Ey, jol ýstindegi jolaushy! Adam ómirindegi alghashqy qadamnyng bәri, aldymen - sanadan. Keseldi jenu ýshin kiside: «Sol keseldi jenemin!» degen senim boluy kerek deydi dәrigerler. Plasebo tәsili. Búl sana kýshining denege әseri. Sananyng materiyagha әseri. Yaghni, kvanttyq fizika janalyghy. Búl payym boyynsha adam sanasy ghalamdyq sanamen tikeley baylanysta. Ghalamdyq sana adam sanasyna qalay әser etse, adam sanasy da ghalamdyq sanagha solay әser etedi. Óitkeni, adam jany ghalamdyq jannyng bir bólshegi. Din boyynsha da adam jany Allanyng amanaty. Tәn ólgennen keyin jan ghalamdyq ruhqa qosylady. Ghylym shyntuaytynda tәn de ólmeydi deydi. DNK dengeyinde topyraqta saqtalady deydi. Klondau arqyly ony tiriltuge bolady deydi. Din de osyny aitady. Tandamaqsharda Jaratushy әhli adamzatty tiriltip alady deydi.

hhh

Ey jol ýstindegi jolaushy!

Býgingi әngimemiz: «Bizdi kim jaratqan?» degen bala jastan bizdi mazalaghan bir súraqqa jauap izdeuden bastalghan edi. Býgin osynau súraqqa, kim-kimdi de beyjay qaldyrmaytyn súraqqa óz әl-qadarymyzsha jauabymyzdy jariya ettik. Bayqaghanynyzday búl jauap jogharydaghy soyqan súraqqa jalghyz bizding bergen jauabymyz emes, búl sol súraqqa býgingi ghylym men dinning birigip bergen jauaby derlik.

Búl súrapyl súraqqa adam pende es jiyp, etek japqaly sabylyp jauap izdepti. Din jolymen de, ghylym jolymen de. Búl eki jol ýsh ghasyr úday birin-biri joqqa shygharyp kelgen. Sóitip, búl eki jol, eki jolaushy aqyry órmelep Aqiqattyng asuyna shyqqany turaly amerikandyq ghalym R.Djestrou beyneli týrde bylay aitypty:

«Bilim biyigine úmtylghan ghalym osy jolgha býkil ghúmyryn sarp etip, «moyny yrghayday, biyti torghayday» bolyp, aqyry Aqiqattyng eng songhy asuyna ayaq ildiripti. «Aspanmen talasqan Aqiqat shynyna aqyry birinshi bolyp jettim be, «uh!» dep, ense kóteripti. Kózi shyng basynda otyrghan bir top qauymdy kóredi. Sóitse, bir top әulie Aqiqat shynynyng basyna bayaghyda jetip bú jerde atamzamannan beri otyrghan bolyp shyqty!» deydi.

Endeshe, bir nәrse anyq. Býgingi adamzat Aqiqat shynyna qay jolmen jetse de Allatanu әlipbiyinde jýrgeni anyq. Qúdaytanu kirispesinde jýrgeni anyq.

hhh

Bú Dýnie - eki jol

Biri - ong da, bir - sol.

Biri shәk te, biri – Haq.

Birin tapsang biri joq.

hhh

Ey jol ýstindegi jolaushy!

Qúdaytanuda din iyelerine bir kóp qoyylatyn súraq bar. Ol mynaday súraq:

-Qúdaysyz quray synbaytyn bolsa, taghdyrdyng bәri tuylghannan peshenemizge jazylatyn bolsa, onda, biz myna tirshilikte nege tyrtandaymyz, anany isteymiz, mynany isteymiz dep?! Bәribir Qúdaydyng jazghany bolady emes pe?! - degen súraq.

Ghalamtorgha qarap otyrsaq bú súraqty qongshylar hristindar arasynda da, músylmandar arasynda da jetedi eken. Búl súraqty qoishylar mәseleni odan әrmen ushyqtyra týsu ýshin taghy da bylay deydi:

-Qúdaysyz quray synbaytyn bolsa, adam jasaytyn qylmystardyng bәri peshenemizge obastan jazylyp qoyylghan bolsa, onda, biz nege Qiyamet Kýni kýnәlarymyz ýshin Qúday aldynda jauap beremiz?! Bizding peshenemizge sol kýnәlardy battityp jazyp qoyghan Qúday jauap beruge tiyis emes pe?!- deydi.

Búl súraqqa da din iyeleri ózderinshe jauap berip jatady. Biraq, qalay, qaytyp jauap bergenderi esimizde joq. Búl súraqqa biz de jauap izdedik. Óz әl-qadarymyzsha, әriyne.Aldymen, qolymyzgha Ibn Kasirding 1301 jyly jazylghan «Payghambarlar qissasy» týsti. Bú kitap Allataghalanyng eng alghash Qalam men Lauhul- Mahfuzdy jaratqanynan bastalady eken. Muhammed s.gh.s:

«Allahtyng eng alghash jaratqan nәrsesi Qalam. Sosyn oghan «Jaz!» dedi. Ol sol uaqytta Qiyamet Kýnine deyin bolatyn nәrselerdi jazdy» degen.

Búl Ubada ibn Samit jetkizgen hadisten. Demek, Allanyng әmirimen taghdyr kitaby Lauhul-Mahfuzge Qiyamet-Qayymgha deyingi jaratylys, tirshilik taghdyry týgel jazylyp qoyylghan. Onyng ishinde ómirge әli kelmegender taghdyry da býge-shýgesine deyin jazylyp qoyylghan. Soghan qaraghanda, taghdyr kitaby Lauhul-Mahfuz býgingi bizding tilimen aitqanda - superkompiuter. Oghan Allanyng әmirimen kýlli jaratylys pen kýlli tirshilik taghdyrlary tolyq jazylyp týgel syiyp ketken.

Adam balasyna Allataghala bú jalghanda óz qalauynsha әreket etip ómir sýruge erik bergeni de belgili bolatyn bizge qasiyetti kitaptardan. Sondyqtan da, Tanda Maqsharda әr pendeden jeke-jeke jauap alynatyny belgili bolatyn. Oilap qarasaq, adam basyna erik berilmey, ol tek Qúday qalauymen jýrip-túrar bolsa, onda ol adamdy Qúdaytaghala qalay jazalamaq?

Demek, Qúdaytaghalanyng adam balasyna erik bergeni, jәne, Qúranda aitylghanday, bú jalghanshynyng adam balasyna synaq ýshin berilgeni aqiqat. Osy aqiqattan taghy bir zandy súraq tuady. Ár adam ózine berilgen erikting arqasynda bilgenin isteytin bolsa, onda, әr adamnyng bolashaq әreketin Qúdaytaghala qalaysha aldyn-ala hattap jazyp qoyghan degen súraq tuady. Yaghniy:

- Allataghala bizding bolashaq taghdyrymzdy týgel týgendep qalaysha Lauhul-Mahfuzgha jazyp qoydy?- degen súraq tuady.

Mine, osy súraqtyng ózi bizding oilau jýiemizding shekteuli ekenin kórsetedi. Bizding oilau jýiemiz shekteuli bolghandyqtan da Qúdaytaghalanyng shekteusiz bolmysyn zerdeley almaymyz. Bolmysty tek óz biyigimizden baghalaymyz. Allataghala qúdiretin oisha qamty almaymyz. Sondyqtan da, taghlyr kitaby Lauhul-Mahfuzgha adam balasynyng barlyq bolashaghy jazylyp qoyyluy biz ýshin aqylgha syimaytyn nәrse. Biraq, biz birnәrseni úmytyp ketemiz. Bolashaqty boljaghysh pende kórsek toqtay qalyp qúlaq týretinimizdi úmytyp ketemiz.Bolashaqty boljau Qúday túrmaq Qúdaydyng talay qúldarynyng da qolynan kelgenin úmytyp ketemiz. Tarihta zamanyn tamsantqan talay әulie kóripkelder bolghanyn úmytyp ketemiz. Sóite túra, bizding bolashaghymyz jazyp qoyghan Qúdaytaghalanyng Lauhul- Mahfuz kitabyna senbeymiz?! Senbeytinimiz aqylymyzgha syimaydy.

Toqtanyz, bizding aqylymyzgha syisa ol Qúdaytaghala bolarma edi?! Qúdaytaghala sheksiz. Bizding aqylymyz shekteuli emes pe edi?! Osy súraqqa kezinde Abay hәkim de bas qatyryp: «Allataghala – ólsheusiz, bizding aqylymyz ólsheuli. Ólsheulimen ólsheusizdi biluge bolmaydy!» dep, jazyp ketpep pe edi?!

Demek, adamdy jaratudy bilgen Qúdaygha onyng bolashaghyn bilu, bolashaq taghdyryn bilu, sóitip, ony taghdyr kitaby «Lauhul-Mahbuzgha» jazyp qoi qiyn boldy deysiz be? Ol degen sóz Qúdaytaghala adam balasynyng taghdyryn peshenesine tanbalap jazyp qoydy degen sóz bolmasa kerek. Ol degen sóz әr adam balasy bolashaqta ne istep, ne qoyatynyn Qúdaytaghala óz hikmetining arqasynda biledi degen sóz. Qúdaytaghalanyng Qiyamet-Qayymda әdilet tarazysyn qúryp әr adamnan Bú Jalghandaghy әrbir amaly turaly, onyng kýnә, sauaptary turaly týptep, tәptishtep, týbegeyli esep alatyny sondyqtan. Ei, jol ýstindegi jolaushy! Rabbynyz – әdil. Ol óz qúldaryna qylday da qiyanat jasamaydy.

hhh

Barlyq qozghalystar oy qozghalysynan bastalady. 19 ghasyrda birer oishyldyng basyna kelgen oi, týpting týbinde tarihty tónkerip týgel adamzattyng týbine jete jazdady.

Ol qanday oy edi? Ony qozghaghan qimder edi?

19 ghasyrdyng birinshi jartysynda «adamzat sanynyng ósui Jer betinde adamzatty ýlken ekonomikalyq daghdarysqa úshyratady» dep oy tolghaghan aghylshyn oishyly Malitus adamzattyng kóbengine attandap alghash qarsy shyqqan oishyl boldy. Ataghy dýr ete týsti. Kýlli Europa eleng etti.

19 ghasyrdyng ekinshi ortasynda bolsa «tirshilikte tek kýshtiler ghana ómir sýruge tiyis, óitkeni, olardy tabighattyng ózi solay súryptaghan» dep, «Djungly zanyn» ómirge әkelgen jaratylystanushy aghylshyn Darvin adamshylyqtan attauda Malitusty asyp týsti.

Búlardan keyin 19 ghasyr sonynda oy sahnasyna yrghyp nemis filosofy Nisshe shyqty. Ol anau-mynau emes, Qúdaydyng ózining jaghasynan ala ketti. Qúdaydy «óldi» dep jariyalap Malitusti de, Darvindi de shang qaptyryp ketti.

Sóitip, 19 ghasyr boyy Qúdaymen qoshtasyp, Saytanmen dostasqan Europa osylaysha adamzattyng qas jauy fashizmdi tolghatty.

Nissheni qoldaushylar birinshi bolyp Germaniyadan tabyldy. Partiya qúrdy. Sóitip, 1920 jyly Germaniyada Úrdajyq nasizm partiyasy ómirge keldi. 1921 jyly osy partiya basshylyghyna Gitler saylandy. 1933 jyly osy partiya Germaniyada biylik basyna keldi. Gitler últ furerine ainaldy.

Gitler Nisshe arhiyvin zertteuge 3 ret kelgen deydi. Áriyne, iman izdep kelmegeni anyq. Imansyzdyq izdep kelgeni anyq. Gitler Nisshe arhiyvinen izdegenin tabady. Áygili filosoftyng «Zaratushtra osylay degen», «Biylikke úmtylu» atty atyshuly enbekterin furer bir emes, birneshe ret oqyghany bayqalady. Ony qalay bayqadyq. Fashizm úranyna ainalghan «Ýstem adam» teoriyasynan bayqadyq. «Ýstem adam» - Nisshe filosofiyasynyng kilti boldy. Nisshe adamdardy ekige bóldi. «Ýstem adamdar», jәne, «qúl adamdar» dep. Fashizm «qúl adamdar» qúrymay qogham onbaydy dedi. «Qúl adamdar» kimder? Olar – әlsizder, aurular, mýgedekter, nemese, adam emester. Fashizm «adam emester» qataryna týgel bir halyqty da jatqyza saldy. «Adam emesterdi» qyru «ýstem adamnyn» mindeti, qoghamdy tazalau ýshin dep bildi. «Ýstem adamdar» qataryna ariylar jatqyzyldy.

Gitler Nissheden qoghamdy baqytty etuding taghy bir jolyn ýirendi. Gitler qoghamdy baqytty etuding tóte joly soghys dedi. «Ýstem adam» soghys ýshin tughan dedi. Búl da - Nissheden. «Ýstem adam» óz maqsaty jolynda eshnәrseden ayanbaugha tiyis. Qúl –qútandar qúryghansha soghysugha tiyis. Ayaushylyq, meyrim, qayyrymdylyq degenderdi úmytugha tiyis. «men sizderdi ar-úyat degen qúbyjyqtardan qútqarushymyn!» Sonda ghana sizder «ýstem adam» bola alasyzdar! – dedi. Nisshe filosofiyasynyng da kilti osy. Nissheni pir tútqan Gitler iydeologiyasynyng da kilti osy.

Osydan kelip biz «barlyq qozghalystar oy qozghalysynan bastalady» dep otyrmyz. Býgingi әlemge kóz salsaq ta bolyp jatqan qantógister barlyq qozghalystardyng avtory bar ekenin kórsetedi. Býgingi soghystardyng da biylik basynda otyrghan býgingi furerlerding oy qozghalysynan tughanyn kórsetedi.

Ey, jol ýstindegi jolaushy! Endeshe, oy qozghalysynan saq boluymyz kerek eken. Ásirese, biylik basyndaghylar oy qozghalysyna saq boluy kerek eken.

hhh

Filosofiyada «transsendentti» degen termin bar.Jalpaq tilmen aitqanda qolmen ústap, kózben kóruge bolmaytyn adamnyng sezim mýsheleri arqyly qabyldanbaytyn qúbylystar. «Mistika», «ghayyp» deuge de keledi.

19 ghasyrdan bastap osynau kózge kórinbeytin, qolgha ústaugha bolmaytynnyng bәrine tәkappar ghalymdar qoldy bir siltedi, nadandyq dep. Tәkappar ghalymdar, sóitip, kózge kórinbeytinning bәrining mandayyna, yaghni, Qúday, din, aruaq degenderding mandayyna «din - apiyn» dep tanba basyp tarih qoqysyna tastady.Meshit, shirkeulerdi sýrdi. Qoja moldalardyng sonyna sham alyp týsti. Sóitip, qúdaysyz qogham qúrdy.

Alayda, 20 ghasyr basynda tәkappar ghalymdardyng kýiseui ózgere bastady. Sebep, búl ghalymdar terenning terenine ýnilgen edi. Materiyanyng eng kishi bólshegi atom bolsa ghylym sol atomnyng yadrosyna shúqshidy. Sol atom yadrosyndaghy elementar bólshekterge ýnildi. Ol bólshekter proton, neytron jәne olardy ainalyp jýretin elektron edi. Yaghni, anau kóktegi alyp planetalardan bastap myna Jerdegi bittey bizge deyin osy atomdardan túrady ekenbiz. Mineki, sol tәkappar ghalymdardyng biri atom ishine ýnilip shoshyp ketti. Óitkeni, onyng nazary týskende atom ishindegi elementar bólshekter jýrisinen janylyp dirdektep ketken edi. Ghalym nazaryn audaryp әketti. Sol-aq eken elementar bólshekter búrynghy qalpyna qayta týsti.Ghalym óz kózine ózi senbedi. Atom ishine mikroskoppen qayta ýnildi. Elementar bólshekter taghy da dirdektep ketti. Osyghan deyin dýniyeni materiya biyleydi dep kelgen ghalym tandanghannan esten tanyp qaldy. Óitkeni ol, ózi aityp jýrgendey materiyanyng sanagha emes, kerisinshe sananyng materiyagha yqpalyn óz kózimen kórdi. Materiyany qozghap túrghan Qúdiret sana ekenin kórdi. Yaghni, jaratylystaghy birinshi Qúdiret sana ekenin kórdi. Kvant mehanikasy atalatyn búl janalyqtan keyin 20 ghasyr basynda qúdaysyz ghylymnyng kýiseui kýrt ózgerdi.

20 ghasyr basynda tәkappar materialisterge kvanttyq fizika taghy bir «tosyn syi» jasady. Tirshilik iyeleri, yaghni, bizder atom jiyntyghynan qúralghan molekulalardan túratynymyz belgili. Endi, tәkappar ghylym sol molekulalardy ekige bólip birin bir qúrylyqta qaldyryp, ekinshisin ekinshi qúrylyqqa aparyp tastady. Sodan keyin, birinshi qúrylyqtaghy molekulany týrtip qalyp edi, ekinshi qúrylyqtaghy oghan tuys molekula shorshyp týsti. Tәkappar ghalymdar tang qalghannan taghy da talyp qaldy. Óitkeni, eki qúrylyqqa bólingen eki tuys molekulalardyng arasyn ne baylanystyryp túrghanyn bilmegendikten esten tandy. Aqyry esin jiyp eki qúrylyqqa bólingen tuystas molekulalardyng birin taghy týrtti. Molekulalar Jerding eki shetinde túrsa da bólinbegen bir aghza tәrizdi taghy da bir mezgilde shorshyp týsti. Tabighattyng búl syryn týsindiruge tәkappar ghylymnyng miy jetpedi. Sondyqtan, olar tabighattyng búl syryn «kvanttyq kýrmeu» dep tanbalady.

Osy oqighadan keyin 20 ghasyrda tәkappar ghylym ózgere bastady. Jaratylysta adamnyng miy jetpes qúpiya jetetinin moyynday bastady. Ghylym zamanauy órkeniyetke deyin adamzat tarihynda aitylumen kele jatqan, biraq, ózderi óz qolymen «din - apiyn» dep qoqysqa laqtyrghan transsendentti qúbylystargha endi qayta mәn bere bastady. Qarasa, búlar endi ashqan ghylymy janalyqty adamzat balasy atamzamannan is jýzinde qoldanyp kelipti. Áuliyeler bir qúrylyqta túryp-aq ekinshi qúrylyqtaghy Qaghbada namaz oqy beripti. Ghylym búny teleportasiya deydi. Aruaqtar ana dýniyede jýrip te, myna dýniyedegi jaqyndary jalbarynyp shaqyrghanda janynan tabylypty. Sondyqtan, qazaq jaugha shapqanda kvantsyz-aq «Aruaq!» «Aruaq!» dep úran salypty.

Búl aqiqatqa halyq kózi ghylymsyz-aq Qúdaygha degen senim arqyly jetipti. Tәkappar ghylymday múrynyn shýiirip Qúdaydan bezbepti. 20 ghasyrda, sonynmen, asqaqtaghandardy uaqyttyng ózi tәubesine keltirdi. Ghylym men din, sóitip, 21 ghasyr tabaldyryghyn qol ústasyp birge attady. «Dinsiz ghylym - aqsaq. Ghylymsyz din – soqyr» degen Eynshteynning aitqany keldi.

(Jalghasy bar)

Smaghúl Elubay,

Qazaqstan halyq jazushysy, Týrki dýniyesi әdeby syilyghynyng laureaty

Abai.kz