Seysenbi, 27 Qantar 2026
Alashorda 224 0 pikir 27 Qantar, 2026 saghat 15:18

Alash qalasynyng meshitteri

Suret: Serikbek Bolatbekúlynyng arhiyvinen alyndy.

jәne olardyng qoghamdaghy isteri

Alash qalasynda 1820 jyldary salynghan Jolaman, Tinibay meshitterimen qatar 1917 jyldyng 1 qyrkýieginde Semey oblystyq basqarmasy bekitken joba boyynsha Alash qalasyndaghy Bazar kóshesining №57 ýy meken–jayy boyynsha ýshinshi tas meshiti salynyp, júmys istey bastaghan.

Osy meshitter 1921 jyly Semey Júmysshylar men Sharualar Kenesi sheshimimen guberniyalyq atqaru komiytetining əkimshilik baqylauyna alynady. Meshitter men gub.kom arasynda kelisim shart jasalady. Meshit ghimarattary men mýlki halyq menshigi bolatyny jazylyp, baghalanyp, tizimdeledi. Alash qalasyndaghy №1 meshitpen Semey guberniyalyq komiyteti arasyndaghy kelisim shart Abay oblystyq múraghatynda 96 qor, 1 tizimdeme, 14 iste,  №2 meshitpen kelisim shart 96 qor, 1 tizimdeme, 15 iste, №3 meshitpen 96 qor, 1 tizimdeme, 7 iste saqtalghan. Kenes ókimeti ornaghan song da meshitter óz júmysyn jalghastyra beredi. Ádette biz meshitti tek namaz oqityn, diny rəsimderdi atqaru ýshin əreket jasaytyn oryn retinde ghana tanimyz. Alash meshitterining óz zamanynda qoghamda bolyp jatqan oqighalardan syrt qalmaghanyn tarihy múraghat qújattarynan kóruge bolady. Halyq meshitke jinalyp auyldyn, auyl túrghyndarynyn, ər shanyraqtyng qym-quat tirligin ortagha salyp talqylap otyrghan. Key jaghdaylarda meshiti joq auyldardy aralap elding mún–múqtajyn tyndap, ony sheshuding joldarynda qarastyryp otyrghan. Salt–dəstýr joralghylaryn ótkizumen qatar dýniyege kelgen səbiylerdi tirkep, olargha tuu turaly qújatta (metrikalyq jazba) berip, esep-qisap júmystaryn jýrgizgen. Múny Abay oblystyq múraghatyndaghy 96 qor, 1 tizimning 14 isining 6 jəne 7 betterindegi qújattardan kóruge bolady. Olardyng birinde Alash qalasyndaghy №1 meshitting moldasy Áshim (keybir qújattarda Hashiym) Mahmutovtyng 1921 jyldyng 21shildesinde Sem.Gub. əkimshilik bólimining basshysy IY.S.Ivanovtyng atyna jazghan jazbalarynyng birinde, meshit aldaghy uaqyttarda metrikalyq anyqtamalar men (tuu turaly kuəlik), resmy qújattar bermeu turaly qolhat esebinde jazylsa ekinshisinde endi meshitting eshqanday esep– qisap kitaptaryn jýrgizbeytini jóninde aitylady.

Búl qújattardan biz kenes ýkimetining meshitti halyqtan alystatugha jasalghan əreketin jəne meshit moldalarynyng ər isterin qatang baqylauda ústaghandaryn kóremiz. Alash qalasynyng bas imamy (muhtasiybi) Semeyden bólek bolghan jəne onyng qarauynda tek Alash qalasy ghana emes Semey uezindegi barlyq músylman jamaghaty bolghan ispetti. 1926 jyldyng nauryz aiynda Bashqúrt AASRi Ýpi qalasyndaghy Músylmandardyng Ortalyq Diny Basqarmasynan kelgen qatynas hatta bylay jazylypty:

«Muhtasibu Semipalat. Rayona

Abdishakuru Djasiybekovu.

Nastoyashim predlagaetsya Vam, nadlejayshego razresheniya

mestnyh vlastey sozvati sobranie predstaviyteley musulmanskih prihodov V rayona dlya vybora delegatov na predstoyashiy Musulmanskiy siezd, iymeiyshiy byti v g.Ufa /BASSR/e 30 – go maya po 6 – e iinya vkluchiytelino, soglasno poluchannogo Sentralinym Duhovnym Upravleniyem Musuliman ot NKVD RSFSR, datirovannogo 1 – m marta za №2930/2.

Perdsedateli – Muftiy /R.Fahreddinov/

Sekretari /Akchuriyn/»

[ Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 14 is, 15 paraq.]

Búl sol kenes ókimetining alghashqy jyldarynyng ózinde din ókilderining el basqaru júmystaryna da aralasyp, halyqtyng túrmys tirshiliginde qadaghalap otyrghanyn bildiredi. Alash qalasy men Semey uezining alghashqy bas imamy qyzmetin Qabdishýkir Jasybekov 1929 jyldyng qantar aiynda qaytys bolghangha deyin atqarghan degen tújyrymdy múraghattyq qújattargha sýiene otyryp aitugha bolady. Ol kisi dýniyeden ótkennen keyin №2 meshit jamaghatymen Alash qalasy túrghyndary 19 nauryz kýni (qyrqyn ótkizgennen keyin dep oilaymyn) Semey okrugtik əkimshilik bólimine imam saylau jóninde məlimdeme jasaydy. Tek qana Alash qalasy men Semey uezi kóleminde ghana emes, aimaq júrtshylyghy arasynda zor bedelge ie bolghan Qabdishýkir Jasybekovting ómir tarihy, diny qyzmetimen qatar el ishindegi atqarghan iygi isteri aldaghy uaqyttarda zerttelip, tarih túghyrynda óz ornyn tabaryna kəmil senemin. Jalpy biz diny qyzmetkerlerdin, ədebiyet pen óner qayratkerlerining túlghalyq bolmysyn tanuda bolishevikter úsynghan baghyttyng jeteginde ketpey últymyzdyng últtyq qúndylyqtaryn saqtau jolyndaghy enbekterine ədil tarihy bagha bere biluimiz kerek. Jeke túlghalar ghana emes tarihy oqighalarda tiyisinshe baghalanuy kerek. 1926 jyly Ýpi qalasyndaghy músylmandar siyezi men sol jyly Baku qalasynda ótken býkilodaqtyq týrki tilderining alghashqy siyezderi sonyng dəleli.

Sol kezdegi odaq kóleminde ótken búl jiyndardyng manyzdylyghy sol kezennen kelip jetken tarihy qújattarda dəleldeydi. Músylmandar siyezinde qaralghan məselelerdi halyq jiylyp talqylaghan eken.

«Predstaviytelu kazakskogo naseleniya

Semipalatinskogo uezda Munasypovu Akramu.

Nastoyashim soobshaetsya, chto k sozyvu obshego sobraniya veruishih kazakov v gor.Alashe v zdaniy mechety №1 na 2 – e yanvarya 1927 goda dlya razresheniya voprosov po niyjesleduiyshey povestke dnya:

1) Doklad ob Ufimskom siezde y ego rabotah, so storony GAO prepyatstviy ne iymeetsya, pry usloviy tochnogo sobludeniya Vamiy ustanovlennyh na sey predmet pravil y poryadka.

Vr.Nachgubadmotdela (Isupov).

Nach.Obshego p/otdela (Malyshev)

[ Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 14 is, 19 paraq].

Sonymen qatar meshittegi qandayda bir jiyn, tipten júma namazynyng ózi guberniyalyq komiytetting əkimshilik bólimi rúqsatymen ótkizilip otyrypty.

«Sem.gub.admotdela

Mutavaliya prihoda №1 mechety gor.Alasha Bakiyeva Maka

Zayavleniye

Proshu dati razreshenie na ustroystvo v pyatnisu 8 sego yanvarya v pomesheniy mecheta №1 gor.Alasha po Priyrechnaya ul.kv. №152, obshee sobranie musuliman prihoda №1 mechety po povestky dnya

1) o vybore upolnomochennyh

2) tekushie dela

6 yanvarya 1926 g. k semu            qoly»

[ Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 14 is, 13 paraq].

Jogharyda jazylghanday meshit imamdary men moldalary qalanyng ishinde ghana jiyndar ótkizip qana qoymay, tiyisti oryndardyng rúqsatymen jəne baqylauymen el ishine de baryp otyrghan.

«Gubernskiy Administrativnyy Otdel

Ot Muhtosiba Semipalatinskogo

Uezda Djasiybekova projiyv. v g.Alash

Pushkinskaya ul.kv№108

Zayavleniye

Predstavlyaiy pry sem udostoverenie za №3238 ob

utverjdeniy menya Muhtasibom proshu Gubadministrativnyy Otdel razreshiti mne vyezda po Semipalatinskomu Uezdu sovmestno s 2mya mushaviroma Mustafinym y Sadakbaevym kokkovye takje pry sem prilagai sviydetelistvo za №3241, 3240. S seliu provedenie namy sobraniy grupp veruyshih musuliman dlya vybora na zanovye mullov v rayone volostey Leninskiy, Mendeshevskiy, Lunacharskoy y drugih volostey s kirgizskim naseleniyem po Semipalatinskomu Uezdu.

Dekabrya 11 dnya 1924g.

K semu podpisuemsya:       

qoly kirilisamen jəne eki qol arab jazuymen»

[ Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 14 is, 9 paraq].

Ótinishting ýstingi sol jaq ýstingi búryshynda «Razreshiti \qoly\ 7/I-25 g dep jazylghan.

Qazaqstandaghy asharshylyqtyng ekinshi kezeninen əli aryla qoymaghan el ishine baryp, júrttyng jaghdayymen tanysyp, eldi birlese əreket jasaugha shaqyryp, elding bas kóterer azamattarynan basshy taghayyndau niyetindegi din ókilderining búl ótinishterine Semey Guberniyalyq Ákimshilik Bólimi qarsylyq tanyta almaghandyghyn jəne olardyng osy is saparlarymen qatar ózge uaqyttarda da ýnemi ókimet tarapynan qatang baqylauda bolghandaryn múraghattyq qújattardan biluge bolady.

«Sov. Sekretno

K.S.S.R.

N.K.V.D.

Semipalatinskiy Gubotdel GPU

Gubernskiy Administrativnyy Preprovojdaetsya pry sem zayavleniya OTDEL Alashskogo Muhtosiba Gubadmotdel № 647/ prosit soobshit ne vstrechaetsya ly s 6 dekabrya 1924 Vashey storony prepryatstviya na vydachu razresheniya na pravo poezdky po guberniy s seliu provedeniya obshih religioznyh sobraniy y vybor na takovye slujiyteley kulita mully y muvtavaliyev.

PRILOJENIYE: upomyanutoe.

Nach.GAO /Djenybekov/

Nach.Obsh P/otd. /Doroshiyn/

Zav.OS /Zinoviev/»

[Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 14 is, 10 paraq].

Osy qújattaghy jazu mashinkasymen basylghan mətinning ýstine qalammen jazylghan sózder bar, óshe bastaghan jazudyng oqugha bolatyn jerlerindegi sózderdi boljap Sayasy Bas Basqarmanyng (GPU) ókili molda men onyng eki kómekshisining guberniya bolystyqtaryna saparyna qarsy emestikterin jazyp Ishki Ister Halyq Komissariatynyng (NKVD) olardyng əreketterin baqylauda ústau kerektigine tapsyrmasy ekendigi bayqalady. Din ókilderining osynday júmystary əserinen Ortalyq Atqaru Komiyteti (SIYK) men Halyq Komissariattary Kenesining (SNK) 1929 jyldyng 8 səuirinde «Diny birlestikter turaly», Ishki Ister Halyq Komssariaty (NKVD) 1929 jyldyng 1 qazanynda «Diny birlestikterding qúqyghy men mindetteri turaly» qaulylary qabyldanghan dep aitugha tolyq negiz bar. Jogharydaghy jazbadan song Guberniyalyq Ákimshilik Bólimi Ghabdishýkir Jasybekovqa jəne onyng kómekshileri Sadaqbaev pen Mustafinge kuəlik pen olardyng Semey uezi aumaghynda músylmandarmen jinalys ótkizu ýshin sapar jasaularyna rúqsat beredi.

«Udostovereniye

Nastoyashee udostoverenie vydano Muhtasibu Sem.uezda

gr.Djasiybekovu Gabdshakur y ego mushevaram Sadakbaevu y Mustafinu, kotorym razreshaetsya vyehati v predely Semuezda iy

provesty obshee sobranie grupp veruishih musuliman dlya vybora

/mullov/ imam v rayone volostey Leninsk, Mendeshevsk, Lunacharsk, y dr. volost. s kirgizskimy naiymenovaniyem Semuezda, chto podpisiu y prilojeniyem pechaty udostoveryaetsya.

Nach.GAO /Djenybekov/

Nach.Obsh P/O. /Doroshiyn/

Nach. Obsh. Soiyz /Merzakasimov/»

[ Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 14 is, 11 paraq].

Imam Qabdishýkir Jasybekov ózining kómekshileri Mústafiyn, Sadaqbaevtarmen birge el aralap, júrt pikirin biluge taghy da bir sebep bolghan jaghday sol kezdegi Semey qalasyndaghy diny qyzmetkerler arasyndaghy alauyzdyq edi. №3 meshit imamy Misbuh Seidovtyng meshitti «tatar meshiti» dep atap, búl meshitke qazaqtardyng kirip namaz oqularyna óz tarapynan shekteu qoyghandyghynan Alash qalasynda qazaqtarmen tatarlar arasynda últ aralyq janjal tuyndaghan kezderde bolypty.

 «5.XI. 1925g. Gub.adm.otdel.

Nastoyashim Gorsovet soobshiti, chto Vamy predprinyato po Zayavlenii gr – n g.Djana – Semey po voprosu o mechety №3, spor mejdu kazakamy y tataramiy.

O prinyatyh merah srochno soobshiyte Gorsovetu.

Pred.gorsoveta \ Jenko\

Otvet.sekretari \ Kurpebaev\»

[ Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 7 is, 41 paraq].

«Sovet 3y tatarskoy mechety v Alashe po rasprostranivshimsya sluham vyyasnyaetsya, chto vopros o v\prihode y mully sredy naseleniya uglublyaetsya y prinimaet nejelatelinye formy viyde nasionalinoy vrajdy mejdu tataramy y kazakami.

Ob etom nam bylo sdelano predosterejenie so storony Admiyn.otdela. Daje budito by pochemu to imamu №7 Akram Munasipovu po etomu voprosu bylo sdelano predlojenie ob uregulirovanii. Po etomu Upravlenie Muhtasiba Semipol.gub. predlagaet Vam:

  1. Etot vopros ny v koem sluchae ne doljen prinyati formu nasionalinogo spora, a kak chastnoe delo sredy Vas doljen byti regulirovan v blijayshee vremya.
  1. Neobhodimo reshiytelinym obrazom postaviti predel vsyakim popytkam byv.mully Misbahutdina Seidova, otstranennogo Vashim postanovleniyem, voyty v mecheti y rasprostranennogo im ot iymeny religy sredy temnogo naseleniya agitasii, sposobstvuishie prodoljenii nedorazumeniiy.
  2. V sluchae, esly k progressirovanii nasionalinoy vrajdy budet sposobstvovati y prisutstvie v religioznom obshestve muezzina Nematulla Adilibekova, to etot vopros doljen byti reshen otstraneniyem takje y ego, y putem izbraniya vnovi kak mully, tak muezzina iz novyh liys.

Semipalatinskiy Gubernskiy Muhtasib H.Mahmudiy».

[ Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 7 is, 53 paraq qayyrmasymen].

Alash qalasy túrghyndarymen №3 meshit arasyndaghy osy ózara kelispeushilik qalalyq kenesting baqylauynda bolsada Semey ónirlik diny basqarmanyn, guberniyanyng bas imamy (muhtasiybi) H.Mahmudiyding tek bir adamdy, Misbahutdin (kóp qújattarda Misbah) Seidovty ghana kinəli dep aituy týsiniksiz.

«Spisok mechetiy g.Sem – sk y Alasha koim vydana razresheniya na pravo prepodavaniya musulmanskogo veroucheniya» degen 1926 jyldyng 30 nauryzynda jasalghan qújatta «po gorodu Alashu Mecheti №3 po Bazarnoy ul.№57. Prepod. Seidov Misbah. Otvet.upoln. Gataullin Bari, Gaynullin Abdulla», – dep kórsetilgenimen Seidovtan basqalarynyng búl janjalgha qatystary joqtay bolyp shyghady.  [Abay oblystyq múraghaty 96 qor, 1 tizim, 10 is].

Qalay bolghanda da kenes ýkimetining meshitter men diny qyzmetkerlerdi ózderining mýddelerin iske asyrugha paydalanghandary aqiqat. Ásirese eldegi sayasy túraqsyzdyq, zardaby joyylyp bolmaghan eldegi asharshylyqpen kýres jolynda meshit qyzmetkerlerining belsendiligi, olardyng el ishindegi bedeli kenes ókimetining degbirin qashyryp Birlesken Memlekettik Bas Basqarmasy (OGPU) din qyzmetkerlerimen birlese júmys jasaugha məjbýr bolady. Biraq belgisiz sebepten 1930 jyldyng aqpan aiynda (shamamen 18 kýni) Jolaman meshiti órtenedi. Órtting shyghu sebepteri anyqtalmaghan. Meshittegi órtti sóndiru kezinen «Priirtyshskaya pravda» gazeti 1930 jylghy 20 aqpan kýngi shygharylymynda mynanday aqparat beredi:

«...Chasti pojarnyh na mesto pojara yavilasi piyanoy. IYmeya slabuIY podgotovku, mnogie pojarnye rasteryalisi. Tushenie mechetiy sootvetstvuiyshim poryadkom ne bylo organizovano y ona v prisutstviy pojarnyh sgorela do fundamenta...».

Semey guberniyalyq komiytetining qaramaghyndaghy halyq mýlki sanalatyn Jolaman meshitindegi órt jóninde qalalyq kenesting tóraghasy Rumyansev, órtti sóndiruge basshylyq jasaghan Meshkov qatysqan jinalys qorytyndysy jariyalanghan «Priirtyshskaya pravda» gazetining 1930 jylghy 16 nauryzdaghy №60 sanyn izdestiruim ong nətiyje bermedi. Abay oblystyq múraghatyndaghy gazet tigindisinde №59; №61 sandary bolghanymen №60 joq bolyp shyqty. Sonymen qatar Abay oblystyq ólke tanu múrajayynyng siyrek qorynda saqtalghan «Priirtyshskaya pravda» gazetining 1930 jylghy shygharylymdarynyng tigindisinde de osy №60 sanynyng bolmay shyghuy səykestik pe, bolmasa basqa sebepteri bar ma degen oida keledi...

Meshit ghimaraty órtengenimen meshit jamaghaty əreketsiz otyrmaghan eken. Nauryzda bas qosqan halyq biylikke óz qalaularyn jetkizedi.

«Admotdel

Semipalatinsk

Zayavleniya

Dlya sovmestnogo udovletvoreniya religioznyh potrebnosty my grajdane prihoda mechety №1 po beregovoe ul. g.Jana Semey v chisle   chelovek prinadlejashih k magometanskomu veroispovedenii reshily obrazovati religioznoe obshestvo Magometan, deyatelinosti obediynenie budet rasprostranyatsya na rayon mechety №1. V sootvetstviy s postanovleniyem SIK y SNK RSFSR ot 8go aprelya 1929g. «O religioznyh obediyneniyah» (S.U. 1929g. №35 st.353 y instr. NKVD ot 1 oktyabrya 1929g. «O pravah y obyazannostyah religioznyh obediyneniyah» (bulleteni NKVD 1929g. №37) prosim zaregistrirovati religioznoe obshestvo pod nazvaniyem «Religioznoe obshestvo musuliman pry mechety №1 g.Jana Semey ul. №43 Kenesarinskoy».

Prilojeniya, Spisok uchrediyteley y podpisi uchrediyteley

23 marta 1930g.».

[Abay oblystyq múraghaty, 96 qor, 1tizimdeme,14 is, 24paraq qayyrmasymen, 25 paraq].

Hat sonynda 200 den astam adamnyng aty-jónderi jazylyp, qoldary qoyylghan. Óte sauatty týrde óz talaptary men sheshimderin biylikke jetkizgen halyqqa qanday jauap berilgeni belgisiz, tek osy hat jazylghan uaqyttan 2 kýnnen song Semey qalalyq kenesi otyrys ótkizip, sheshim qabyldaydy.

« Postanovlenie Prezidiuma Gorsoveta

25.03.30g.

Slushali: ob ispolizovanie sredstv otpuskaemyh Gosstrahom za sgorevshui mecheti №1 v Jana Semey v summu 7050 rub.50 kop.

Postanovili: Summu, poluchaemui za mecheti, stratiti na oborudovanie kluba iym.K.Marksa y Turksiba, a takje na sozdaniye rabochego parka. / Vse v Jana Semey/ ».

[Abay oblystyq múraghaty, 96 qor, 1tizimdeme,55 is, 19 paraq].

Osylaysha Jolaman meshitining ghimaraty órtenip ketsede meshitting songhy qarajaty halyq iygiligine qyzmet qylugha júmsalady. Týrksib júmysshylarynyng Karl Marks atyndaghy mәdeny sharalar ótkizetin oryny búrynghy №3 meshit ghimaratyna ornalasqan bolatyn. «Jana Semey kinosy» keyinnen «Zarya» kinoteatry boldy.

Alash qalasyndaghy ýsh meshitting tarihy osymen ayaqtalmaq emes,     XIX ghasyrdyng basynda salynyp kýni býginge deyin  syrtqy qalpy ghana saqtalyp qalmay, negizgi maqsaty–júrtty imandylyqqa tәrbiyeleu baghytyndaghy júmysyn jalghastyryp otyrghan Tinibay meshitin keler úrpaqqa býgingi qalpyn búzbay jetkizu әr adamnyng azamattyq boryshy.

Serikbek Bolatbekúly

Abai.kz

0 pikir