الاش قالاسىنىڭ مەشىتتەرى
جانە ولاردىڭ قوعامداعى ىستەرى
الاش قالاسىندا 1820 جىلدارى سالىنعان جولامان، ءتىنىباي مەشىتتەرىمەن قاتار 1917 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندە سەمەي وبلىستىق باسقارماسى بەكىتكەن جوبا بويىنشا الاش قالاسىنداعى بازار كوشەسىنىڭ №57 ءۇي مەكەن–جايى بويىنشا ءۇشىنشى تاس مەشىتى سالىنىپ، جۇمىس ىستەي باستاعان.
وسى مەشىتتەر 1921 جىلى سەمەي جۇمىسشىلار مەن شارۋالار كەڭەسى شەشىمىمەن گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ əكىمشىلىك باقىلاۋىنا الىنادى. مەشىتتەر مەن گۋب.كوم اراسىندا كەلىسىم شارت جاسالادى. مەشىت عيماراتتارى مەن مۇلكى حالىق مەنشىگى بولاتىنى جازىلىپ، باعالانىپ، تىزىمدەلەدى. الاش قالاسىنداعى №1 مەشىتپەن سەمەي گۋبەرنيالىق كوميتەتى اراسىنداعى كەلىسىم شارت اباي وبلىستىق مۇراعاتىندا 96 قور، 1 تىزىمدەمە، 14 ىستە، №2 مەشىتپەن كەلىسىم شارت 96 قور، 1 تىزىمدەمە، 15 ىستە، №3 مەشىتپەن 96 قور، 1 تىزىمدەمە، 7 ىستە ساقتالعان. كەڭەس وكىمەتى ورناعان سوڭ دا مەشىتتەر ءوز جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. ادەتتە ءبىز مەشىتتى تەك ناماز وقيتىن، ءدىني رəسىمدەردى اتقارۋ ءۇشىن əرەكەت جاسايتىن ورىن رەتىندە عانا تانيمىز. الاش مەشىتتەرىنىڭ ءوز زامانىندا قوعامدا بولىپ جاتقان وقيعالاردان سىرت قالماعانىن تاريحي مۇراعات قۇجاتتارىنان كورۋگە بولادى. حالىق مەشىتكە جينالىپ اۋىلدىڭ، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ، əر شاڭىراقتىڭ قىم-قۋات تىرلىگىن ورتاعا سالىپ تالقىلاپ وتىرعان. كەي جاعدايلاردا مەشىتى جوق اۋىلداردى ارالاپ ەلدىڭ مۇڭ–مۇقتاجىن تىڭداپ، ونى شەشۋدىڭ جولدارىندا قاراستىرىپ وتىرعان. ءسالت–دəستۇر جورالعىلارىن وتكىزۋمەن قاتار دۇنيەگە كەلگەن سəبيلەردى تىركەپ، ولارعا تۋ تۋرالى قۇجاتتا (مەتريكالىق جازبا) بەرىپ، ەسەپ-قيساپ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. مۇنى اباي وبلىستىق مۇراعاتىنداعى 96 قور، 1 ءتىزىمنىڭ 14 ءىسىنىڭ 6 جəنە 7 بەتتەرىندەگى قۇجاتتاردان كورۋگە بولادى. ولاردىڭ بىرىندە الاش قالاسىنداعى №1 مەشىتتىڭ مولداسى ءاشىم (كەيبىر قۇجاتتاردا حاشيم) ماحمۋتوۆتىڭ 1921 جىلدىڭ 21شىلدەسىندە سەم.گۋب. əكىمشىلىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى ي.س.يۆانوۆتىڭ اتىنا جازعان جازبالارىنىڭ بىرىندە، مەشىت الداعى ۋاقىتتاردا مەتريكالىق انىقتامالار مەن (تۋ تۋرالى كۋəلىك), رەسمي قۇجاتتار بەرمەۋ تۋرالى قولحات ەسەبىندە جازىلسا ەكىنشىسىندە ەندى مەشىتتىڭ ەشقانداي ەسەپ– قيساپ كىتاپتارىن جۇرگىزبەيتىنى جونىندە ايتىلادى.
بۇل قۇجاتتاردان ءبىز كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ مەشىتتى حالىقتان الىستاتۋعا جاسالعان əرەكەتىن جəنە مەشىت مولدالارىنىڭ əر ىستەرىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاعاندارىن كورەمىز. الاش قالاسىنىڭ باس يمامى ء(مۋحتاسيبى) سەمەيدەن بولەك بولعان جəنە ونىڭ قاراۋىندا تەك الاش قالاسى عانا ەمەس سەمەي ۋەزىندەگى بارلىق مۇسىلمان جاماعاتى بولعان ىسپەتتى. 1926 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا باشقۇرت ءااسرى ءۇپى قالاسىنداعى مۇسىلمانداردىڭ ورتالىق ءدىني باسقارماسىنان كەلگەن قاتىناس حاتتا بىلاي جازىلىپتى:
«مۋحتاسيبۋ سەميپالات. رايونا
ابديشاكۋرۋ دجاسيبەكوۆۋ.
ناستوياششيم پرەدلاگاەتسيا ۆام، نادلەجايششەگو رازرەشەنيا
مەستنىح ۆلاستەي سوزۆات سوبرانيە پرەدستاۆيتەلەي مۋسۋلمانسكيح پريحودوۆ ۆ رايونا دليا ۆىبورا دەلەگاتوۆ نا پرەدستوياششي مۋسۋلمانسكي سەزد، يمەيۋششي بىت ۆ گ.ۋفا /باسسر/ە 30 – گو مايا پو 6 – ە يۋنيا ۆكليۋچيتەلنو، سوگلاسنو پولۋچاننوگو تسەنترالنىم دۋحوۆنىم ۋپراۆلەنيەم مۋسۋلمان وت نكۆد رسفسر، داتيروۆاننوگو 1 – م مارتا زا №2930/2.
پەردسەداتەل – مۋفتي /ر.فاحرەددينوۆ/
سەكرەتار /اكچۋرين/»
[ اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 14 ءىس، 15 پاراق.]
بۇل سول كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنىڭ وزىندە ءدىن وكىلدەرىنىڭ ەل باسقارۋ جۇمىستارىنا دا ارالاسىپ، حالىقتىڭ تۇرمىس تىرشىلىگىندە قاداعالاپ وتىرعانىن بىلدىرەدى. الاش قالاسى مەن سەمەي ۋەزىنىڭ العاشقى باس يمامى قىزمەتىن قابدىشۇكىر جاسىبەكوۆ 1929 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قايتىس بولعانعا دەيىن اتقارعان دەگەن تۇجىرىمدى مۇراعاتتىق قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ ايتۋعا بولادى. ول كىسى دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن №2 مەشىت جاماعاتىمەن الاش قالاسى تۇرعىندارى 19 ناۋرىز كۇنى (قىرقىن وتكىزگەننەن كەيىن دەپ ويلايمىن) سەمەي وكرۋگتىك əكىمشىلىك بولىمىنە يمام سايلاۋ جونىندە مəلىمدەمە جاسايدى. تەك قانا الاش قالاسى مەن سەمەي ۋەزى كولەمىندە عانا ەمەس، ايماق جۇرتشىلىعى اراسىندا زور بەدەلگە يە بولعان قابدىشۇكىر جاسىبەكوۆتىڭ ءومىر تاريحى، ءدىني قىزمەتىمەن قاتار ەل ىشىندەگى اتقارعان يگى ىستەرى الداعى ۋاقىتتاردا زەرتتەلىپ، تاريح تۇعىرىندا ءوز ورنىن تابارىنا كəمىل سەنەمىن. جالپى ءبىز ءدىني قىزمەتكەرلەردىڭ، əدەبيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ تۇلعالىق بولمىسىن تانۋدا بولشەۆيكتەر ۇسىنعان باعىتتىڭ جەتەگىندە كەتپەي ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ جولىنداعى ەڭبەكتەرىنە ءəدىل تاريحي باعا بەرە ءبىلۋىمىز كەرەك. جەكە تۇلعالار عانا ەمەس تاريحي وقيعالاردا تيىسىنشە باعالانۋى كەرەك. 1926 جىلى ءۇپى قالاسىنداعى مۇسىلماندار سيەزى مەن سول جىلى باكۋ قالاسىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق تۇركى تىلدەرىنىڭ العاشقى سيەزدەرى سونىڭ دəلەلى.
سول كەزدەگى وداق كولەمىندە وتكەن بۇل جيىنداردىڭ ماڭىزدىلىعى سول كەزەڭنەن كەلىپ جەتكەن تاريحي قۇجاتتاردا دəلەلدەيدى. مۇسىلماندار سيەزىندە قارالعان مəسەلەلەردى حالىق جيىلىپ تالقىلاعان ەكەن.
«پرەدستاۆيتەليۋ كازاكسكوگو ناسەلەنيا
سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا مۋناسىپوۆۋ اكرامۋ.
ناستوياششيم سووبششاەتسيا، چتو ك سوزىۆۋ وبششەگو سوبرانيا ۆەرۋيۋششيح كازاكوۆ ۆ گور.الاشە ۆ زداني مەچەتي №1 نا 2 – ە يانۆاريا 1927 گودا دليا رازرەشەنيا ۆوپروسوۆ پو نيجەسلەدۋيۋششەي پوۆەستكە دنيا:
1) دوكلاد وب ۋفيمسكوم سەزدە ي ەگو رابوتاح، سو ستورونى گاو پرەپياتستۆي نە يمەەتسيا، پري ۋسلوۆي توچنوگو سوبليۋدەنيا ۆامي ۋستانوۆلەننىح نا سەي پرەدمەت پراۆيل ي پوريادكا.
ۆر.ناچگۋبادموتدەلا (يسۋپوۆ).
ناچ.وبششەگو پ/وتدەلا (مالىشەۆ).»
[ اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 14 ءىس، 19 پاراق].
سونىمەن قاتار مەشىتتەگى قاندايدا ءبىر جيىن، تىپتەن جۇما نامازىنىڭ ءوزى گۋبەرنيالىق كوميتەتتىڭ əكىمشىلىك ءبولىمى رۇقساتىمەن وتكىزىلىپ وتىرىپتى.
«سەم.گۋب.ادموتدەلا
مۋتاۆاليا پريحودا №1 مەچەتي گور.الاشا باكيەۆا ماكا
زاياۆلەنيە
پروشۋ دات رازرەشەنيە نا ۋسترويستۆو ۆ پياتنيتسۋ 8 سەگو يانۆاريا ۆ پومەششەني مەچەتا №1 گور.الاشا پو پريرەچنايا ۋل.كۆ. №152, وبششەە سوبرانيە مۋسۋلمان پريحودا №1 مەچەتي پو پوۆەستكي دنيا
1) و ۆىبورە ۋپولنوموچەننىح
2) تەكۋششيە دەلا
6 يانۆاريا 1926 گ. ك سەمۋ قولى»
[ اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 14 ءىس، 13 پاراق].
جوعارىدا جازىلعانداي مەشىت يمامدارى مەن مولدالارى قالانىڭ ىشىندە عانا جيىندار وتكىزىپ قانا قويماي، ءتيىستى ورىنداردىڭ رۇقساتىمەن جəنە باقىلاۋىمەن ەل ىشىنە دە بارىپ وتىرعان.
«گۋبەرنسكي ادمينيستراتيۆنىي وتدەل
وت مۋحتوسيبا سەميپالاتينسكوگو
ۋەزدا دجاسيبەكوۆا پروجيۆ. ۆ گ.الاش
پۋشكينسكايا ۋل.كۆ№108
زاياۆلەنيە
پرەدستاۆليايۋ پري سەم ۋدوستوۆەرەنيە زا №3238 وب
ۋتۆەرجدەني مەنيا مۋحتاسيبوم پروشۋ گۋبادمينيستراتيۆنىي وتدەل رازرەشيت منە ۆىەزدا پو سەميپالاتينسكومۋ ۋەزدۋ سوۆمەستنو س 2ميا مۋشاۆيروما مۋستافينىم ي ساداكباەۆىم كوككوۆىە تاكجە پري سەم پريلاگايۋ سۆيدەتەلستۆو زا №3241, 3240. س تسەليۋ پروۆەدەنيە نامي سوبراني گرۋپپ ۆەرۋيۋششيح مۋسۋلمان دليا ۆىبورا نا زانوۆىە مۋللوۆ ۆ رايونە ۆولوستەي لەنينسكي، مەندەشەۆسكي، لۋناچارسكوي ي درۋگيح ۆولوستەي س كيرگيزسكيم ناسەلەنيەم پو سەميپالاتينسكومۋ ۋەزدۋ.
دەكابريا 11 دنيا 1924گ.
ك سەمۋ پودپيسۋەمسيا:
قولى كيريليتسامەن جəنە ەكى قول اراب جازۋىمەن»
[ اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 14 ءىس، 9 پاراق].
ءوتىنىشتىڭ ۇستىڭگى سول جاق ۇستىڭگى بۇرىشىندا «رازرەشيت \قولى\ 7/I-25 گ.» دەپ جازىلعان.
قازاقستانداعى اشارشىلىقتىڭ ەكىنشى كەزەڭىنەن ءəلى ارىلا قويماعان ەل ىشىنە بارىپ، جۇرتتىڭ جاعدايىمەن تانىسىپ، ەلدى بىرلەسە əرەكەت جاساۋعا شاقىرىپ، ەلدىڭ باس كوتەرەر ازاماتتارىنان باسشى تاعايىنداۋ نيەتىندەگى ءدىن وكىلدەرىنىڭ بۇل وتىنىشتەرىنە سەمەي گۋبەرنيالىق اكىمشىلىك ءبولىمى قارسىلىق تانىتا الماعاندىعىن جəنە ولاردىڭ وسى ءىس ساپارلارىمەن قاتار وزگە ۋاقىتتاردا دا ۇنەمى وكىمەت تاراپىنان قاتاڭ باقىلاۋدا بولعاندارىن مۇراعاتتىق قۇجاتتاردان بىلۋگە بولادى.
«سوۆ. سەكرەتنو
ك.س.س.ر.
ن.ك.ۆ.د.
سەميپالاتينسكي گۋبوتدەل گپۋ
گۋبەرنسكي ادمينيستراتيۆنىي پرەپروۆوجداەتسيا پري سەم زاياۆلەنيا وتدەل الاشسكوگو مۋحتوسيبا گۋبادموتدەل № 647/ پروسيت سووبششيت نە ۆسترەچاەتسيا لي س 6 دەكابريا 1924 ۆاشەي ستورونى پرەپرياتستۆيا نا ۆىداچۋ رازرەشەنيا نا پراۆو پوەزدكي پو گۋبەرني س تسەليۋ پروۆەدەنيا وبششيح رەليگيوزنىح سوبراني ي ۆىبور نا تاكوۆىە سلۋجيتەلەي كۋلتا مۋللى ي مۋۆتاۆاليەۆ.
پريلوجەنيە: ۋپوميانۋتوە.
ناچ.گاو /دجەنىبەكوۆ/
ناچ.وبشش پ/وتد. /دوروشين/
زاۆ.وس /زينوۆەۆ/»
[اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 14 ءىس، 10 پاراق].
وسى قۇجاتتاعى جازۋ ماشينكاسىمەن باسىلعان ءمəتىننىڭ ۇستىنە قالاممەن جازىلعان سوزدەر بار، وشە باستاعان جازۋدىڭ وقۋعا بولاتىن جەرلەرىندەگى سوزدەردى بولجاپ ساياسي باس باسقارمانىڭ (گپۋ) وكىلى مولدا مەن ونىڭ ەكى كومەكشىسىنىڭ گۋبەرنيا بولىستىقتارىنا ساپارىنا قارسى ەمەستىكتەرىن جازىپ ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتىنىڭ (نكۆد) ولاردىڭ əرەكەتتەرىن باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەكتىگىنە تاپسىرماسى ەكەندىگى بايقالادى. ءدىن وكىلدەرىنىڭ وسىنداي جۇمىستارى əسەرىنەن ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (تسيك) مەن حالىق كوميسسارياتتارى كەڭەسىنىڭ (سنك) 1929 جىلدىڭ 8 سəۋىرىندە «ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى»، ىشكى ىستەر حالىق كومسسارياتى (نكۆد) 1929 جىلدىڭ 1 قازانىندا «ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قۇقىعى مەن مىندەتتەرى تۋرالى» قاۋلىلارى قابىلدانعان دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. جوعارىداعى جازبادان سوڭ گۋبەرنيالىق اكىمشىلىك ءبولىمى عابدىشۇكىر جاسىبەكوۆقا جəنە ونىڭ كومەكشىلەرى ساداقباەۆ پەن مۋستافينگە كۋəلىك پەن ولاردىڭ سەمەي ۋەزى اۋماعىندا مۇسىلماندارمەن جينالىس وتكىزۋ ءۇشىن ساپار جاساۋلارىنا رۇقسات بەرەدى.
«ۋدوستوۆەرەنيە
ناستوياششەە ۋدوستوۆەرەنيە ۆىدانو مۋحتاسيبۋ سەم.ۋەزدا
گر.دجاسيبەكوۆۋ گابدشاكۋر ي ەگو مۋشەۆارام ساداكباەۆۋ ي مۋستافينۋ، كوتورىم رازرەشاەتسيا ۆىەحات ۆ پرەدەلى سەمۋەزدا ي
پروۆەستي وبششەە سوبرانيە گرۋپپ ۆەرۋيۋششيح مۋسۋلمان دليا ۆىبورا
/مۋللوۆ/ يمام ۆ رايونە ۆولوستەي لەنينسك، مەندەشەۆسك، لۋناچارسك، ي در. ۆولوست. س كيرگيزسكيمي نايمەنوۆانيەم سەمۋەزدا، چتو پودپيسيۋ ي پريلوجەنيەم پەچاتي ۋدوستوۆەرياەتسيا.
ناچ.گاو /دجەنىبەكوۆ/
ناچ.وبشش پ/و. /دوروشين/
ناچ. وبشش. سويۋز /مەرزاكاسيموۆ/»
[ اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 14 ءىس، 11 پاراق].
يمام قابدىشۇكىر جاسىبەكوۆ ءوزىنىڭ كومەكشىلەرى مۇستافين، ساداقباەۆتارمەن بىرگە ەل ارالاپ، جۇرت پىكىرىن بىلۋگە تاعى دا ءبىر سەبەپ بولعان جاعداي سول كەزدەگى سەمەي قالاسىنداعى ءدىني قىزمەتكەرلەر اراسىنداعى الاۋىزدىق ەدى. №3 مەشىت يمامى ميسبۋح سەيدوۆتىڭ مەشىتتى «تاتار مەشىتى» دەپ اتاپ، بۇل مەشىتكە قازاقتاردىڭ كىرىپ ناماز وقۋلارىنا ءوز تاراپىنان شەكتەۋ قويعاندىعىنان الاش قالاسىندا قازاقتارمەن تاتارلار اراسىندا ۇلت ارالىق جانجال تۋىنداعان كەزدەردە بولىپتى.
«5.XI. 1925گ. گۋب.ادم.وتدەل.
ناستوياششيم گورسوۆەت سووبششيت، چتو ۆامي پرەدپرينياتو پو زاياۆلەنيۋ گر – ن گ.دجانا – سەمەي پو ۆوپروسۋ و مەچەتي №3, سپور مەجدۋ كازاكامي ي تاتارامي.
و پرينياتىح مەراح سروچنو سووبششيتە گورسوۆەتۋ.
پرەد.گورسوۆەتا \ جەنكو\
وتۆەت.سەكرەتار \ كۋرپەباەۆ\»
[ اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 7 ءىس، 41 پاراق].
«سوۆەت 3ي تاتارسكوي مەچەتي ۆ الاشە پو راسپروسترانيۆشيمسيا سلۋحام ۆىياسنياەتسيا، چتو ۆوپروس و ۆ\پريحودە ي مۋللى سرەدي ناسەلەنيا ۋگلۋبلياەتسيا ي پرينيماەت نەجەلاتەلنىە فورمى ۆيدە ناتسيونالنوي ۆراجدى مەجدۋ تاتارامي ي كازاكامي.
وب ەتوم نام بىلو سدەلانو پرەدوستەرەجەنيە سو ستورونى ادمين.وتدەلا. داجە بۋدتو بى پوچەمۋ تو يمامۋ №7 اكرام مۋناسيپوۆۋ پو ەتومۋ ۆوپروسۋ بىلو سدەلانو پرەدلوجەنيە وب ۋرەگۋليروۆاني. پو ەتومۋ ۋپراۆلەنيە مۋحتاسيبا سەميپول.گۋب. پرەدلاگاەت ۆام:
- ەتوت ۆوپروس ني ۆ كوەم سلۋچاە نە دولجەن پرينيات فورمۋ ناتسيونالنوگو سپورا، ا كاك چاستنوە دەلو سرەدي ۆاس دولجەن بىت رەگۋليروۆان ۆ بليجايشەە ۆرەميا.
- نەوبحوديمو رەشيتەلنىم وبرازوم پوستاۆيت پرەدەل ۆسياكيم پوپىتكام بىۆ.مۋللى ميسباحۋتدينا سەيدوۆا، وتسترانەننوگو ۆاشيم پوستانوۆلەنيەم، ۆويتي ۆ مەچەت ي راسپروسترانەننوگو يم وت يمەني رەليگي سرەدي تەمنوگو ناسەلەنيا اگيتاتسي، سپوسوبستۆۋيۋششيە پرودولجەنيۋ نەدورازۋمەني.
- ۆ سلۋچاە، ەسلي ك پروگرەسسيروۆانيۋ ناتسيونالنوي ۆراجدى بۋدەت سپوسوبستۆوۆات ي پريسۋتستۆيە ۆ رەليگيوزنوم وبششەستۆە مۋەززينا نەماتۋللا اديلبەكوۆا، تو ەتوت ۆوپروس دولجەن بىت رەشەن وتسترانەنيەم تاكجە ي ەگو، ي پۋتەم يزبرانيا ۆنوۆ كاك مۋللى، تاك مۋەززينا يز نوۆىح ليتس.
سەميپالاتينسكي گۋبەرنسكي مۋحتاسيب ح.ماحمۋدي».
[ اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 7 ءىس، 53 پاراق قايىرماسىمەن].
الاش قالاسى تۇرعىندارىمەن №3 مەشىت اراسىنداعى وسى ءوزارا كەلىسپەۋشىلىك قالالىق كەڭەستىڭ باقىلاۋىندا بولسادا سەمەي وڭىرلىك ءدىني باسقارمانىڭ، گۋبەرنيانىڭ باس يمامى ء(مۋحتاسيبى) ح.ءماحمۋديدىڭ تەك ءبىر ادامدى، ميسباحۋتدين (كوپ قۇجاتتاردا ميسباح) سەيدوۆتى عانا كىنəلى دەپ ايتۋى تۇسىنىكسىز.
«سپيسوك مەچەتي گ.سەم – سك ي الاشا كويم ۆىدانا رازرەشەنيا نا پراۆو پرەپوداۆانيا مۋسۋلمانسكوگو ۆەروۋچەنيا» دەگەن 1926 جىلدىڭ 30 ناۋرىزىندا جاسالعان قۇجاتتا «پو گورودۋ الاشۋ مەچەت №3 پو بازارنوي ۋل.№57. پرەپود. سەيدوۆ ميسباح. وتۆەت.ۋپولن. گاتاۋللين باري، گاينۋللين ابدۋللا»، – دەپ كورسەتىلگەنىمەن سەيدوۆتان باسقالارىنىڭ بۇل جانجالعا قاتىستارى جوقتاي بولىپ شىعادى. [اباي وبلىستىق مۇراعاتى 96 قور، 1 ءتىزىم، 10 ءىس].
قالاي بولعاندا دا كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ مەشىتتەر مەن ءدىني قىزمەتكەرلەردى وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن ىسكە اسىرۋعا پايدالانعاندارى اقيقات. اسىرەسە ەلدەگى ساياسي تۇراقسىزدىق، زاردابى جويىلىپ بولماعان ەلدەگى اشارشىلىقپەن كۇرەس جولىندا مەشىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەلسەندىلىگى، ولاردىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ دەگبىرىن قاشىرىپ بىرلەسكەن مەملەكەتتىك باس باسقارماسى (وگپۋ) ءدىن قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسە جۇمىس جاساۋعا ءمəجبۇر بولادى. بىراق بەلگىسىز سەبەپتەن 1930 جىلدىڭ اقپان ايىندا (شامامەن 18 كۇنى) جولامان مەشىتى ورتەنەدى. ءورتتىڭ شىعۋ سەبەپتەرى انىقتالماعان. مەشىتتەگى ءورتتى ءسوندىرۋ كەزىنەن «پريرتىشسكايا پراۆدا» گازەتى 1930 جىلعى 20 اقپان كۇنگى شىعارىلىمىندا مىنانداي اقپارات بەرەدى:
«...چاست پوجارنىح نا مەستو پوجارا ياۆيلاس پيانوي. يمەيا سلابۋيۋ پودگوتوۆكۋ، منوگيە پوجارنىە راستەرياليس. تۋشەنيە مەچەتي سووتۆەتستۆۋيۋششيم پوريادكوم نە بىلو ورگانيزوۆانو ي ونا ۆ پريسۋتستۆي پوجارنىح سگورەلا دو فۋندامەنتا...».
سەمەي گۋبەرنيالىق كوميتەتىنىڭ قاراماعىنداعى حالىق مۇلكى سانالاتىن جولامان مەشىتىندەگى ءورت جونىندە قالالىق كەڭەستىڭ توراعاسى رۋميانتسەۆ، ءورتتى سوندىرۋگە باسشىلىق جاساعان مەشكوۆ قاتىسقان جينالىس قورىتىندىسى جاريالانعان «پريرتىشسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1930 جىلعى 16 ناۋرىزداعى №60 سانىن ىزدەستىرۋىم وڭ نəتيجە بەرمەدى. اباي وبلىستىق مۇراعاتىنداعى گازەت تىگىندىسىندە №59; №61 ساندارى بولعانىمەن №60 جوق بولىپ شىقتى. سونىمەن قاتار اباي وبلىستىق ولكە تانۋ مۇراجايىنىڭ سيرەك قورىندا ساقتالعان «پريرتىشسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1930 جىلعى شىعارىلىمدارىنىڭ تىگىندىسىندە دە وسى №60 سانىنىڭ بولماي شىعۋى سəيكەستىك پە، بولماسا باسقا سەبەپتەرى بار ما دەگەن ويدا كەلەدى...
مەشىت عيماراتى ورتەنگەنىمەن مەشىت جاماعاتى əرەكەتسىز وتىرماعان ەكەن. ناۋرىزدا باس قوسقان حالىق بيلىككە ءوز قالاۋلارىن جەتكىزەدى.
«ادموتدەل
سەميپالاتينسك
زاياۆلەنيا
دليا سوۆمەستنوگو ۋدوۆلەتۆورەنيا رەليگيوزنىح پوترەبنوستي مى گراجدانە پريحودا مەچەتي №1 پو بەرەگوۆوە ۋل. گ.جانا سەمەي ۆ چيسلە چەلوۆەك پرينادلەجاششيح ك ماگومەتانسكومۋ ۆەرويسپوۆەدەنيۋ رەشيلي وبرازوۆات رەليگيوزنوە وبششەستۆو ماگومەتان، دەياتەلنوست وبەدينەنيە بۋدەت راسپروسترانياتسيا نا رايون مەچەتي №1. ۆ سووتۆەتستۆي س پوستانوۆلەنيەم تسيك ي سنك رسفسر وت 8گو اپرەليا 1929گ. «و رەليگيوزنىح وبەدينەنياح» (س.ۋ. 1929گ. №35 ست.353 ي ينستر. نكۆد وت 1 وكتيابريا 1929گ. «و پراۆاح ي وبيازاننوستياح رەليگيوزنىح وبەدينەنياح» (بيۋللەتەن نكۆد 1929گ. №37) پروسيم زارەگيستريروۆات رەليگيوزنوە وبششەستۆو پود نازۆانيەم «رەليگيوزنوە وبششەستۆو مۋسۋلمان پري مەچەتي №1 گ.جانا سەمەي ۋل. №43 كەنەسارينسكوي».
پريلوجەنيا، سپيسوك ۋچرەديتەلەي ي پودپيس ۋچرەديتەلەي
23 مارتا 1930گ.».
[اباي وبلىستىق مۇراعاتى، 96 قور، 1تىزىمدەمە،14 ءىس، 24پاراق قايىرماسىمەن، 25 پاراق].
حات سوڭىندا 200 دەن استام ادامنىڭ اتى-جوندەرى جازىلىپ، قولدارى قويىلعان. وتە ساۋاتتى تۇردە ءوز تالاپتارى مەن شەشىمدەرىن بيلىككە جەتكىزگەن حالىققا قانداي جاۋاپ بەرىلگەنى بەلگىسىز، تەك وسى حات جازىلعان ۋاقىتتان 2 كۇننەن سوڭ سەمەي قالالىق كەڭەسى وتىرىس وتكىزىپ، شەشىم قابىلدايدى.
« پوستانوۆلەنيە پرەزيديۋما گورسوۆەتا
25.03.30گ.
سلۋشالي: وب يسپولزوۆانيە سرەدستۆ وتپۋسكاەمىح گوسستراحوم زا سگورەۆشۋيۋ مەچەت №1 ۆ جانا سەمەي ۆ سۋممۋ 7050 رۋب.50 كوپ.
پوستانوۆيلي: سۋممۋ، پولۋچاەمۋيۋ زا مەچەت، ستراتيت نا وبورۋدوۆانيە كلۋبا يم.ك.ماركسا ي تۋركسيبا، ا تاكجە نا سوزدانيە رابوچەگو پاركا. / ۆسە ۆ جانا سەمەي/ ».
[اباي وبلىستىق مۇراعاتى، 96 قور، 1تىزىمدەمە،55 ءىس، 19 پاراق].
وسىلايشا جولامان مەشىتىنىڭ عيماراتى ورتەنىپ كەتسەدە مەشىتتىڭ سوڭعى قاراجاتى حالىق يگىلىگىنە قىزمەت قىلۋعا جۇمسالادى. تۇركسىب جۇمىسشىلارىنىڭ كارل ماركس اتىنداعى مادەني شارالار وتكىزەتىن ورىنى بۇرىنعى №3 مەشىت عيماراتىنا ورنالاسقان بولاتىن. «جاڭا سەمەي كينوسى» كەيىننەن «زاريا» كينوتەاترى بولدى.
الاش قالاسىنداعى ءۇش مەشىتتىڭ تاريحى وسىمەن اياقتالماق ەمەس، XIX عاسىردىڭ باسىندا سالىنىپ كۇنى بۇگىنگە دەيىن سىرتقى قالپى عانا ساقتالىپ قالماي، نەگىزگى ماقساتى–جۇرتتى يماندىلىققا تاربيەلەۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن جالعاستىرىپ وتىرعان ءتىنىباي مەشىتىن كەلەر ۇرپاققا بۇگىنگى قالپىن بۇزباي جەتكىزۋ ءار ادامنىڭ ازاماتتىق بورىشى.
سەرىكبەك بولاتبەكۇلى
Abai.kz
