Biraz shúqshiyp otyrdy da: – Mine, taptym. Tolyq núsqasy túr eken,– dedi balasha quanyp.

– On eki bet roman bolushy ma edi?– dedim men tandana kýlip.

– Bolghanda qanday! Mәsele sonda ghoy. Men shәy iship alayyn. Sen mening ornyma otyryp, oqyp shyqshy. Qysqa ghana maqala.– dep Shәkeng maghan orynyn bosatty. Ózi Gýlnardy kýtpey as bólmege ketti. Men shóldep kelip su ishken adamday asqan qyzyghushylyqpen oqy bastadym.

3. "ON EKI BET ROMAN"

«Áskerden bosaghan boyynda jaghasy men jeni qyrqylghan eski súr shiyneliding pogonyn júlyp tastaghan jas jigit Almaty vokzalynda eki kýn qatarynan qalghyp-shúlghyp otyryp týnep shyqqan-dy. Býgin ýshinshi kýn. Shala úiqy. Qabaghynda sharshaghan adamnyng reni bar. Syrtqa shyghyp tau angharynan soqqan salqyn auany balyqsha qarmap bir-eki jútqasyn men-zeng basy azdap sergigendey boldy. Qala ortalyghyna qaray tanmen talasa omyraulap jedel basyp keledi.

Qarasha aiynyng kezi ghoy. Almatynyng kókke órlegen bәiterekteri bozqyraulanyp týksiyip túr. Anda-sanda jýk mashinasy ótedi. Kóshede ýlken ýiler az. Kópshiligi japyrayghan bәkene ýiler.

Jas jigit ótken eki kýn siyaqty býgin de kóshede kezdesken kisilerden Sәbit Múqanov, Múhtar Áuezov, Ghabit Mýsirepovting qayda túratynyn súraydy. Búl toqtatqan kisilerding bәri de tandanghanyn jasyra almay, súr shiynelidi jas jigitting betine anyrayyp qarap qalady da, bastaryn shayqap: «Joq, bilmeymiz» deydi.

Keybireu «joq» dep sholaq qayyryp jýrip ketedi. Sýitkenshe kýn tas tóbege keldi. Jas jigit sharshady. Býgindikte әli nәr tatqan da joq. Tramvay jýrip jatqan kóshening boyyndaghy bir terekke sýienip túrghan-dy. Qasynan óte bergen bir kózildirikti kisiden:

– Aghay, Sәbit Múqanovtyn, Múhtar Áuezovtin, Ghabit Mýsirepovting qayda túratynyn... – dey beripti. Álgi kisi: «Almaty ýlken qala. Olardy búlay izdep taba almaysyn. Men kókbazargha bara jatyrmyn. Jýr. Jazushylar odaghy degen úiym bar. Olardy sonan tabasyn, – depti...»

Maqala osylay bastalady. Eki kýn boyy vokzalda qonyp, nәr tatpay (qaltasynda kók tiyn joq qoy), kóshe kezip, kóringennen Sәbiyt, Ghabiyt, Múhtarlardyng ýiin súrap jýrgen súr shiynelidi jigit – Sverdlovskidegi әskery bólimnen on ýsh kýn búryn ghana bosaghan jiyrma eki jastaghy Ábdijәmil ekenin ishteriniz sezip otyrghan bolar.

Ózining balalyq shaghy ótken Shalqargha at basyn búrmay, sonau arqada jatqan Sibir temir jolymen Petropavl, Novosibirsk, Semey, Taldyqorghan arqyly Almatygha tartqan. Sol kezdegi syrqyldaq shaban poezben kýn jýrip, týn jýrip, aqyry Almatydan bir-aq shyqqan. Armany – jazushy bolu. Súr shiyneliding qoyyn qaltasynda mektep oqushysynyng on eki bettik dәpteri bar. Eng ayauly zaty da sol dәpter. Dәpterding betteri týgeldey adam týsinui qiyn jazumen shimaylanghan. Jas Ábdijәmildi arman qanatyna mingizip, Almatygha jetelep kelgen de osy shimay. Onyng oiynsha, ol – roman. Maqalany ary qaray oqiyq.

«Mine, ýsh kýn salpaqtap izdep әzer tapqan Qazaqstan Jazushylar odaghy ornalasqan ýiding aldynda túr. Qolynda tayaghy bar ayaghyn syltyp basqan keudesi kóriktey iri qara kisi keldi. Búl oqu qúralynan talay kórgen jýzi tanys – Ábdilda Tәjibaev. Tayaghyn sýienu ýshin emes, әldebireudi qorqytu ýshin ústaghanday sermep tastaydy eken. Kóp úzamay Áljappar Ábishev keldi. Búny da oqulyqtan kórgen. Tanydy. Biraq batyly jetip bara almady. Álgi ekeuinen keyin kelgen Mәriyam Hakimjanovany da tanydy. Sol eki arada ýiding aldyna jenil mashina kelip toqtady. Búnda otyrghan kisini tanymau mýmkin emes. Jýgirip baryp amandasudyng ornyna, әlgi tozyghy jetken súr shiynelidi jas jigit jalt berip koridordyng búryshyna tyghylyp túra qaldy. Sәbit Múqanov kabiynetine kirip ketti. Sәbene bireu kirip, bireu shyghyp jatyr. Áne, Áljappar Ábishev te shyqty. Súr shiynelidi jigit ózin salghyn jerden arbap alghan aq syrly biyik esikke ózdiginen ayaq basyp baratyn týri joq, ózi tyghylyp alghan jerden tapjylatyn emes. Bir kezde esik ashylyp, ar jaghynan Sәbeng moynyn sozyp, kelesi bir esikke qaray berdi de, kózi búghan týsti.

– Áy, bala, sen kimge kelip túrsyn?

– Siz... Sizdi izdep kelip edim...

– E, kir onda. Kel! Kel!– dep aldynan esik ashty.

Jas jigit neshe kýnnen beri jol ýstinde kele jatyp, osy kisining aldyna barghanda familiyasyn ózgertip aitpaq bolyp әbden oilastyryp alghan-dy.

– Áskerden bosanyp shyqqanyng kórinip túr. Aty-jóning qalay?

– Familiyam Karimov. Atym Ábdijamiyl.

– Jazghan birdeneng bar ma?

– Bar.

– Men bir bayandamanyng ýstinde otyr edim. Dәl kәzir qolym tiymeydi. Ghabiyden Mústafin degen jazushyny biletin shygharsyn. «Ómir ne ólim», sosyn «Shyghanaq Berseev» degen romandardyng avtory. «Ádebiyet maydany» jurnalynyng bas redaktory. Prezidium mýshesi. Seni soghan jiberem.

Sýidedi de, aldynda jatqan qaghazgha aidaqtatyp jaza bastady.

«Ghabiyden!

Myna Ábdijәmil Kәrimovtyng shygharmasymen tanys. Erteng saghat ýshte maghan kelip, pikirindi aituyndy ótinem.

Sәlemmen, Sәbiyt».

Jas jigit syrtqa shyqty. Jana Ghabiydenning qayda túratynyn súraudy úmytyp ketipti. Qayta kirip súraugha batyly barmay túrghanda býiirdegi bir esikten Mәriyam Hakimjanova shyqty. Inabatty, jýzi jyly kisi eken. Ataqty aqynnan góri auyldaghy ózi biletin raqymdy әielderge kóbirek úqsady.

– Ghabiyden aghanyng ýiin bilesiz be?

– Shyraghym, men de sol jaqta túram. Jýr. Ghabiydenning ýiin kórsetem.

Ghabiyden Mústafin ol kezde qazirgi Tólebaev kóshesi men Gogoli kóshesining qiylysyndaghy «Dinamo» magaziynining aulasynda túrady eken.

Ghaben:

– Tamaqtan song myzghyp alatyn әdetim bar edi. Birer saghattan song kele ghoy,– dedi».

Ghabiyden aqsaqal da qyzyq adam eken. Ýsh kýnnen beri úiqy kórmey, nәr tatpay, sharshap shaldyghyp kelgen jigitke ýiinen dәm úsynbapty. Ýige kir dep te aitpapty. Soghan qaraghanda qazaqshylyghy shamaly bolghan-au. «Birer saghattan song kele ghoy» dep shygharyp salypty. Búl bolsa alysqa úzamay, sol mandaghy tramvay jýretin kóshening boyyndaghy ýsh-tórt ýiding esigin qaghyp, bir saghat tynyghugha súranady. Bәri de týk demesten basyn shayqap, esigin tars jauyp alady. Tek kelesi ýiden shyqqan orta jastaghy bir әiel búghan múnly jýzben biraz qarap túrypty da, ishke kirgizipti. Búl bir saghattan keyin oyat depti de, basy jastyqqa tiygen boyda úiyqtapty...

«Oyanghan boyda múzday sumen beti-qolyn juyp Ghabiydenge barypty.

Ghabeng ýstinde kýpi. Basynda taqiya. Shay iship otyr eken.

– Al, kәni oqy.

Búlardyng qasyna Ghabenning әieli ana jaqtan oryndyq әkelip otyrdy. Tәiiri. On eki bet degen ne. Ilezde sudyratyp oqyp shyghypty.

– Búl ne? Ángime me? – depti Ghabiyden.

– Joq. Roman.– depti búl.

– Roman – ýlken dýniye. On eki betke ne aitugha bolady? – depti Ghabiyden.

Ábdijәmil qipalaqtap qysylyp otyryp: «Aghay, roman osylay jazyla ma?» – depti. Ghabiyden:

– IYә, shyraghym, bәrimiz de osylay jazamyz. Erteng saghat ýshte Sәbit Múqanovta boluymyz kerek. – dedi de, on eki bet jóninde týk aitpady».

Jas Ábdijәmilding sol kýngi kónil kýiin adamnyng basyna bermesin. Qaryny ash. Kónili alandauly. Qonatyn jer joq. Jayau-jalpy taghy da vokzalgha qaray ayandaydy. Bәrinen búryn ony Ghabiyden aqsaqaldyng is-әreketi qinaydy. «Romandy» oqyp bolghan song ne jaqsy, ne jaman demedi. Eshqanday pikir aitpady. «Ol erteng Sәbitting aldynda ne aitar eken?» degen jeztyrnaq oy miynyng quysyna kirip alyp, soyauday tyrnaqtarymen sanasyn tilgilep jatqanday bolady. Týni boyy uayymdap shyghady.

«Sol kýnning erteni... Uәdeli uaqytta búlar Sәbitte bolypty.

Áriyne, jas jigit Ghabiyden ne der eken dep zәresi úshyp, jany qyl úshynda túrghany aqiqat. Mustafin asyghatyn emes. Biraz otyryp baryp, ayaq astynan:

– Balanyng qolynan jazu keledi. On eki bette «tapaltaq múrtty kapitanday» tym jaqsy obraz bar, – deydi.

Búl mýlde kýtpegen tosyn quanysh edi. Jana ghana ataqty eki jazushynyng aldynda ózin qalay ústaudy da bilmey, bir qyzaryp, bir bozaryp otyrghan keshegi súr shiynelidi soldat, dýniyening bәrin tars úmytyp, ornynan qalay atyp túrghanyn ózi de bilmey qalsa kerek.

– Agha... Aghaylar... Keshirinizder? Me... mening familiyam Karimov emes edi. – deydi.

Ghabeng bayaghy sabyrly qalpynan ózgermepti. Ynyranyp bir yrghalyp qoyypty. Al, Sәben, ózining әdettegi aq jarqyn ashyq minezine baghyp:

– Qoy, әi? Sonda shyn familiyang qalay? – dep súraydy.

– Núrpeyisov... Sizderge jazghanym únamaghan jaghdayda kýlkige qalmay, institutqa oqugha týsip ketpek oiym bolghan-dy...

– E, onyng nesi úyat?! Jazushy bolam dep talpynyp, bola almay qaluda túrghan úyat joq qoy. Al, kәne Núrpeyisov joldas-s... endigi oiyng qalay? Qayda barasyn? Áke, shesheng bar ma?

– Sheshem jas kezimde qaytys bolghan. Al әkem 44 jyly Batys Ukrainadaghy soghysta qaza tapty. Ákemmen birge tughan eki agham Nәjim men Qaly agham jәne nemere ýsh agham Stalingradtaghy qyrghyn soghysta qaza tapty. Manghystaumen irgeles jatqan alystaghy balyqshylar kolhozynda Núrpeyis aghamnyng inisi balyqshy Shoqyman agham bar. Jer qazbada túrady. Ekinshi anam Janbópe Shoqyman aghamnyng qolynda.

Sәbit Múqanov ýnsiz biraz oilanyp qalady. Júmys ayaghynda ekeui syrtqa shyghypty. Esik aldynda túrghan mashinagha otyrypty da súr shiyneldi jalanbas jasqa búrylyp:

– Otyr. Aparyp tastayyn. Qay qonaq ýide túrasyn? – depti.

– Men... ekinshi vokzalda túram, – depti búl.

– Onda qonaq ýy joq edi ghoy?

– Zal ojidaniyada túram.

– Onda ýige kettik, – depti Sәbeng shopyrgha.

Mashina sonau zamanda general Kolpakovskiy túrghan kórkem kók ýiding qarama-qarsy betindegi jeke ýiding aldyna toqtapty. Mariyam jengey stolgha shay jasaydy. Áp sәtte sary bauyrsaq, bir tabaq et keledi. Qústyng úyasynday jyp-jyly ýide et jep, bauyrsaqpen shay ishkennen keyin úiqy qysady. Sanyn shymshyp, kózin týinegen úiqysy bar bolghyrdy tistenip tejep baqty. Endi kóp úzamay jatar kezde qaranghyda úshqan kóbelektey qanghalaqtap jer týbindegi vokzalgha baram dep otyrghan. Qayran Sәben, Sәbit Múqanov... tósek salar kezde:

– Mәke, myna paqyr bala almaty vokzalynda jatady eken. Bizding ýide qonyp shyqsyn, – demesi bar ma.

Mariyam jengey divangha tósek saldy. Óni týgil týsine kirmegen – asty da appaq, ýstindegi jamylghy da appaq. Úiqy tastay. Qatyp qapty. Sәbeng sol kýnnen bastap dәl bir jerden jeti qoyan tapqan joly bolghysh anshyday múny qamqorlyghyna alyp:

– Sen balalyq isteme, ýiding adrisi – Artiyleriyskiy 35. Ýiding telefony 42-15. Seni әrbir bes aida shaqyryp alam. Sol kezde ne telefonmen zvonit et, ne telegramma ber. Óksikbay shopyr kýtip alady.– depti. Sonau bir zamanda dәl osynday әkening tughan balasyna ghana isteytin qamqorlyghyn keshegi on eki bettik romannyng avtory bastan keship edi.

Ol kezde әdebiyet te basqa edi. Ádebiyet pen ónerdi basqaratyn ana jaqtaghy ýlken basshylar da mýlde basqasha edi. Ýlken jazushylar tipti de basqalau edi-au! Ýlkenimiz de, kishimiz de kәzir qúddy qyrda jorytqan anday әrkim óz basynyng qamyn jep, bet-betine ketti ghoy».

– Oqyp shyqtyng ba?– dedi Sheriazdan agha as bólmeden oralghan bette.

– Oqydym, agha.

– Qalay eken?

– Ghajap maqala! Ol kisige Sәbit Múqanov kóp qamqorlyq jasaghan eken ghoy. Ekeuining qarym-qatynasy keyin qalay boldy?

– Ábekeng negizi óte «vezuchiy», joly bolghysh adam. Almatygha adasqanday bolyp kelip, qoldaushynyng eng myqtysyn tapqanyn aitsayshy. Sәbit Múqanovtyng qolynda kóp qúziret bar edi. Ol Núrpeyisovke tughan balasynday kómektesti. KazGU-gha oqugha týsirdi. «Kurlyandiya» romany ýshin Jambyl atyndaghy syilyqty alyp berdi. Negizi ol kóp syngha úshyraghan roman edi. Sóitip, Sәbenning arqasynda bes-alty jyl búryn ghana eshkimge belgisiz, vokzal basynda qonyp, Jazushylar odaghyn taba almay jýrgen súr shiynelidi soldat «laureat jazushy» atandy.

– On eki bettik romany ýshin be?– dedim tandanyp.

– IYә, ol romannyng aty «Kurlyandiya» bolatyn. Sәbenning aituymen keneytip, kólemdi roman etip jazdy. 1950 jyly kitap bolyp shyqty. Segiz jyldan keyin ony «Kýtken kýn» degen atpen qayta bastyrdy.

– Men tanymal jurnalist Ómirzaq Aqjigitting byltyrghy jyly Ábennen alghan súhbatyn oqydym. Sol súhbatta jurnalist jazushygha: «Soghys taqyrybyna «Kurlyandiya» («Kýtken kýn») romanynan keyin qaytyp oralmauynyzdyng sebebi nede? Qayta qarap shyqqynyz kelmey me?» degen súraq qoyypty. Ábeng bolsa: «Onyng sebebi, men dúrys soghysqanym joq, әne, sonday. Jaghday solay boldy. Shyn soghystyng manayynda jýrdim. Qandy qasapqa, dodagha kirmeyin demedim, reti kelmedi. Ol ózi shamalap jazylghan, biliktilikpen jazylmaghan roman. Al, jalpy soghys jayly jazylghan dýnie kóp bolghanymen, jaqsysy az. Mysaly, men Vasiliy Bykovtyng jazghanyna senemin. Ol shylqymay soghystyng ishinde bolghan adam. Mende onday material bolghan joq. Sondyqtan, kitabymdy qayta qaramaymyn...» dep jauap beripti. «Shamalap jazylghan, biliktilikpen jazylmaghan» roman ekenin ózi de moyyndapty ghoy. Meninshe ol kisining naghyz jazushylyq qabileti Mәskeuden keyin ashylghan siyaqty. Qalay deysiz?

– Sózinning jany bar,– dedi Sheriazdan agha,– Ábekenning Mәskeudegi Maksim Gorikiy atyndaghy әdebiyet institutynda oquyna da Múqanov kómektesken. Jambyl syilyghyn beker әpermegen eken. Myqty esep bolghan. Ádebiyet institutyna bararda «laureat jazushy» dep úsynys bergen. 1954-1956 jyldar aralyghynda sol institutta ótken izdeniske toly uaqyt ony qatty ósirdi. Dәl sol kezdi jazushy ómirindegi betbúrys kezeni dep ataugha bolady. Elge kelisimen «Qan men terdin» alghashqy kitabyna kiristi.

Mәskeude ol naghyz talanttardyng ortasyna týsti. Ózimen zamandas, jasy qúralpylas kóptegen shygharmashyl dostar tapty. Rasul Ghamzatov, David Kugulitinov, Mústay Kәrim, Qaysyn Qúliyev, Boris Pankiyn, Nikolay Anastasiev siyaqty әdebiyettegi iri túlghalar onyng ainymas dostary boldy. Olarmen tuystay aralasty. Sәbenning jaqsylyghyn búl adaldyghymen qaytardy. Onyng ózine de, әruaghyna da adal boldy.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz