Jazushy, etnograf, Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi, múqaghalitanushy Núrlan Sәrsenbaev aqiyq aqyn Múqaghaly Maqataevtyng ómiri men shygharmashylyghyn zertteu isine sýbeli ýles qosyp keledi. Núrlan Toqtasynúlynyng qarymdy qalamynan tughan enbekteri men kitaptary, respublikalyq basylym betterinde jaryq kórgen publisistikalyq taldamaly maqalalary, oi-tújyrymdary Múqaghaly shygharmashylyghyn jana qyrynan ashyp, aqyndyq bolmysyn jan-jaqty tanytty.

Núrlan Toqtasynúly Múqaghalitanu salasyna erekshe den qoya otyryp, búl baghytta elimizding әdebiyeti men ruhaniyatyna qosylghan qazynaly dýniyeler berdi. Atap aitqanda, 2016 jyly Beyjinde «Múqaghaly kerueni» atty zertteu enbegi basylsa, Qazaqstanda 2017 jyly «An-Arys» baspasynan atalghan enbekting tolyqtyrylghan, janartylghan núsqasy «Múqaghaly kerueni» degen atpen ekinshi mәrte jaryq kórdi. Juyrda respublikalyq «Ýsh qiyan» baspasynan Núrlan Sәrsenbaevtyng Múqaghaly Maqataev shygharmashylyghyn zertteuge arnalghan kezekti ýshinshi kitaby «Múqaghaly mәrtebesi» degen atpen oqyrmangha jol tartady.

Talantty ghalym Núrlan Sәrsenbaev múqaghalitanugha qatysty keng qúlashty enbekter jazyp qana qoymay, aqynnyng mereytoylaryna oraylastyrylghan alqaly jiyndargha túraqty qatysyp, ghylymy bayandamalar jasap keledi. N.Sәrsenbaevtyng ghylymy bayandamalarynda aqiyq aqynnyng ólenderindegi oishyldyq, últtyq filosofiya, parasat pen payym, tanym kókjiyegi, zerdeli tújyrymdar ghylymy túrghydan taldanyp, tereng mәni bar konseptualdyq oilar men iydeyalar kórinis tauyp keledi. Búl túrghydan alghanda Núrlan Toqtasynúly Múqaghaly Maqataevtyng әdebiyettegi ornyn ghana emes, HH ghasyrdaghy qazaq oishyldyghynyng kenistigimen sabaqtastyra zertteui de múqaghalitanu ghylymyndaghy jana bir qadam deuge tolyq negiz bar. 2011 jyly shilde aiynyng sonynda Múqaghaly Maqataevtyng 80 jyldyq mereytoyyna qatysyp, halyqaralyq ghylymiy-praktikalyq konferensiyada jasaghan «Múqaghaly mәrtebesi» bayandamasyn ghylymy qauymdastyq mýsheleri de joghary baghalady. Núrlan Sәrsenbaevtyng Múqaghaly Maqataevtyng 90 jyldyq mereytoyyna oray jazghan «Últ ruhynyng úly suretkeri» atty maqalasy arnayy jýldege ie bolghany qarymdy qalamgerding eseli enbegine berilgen layyqty bagha.

Núrlan Toqtasynúly aqiyq aqyn shygharmalaryn Qytaydaghy qazaq oqyrmandaryna tanystyrugha, belsendi nasihattaugha atsalysqan azamat. Qalamgerding «Bolashaqqa bet alghan – Múqaghaly kerueni» («Ile gazet», 17 mausym, 2011 jyl), «Qarasaz – qara shalghyn ólende óstim» («Ile gazeti», 30 tamyz, 2011 jyl jәne «Shynjang gazeti», 2 qyrkýiek, 2011 jyl), «Aqiyq aqyn Múqaghaly Maqataev» («Ile aidyny» jurnaly, 2015 jyl, 1-san), «Aqqular úiyqtaghanda» atty poema shertken syr), («Shúghyla» jurnaly, 2015 jyl, 5-san) t.b. úly aqyndy әr qyrynan zerttegen 10-nan astam maqalasy jariyalandy.

Qalamger respublikalyq «Múqaghali» jurnalynyng beldi, túraqty avtorlarynyng biri. Zertteushining qalamynan tughan «Ólenmen ornatylghan eskertkish» («Múqaghali» jurnaly, 2016 jyl, №2 11-12), «Múqaghaly men Farizanyng óner sabaqtastyghy» («Múqaghali» jurnaly, 2018 jyl, №1), «Múqaghaly jәne Erkin» («Múqaghali» jurnaly, 2018 jyl, №3), «Últ ruhynyng jyrshysy» («Múqaghali» jurnaly, 2018 jyl, №4), «Múqaghalidyng jyr kerueni», («Múqaghali» jurnaly, 2018 jyl, №6), «Qay jerde qazaq bar– Múqaghaly sonda») («Múqaghali» jurnaly, 2020 jyl, №4), «Múqaghalidyng múnly kýndeligi» («Ýrker» jurnaly,2020 jyl, №4), «Múqaghaly «Kýndeligine» zer salghanda» («Júldyz» jurnaly 2021 jyl, №1), «Bolashaqqa keruen tartqan Múqaghaliy»  («Aqiqat» jurnaly, 2021 jyl, №12), «Últ ruhynyng úly suretkeri» («Múqaghali» jurnaly, 2022 jyl, №3), «Aqqular úiyqtaghanda» atty poema shertken syr» («Ýrker» jurnaly,2023 jyl, №9) t.b. maqalalary múqaghalitanugha qosylghan sýbeli enbek dep aitugha bolady.

Jinaqtap aitqanda, jazushy, etnograf N. Sәrsenbaev Qazaqstan, Qytay syndy eki el qazaqtaryna Múqaghaly múrasyn nasihattau men zertteude ýlken enbek sinirgen qalamger.

Dәuirjan TÓLEBAEV,

«Aqiqat» últtyq qoghamdyq-sayasy jurnalynyng bas redaktory

(Múqaghalidyn «Rayymbek! Rayymbek!» atty dastanyn sóz etkende)

Qazaq halqynyng birtuar aqyny Múqaghaly Maqataevting qazaq pen jonghar arasyndaghy qiyan-keski soghysty arqau etip jazghan «Rayymbek! Rayymbek!» atty kesek dastany ardager aqyn kózi júmylghan song bes jyldan keyin, yaghny 1981 jyly «Leninshil jas» (qazirgi «Jas alash») gazetining qarasha aiynyng 26-27-28-kýnderindegi ýsh sanynda qatar jariyalanyp, qalyng oqyrman arasynda ýlken anys qozghaghan edi. Aqyn búl dastanyn erterek jazsa da belgili sebepterden baspa betinde jaryq kórmegen. Dastan jariyalanysymen-aq belgili synshy Baqyt Sarbalaúly «Halyq taghdyryn jyrlaghan» degen tamasha maqalasyn jazyp, oqyrman júrtshylyghyn jalt qaratty.

Múqaghaly jazghan búl kólemdi tarihy dastanda halyqtyng ataqty qas batyry Rayymbek Týkeúly Qangeldi nemeresining jasaghan dәuirimen tanysugha tura keledi.

Tarihy derekterde jazyluyna qaraghanda jonghar handyghy XVII ghasyrdyng sony men XVIII ghasyrdyng orta shenine deyin qazaqtyng jer-suyn basyp alu maqsatymen talay ret joyqyn shabuylyn jasady. Sol shabuyldyng eng aitulysy, qazaq halqynyng mәngi esten ketpeytin 1723 jylghy «Aqtaban shúbyryndy, alqa kól súlama» atalghan qayghyly, zarly oqighany erekshe sóz etuge tura keledi. Búl soghysta qazaqtar qatty jenilis tauyp, shanyraghy ortasyna týsip, torghayday tozyp, ata júrtyn tastap, bosqyngha úshyrady. Sol tústarda elim dep eniregen Qabanbay, Qangeldi, Bógenbay, Baraq, Nauryzbay, Qarasay, Rayymbek, Ótegen, Aralbay, Jәnibek, Esengeldi, Bәiseyt, Qaraqúl, Qarjau, Malay qatarly halqymyzdyng jau jýrek batyrlary elin, jerin qorghau jolynda eren erlikter kórsetti. Biraq qazaqtyng han-súltandarynyng altybaqan alauyzdyq, berekesizdik, dәrmensizdiginen halyq auyr jeniliske úshyrady. Ata mekeninen aiyrylghan halyq «Elim-aylap» zarly da múnly әnin salyp, kókiregine qayghyly sher baylandy. Ata mekeninen aiyrylyp, baspanasyz qalghan, sergeldeng bolghan halyq kóz jasyn kóldetip, óz taghdyryn qara ólenmen bylay jetkizedi.

«Qara taudyn basynan kósh keledi,

Kóshken sayyn bir taylaq bos keledi.

El-júrtynan aiyrylghan jaman eken,

Eki kózden móltildep jas keledi.

 

Mynau zaman qay zaman – qysqan zaman,

Basymyzdan baq-dәulet úshqan zaman.

Shúbyrghanda izinnen shan boraydy,

Qantardaghy qar jaughan qystan jaman.

 

Myna zaman qay zaman – baghy zaman,

Bayaghyday bolar ma taghy zaman?

Ata qonys, tughan jer qalghannan son,

Kózdin jasyn kól qylyp aghyzamyn.

 

Myna zaman qay zaman, qay-qay zaman,

Úl aiyrylghan atadan day-day zaman.

Bauyrynan aiyrylghan jaman eken,

Kýn bar ma eken, kóriser esen-aman!» – degen halyq shygharghan«Elim-ay» atty tragediyalyq әni.

Al aqiyq aqyn Múqaghaly el basyna týsken auyr kýnderdi, halyq kózinen aqqan qandy jasty, «Aqtaban shúbyryndy» zamanyndaghy ýrkin-qorqyndy, joqshylyq, bosqynshylyq jaylaghan zar zamandy «Rayymbek! Rayymbek!» atty dastannyng alghashqy betasharynda bylay beynelegen. Sonyng biri:

«Qara taudyn basynan kósh keledi,

Qara jorgha shayqalyp, bos keledi.

Qara kýndi jamylyp, qara qazaq

Qara týndi basynan keshken edi.

Qara qayghy kórsetpey eshteneni,

Qara jauy qanatyn kesken edi.

Shúlghau bolyp qyzdardyn kesteleri,

Talay qara shanyraq óshken edi.

Qara taudyn basynan kósh keledi....» – dep «Elim-ay» atty ataqty halyq әnining birinshi jolyn kiristiru arqyly býkil shygharmagha әr berip, kórkem sóz saptau sheberligin eng joghary dengeyge kóterip, últymyzdyng dәstýrli qara ólenine múragerlik etip jәne ony bayytyp janasha stili qalyptastyrdy. Múqaghaly ólenderining qúdyreti men parasattylyghy onyng til saptau sheberlik tehnikasynyng jogharlyghynan bolsa kerek.

«Múqaghaly Maqataev ekining birining enshisindegi tәtti, jenil, ýirenshikti jaylardy jazyp otyrghan joq. Mynnyng biri ghana jyrlar, jyrlay alar jәiitti ólenine qorghasyn ózek etken. Aqyn nysanasy – tariyh. Tarih bolghanda da qazaq halqynyng jer basyp, týtin týtetkennen bergi ghúmyryndaghy eng berekesi qashyp, beli ketken túsy – býkil taghdyry, bolashaghy, jaryq dýniyede tiri jýrer-jýrmesi tarazynyng ómir jәne ólim atty qos basyna qaltyldap týsken sәti» («Poeziya, menimen egiz be edin». «Shynjang halyq baspasy», 2004 jyl, jeltoqsan, 94-95 -bet), – dep payymdaghan eken.

Rayymbek tútas qazaqqa aty әigili batyr. Onyng úly atasy Qangeldi, arghy atasy Syrymbet qazaqtyng ýsh jýzine birdey tanylghan batyr-by bolghan kisiler. Rayymbekting balalyq, jastyq shaghy jongharlardyng qazaq dalasyna qayta-qayta shabuyl jasaghan aumaly-tókpeli tar zamangha tura keldi. Eldi qayghy, jerdi órt jalmady. Aqyn Múqaghaliy:

«Qara júrtta byqsyghan shala qalghan,

Analardan es ketken, balalardan.

Tal da tappay qarmaugha jaghalaudan,

Aqyl qashqan adyra babalardan.

Qanday qarghys atty eken qayran eldi...

Qayda baryp tyghylar panalaugha...

 

Qayda baryp, qaljyrap jatyr eken?

Qanday sordyn sortanyn tatar eken?

Kóp bolsa da bolsa eken qazaq jeri,

Qazaq jeri bolghasyn – Ata meken, – dep bosqyn bolghan elding auyr taghdyryn dәl suretteydi.

Múqaghaly osy dastanynda iri tarihy túlgha Rayymbek batyrdy basty keyipker etip jyrlau arqyly jongharlardyng qazaq dalasyn basyp alghan ayanyshty halin, qara halyqtyng ata mekeninen airylyp, toz-toz bolghan súmdyq taghdyryn, er basy men at basy sayda qalghan zaman taqsyretin tútas kýizelgen el atynan kóz jasyn kól ete otyryp jazady. Múqaghalidyng óz zamandas aqyndarynan әldeqayda moyny ozyq, iyghy biyik ekendigi Jonghar handyghy men Qazaq handyghy ortasyndaghy ólispey-bitispeytin kýrdeli әleumettik qiyn taqyrypty tandap aluynan bayqalady.

Mysaly:

«...Kósh keledi, bozdatyp boz dalany,

Kóz úshynda boz saghym qozghalady.

Áldekimnin estilse sozghan әni,

Áldekimder anyrap joqtau aitsa,

Ár keudede bir shemen qozdanady

Ár qazaqtyn estilip bozdaghany.

 

Qauqary joq qayran júrt, qayran halyq,

Sayran salyp jatushy en, jaylau baryp.

Opat bolyp, aq ordan oirandalyp,

Qara jauyn әkelip qara qayghy,

Tas uatty-au tóbene tayran qaghyp.

Anyraudy dogharyp, attan qazaq!

Alty jasar úlyndy maydangha alyp..

 

Shúbatylghan shan kórip alystaghy,

Qabay jyrau jar sala dauystady:

– Jau keledi, júrtym-au, jau keledi!

Jaudan qalghan jemtikke jabysqaly,

Taghdyryndy birjola tauysqaly...

Sap týzedi qajyghan nar bozdaqtar,

Qara jaumen qaytadan alysqaly,

Qayta qozyp qazaqtyn namystary», – dep namysy qayta qozghan el atynan, jer atynan úran salady. Aqynnyng búl shygharmasyndaghy әrbir shumaq ólenin әldeneshe qaytalap oqysang da jýregindi san tolqytyp, últtyq ruhyndy san ret qayta qozdatady, oqyghan sayyn janaryp, qúlpyryp túrady.

Tarihy derekterge qaraghanda jonghar handyghy Suan Rabdan basshylyghynda 1698, 1711, 1712, 1714, 1718, 1723, 1725 jyldary art-artynan jeti ret eng ýlken shabuyl jasap, eshqanday dayyndyghy joq jatqan qazaq halqyn auyr apatqa, qatty qyrghynshylyqqa úshyratyp, qaraly kýy keshedi. Osy zar-zamandy aqyn Múqaghaly bylay jetkizedi:

«Qiyqulaghan qalyn qol, qúyyn dersin,

Qaytyp oghan shaghyn júrt tyiym bersin.

Tozghan júrtty topyrlap, talap ketti,

Qatygez jau qaysy bir búyym kórsin.

 

Bozdaqtardyn jelkesin shaynap ketti,

Qalghan maldy qaytadan aidap ketti,

Qanjyghagha baylanghan qyz-kelinshek,

Boztorghayy shyryldap, sayrap ketti.

Has batyrdyn kózi edi qara jorgha,

Qara jaudyn astynda oinap ketti.

 

Túyaq ta joq tigerge dym qalmaghan,

Jau jalmaghan jabysyp, qúm jalmaghan,

Syrlar bar-au qoynynda tughan dalam.

Aqtarylghan qanynan qazaghynnyn,

Qúzghyny da qúdaydyn qúr qalmaghan.

Sende me?..

Sende súmdyq syr bar, dalam...».

Aqynnyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty dastany ýsh bólimnen qúralady. Dastandaghy Qabay jyrau Múqaghaly jaghynan jasalghan el qamqory bolghan negizgi keyipker. Al keybir zertteushiler dastandaghy Qabay jyraudy bergi zamanda jasaghan Alban taypasynyng Aljan ruynan shyqqan Qabay jyraumen shatastyryp jýr. Búl tarihy shyndyqqa janaspaydy. «Ile keshi» gazetining 1998 jylghy nauryzdyng 25-kýngi sanynda jariyalanghan «Qabay jyrau haqynda» atty maqalada «Qabay Qazaqstan Respublikasynyng Narynqol audanynyng Qarasaz degen jerinde 1839 jyly dýniyege kelip, 1924 jyly sol jerde dýniyeden ótken. Derekterge qaraghanda, kezinde «Aqtaban shúbyryndy, alqakól súlama» oqighasy turaly dastan jazghan eken. Qabay jyraudyng el múnyn joqtap jazghan jyrlary az emes ekendigi de shýbәsiz» dep aitylady. Óitkeni Múqaghalidyng atasy Maqatay jas jaghynan Qabay jyraumen zamandas boluy mýmkin. Al aqyn dastanyndaghy Qabay jyrau әri әulie retinde suretteledi.

«Qan sasyghan dalagha qaraydy da,

Qughan bop jýr qúzghyndy Qabay jyrau:

– Pәruәrdiger, ne qylghan súmdyq edi!

Ónim be, әlde týsim be, qalay mynau?!

 

Bozdaqtardyn dalany boyap qany,

Qúzghyndarda әnekiy toyattady...

Ónim bolsa, tәnirim, tart janymdy,

Týsim bolsa, úyqynnan oyatpaghyn?

Oyatpaghyn, mәngilik oyatpaghyn?!

 

Bayqap edi óliktin qozghap bәrin,

Bәri de ólik, biri de sóz qatpady.

Qabay jyrau basy aughan jaqqa ketti,

Qúzghyndargha qaldyryp bozdaqtaryn...

 

Kete barghan, artyna búrylmaghan,

Ayat oqyp, ishinen sybyrlaghan.

Qozykósh jer qyrghynnan úzaghanda,

Qúlyn dauys estildi shyryldaghan.

 

At ýstinen balany aldyna alyp,

Bir aldanysh tapqanday shal júbanyp.

Qyrghyn kórgen qyzyl kýn qyrdan asty.

Qyzyl kýren qanyna taudy malyp.

 

– Sen ghanasyn, qúlynym, sen ghanasyn,

Men de kópke barmaspyn, sen qalasyn.

Oyran bolghan ordannyn ornyna kep,

Otau tigip, ottaryn sen jaghasyn!» – dep aqyn Qabay jyrau atynan esi ketken el taghdyryna botaday bozdaydy.

Qabay – shanyraghy oirandalyp ortasyna týsken, qyzyl qyrghyn kórgen, ata júrtynan airylghan halyqtyng kemenger, qormal qarty, ot auyzdy, oraq tildi jyrauy. Qabay jyrau oty óshken elden qalghan jalghyz balany alyp әuliyening ziratynyng basyna keledi. Aqyn Qabay jyraudy bylay sóiletedi:

«Elinin esin kirgizer,

Jerinen malyn órgizer,

Jauyna zaual tóngizer,

Qyryq pyshaq handardy,

Qylyghyna kóngizer,

Degenine sengizer,

Sonynan júrtyn ergizer,

Bar qazaqtan bir qazaq

Tumas pa eken, әuliye?!

 

Kókiregim kýrkildep,

Kózimnin asty kólkidep,

Aq saqalym jelkildep,

Kәri basym selkildep,

Bas aughan jaqqa baramyn.

Izdesem kimdi tabamyn?

Baghyt silte, әuliye?!

 

Aytsa tilin aldyrghan,

Almastan oghyn jondyrghan.

Ata qazaq balasyn

Alaqangha qondyrghan,

Bar qazaqtan bir qazaq,

Tabar ma ekem, әuliye»? – dep qyrghyn tapqan el-júrt atynan әuliyege siynyp tilek tileydi. El basyna kýn tughan almaghayyp zamanda elim dep eniregen er tusa eken dep armandaydy.

Rayymbek 13 jasqa kelgende mәlim bir baydyng asynda әkesi Týkening jaldas kýrenine minip at bәigege týsedi. At bәigede bala Rayymbek óz atyn ózi úran etip shaqyrady. Dýiim asqa jinalghan el Allalap jaghasyn ústap, aruaqtargha siynady. Rayymbekting búl qylyghy qazaq dalasynyng salt-dәstýrine qayshy edi. Óitkeni sol zamanda bir taypaly elding nemese bir ruly elding aruaqty batyrlarynyng aty ghana úran etip shaqyrylatyn edi. Dәl osy kórinisti Múqaghaly til qúdyretimen óte sheberlikpen surettep jetkizedi.

«Qu daladaghy qúyyn ba dersin oinaghan,

Qyran ba dersin, qylt etken qústy qoymaghan.

Óz atyn ózi úrandap bala keledi,

Qamshy sabyna jeydesin tu ghyp baylaghan.

 

Jayyna qalyp, óli aruaq penen tiri aruaq,

Keledi bala, esimin ózi úrandap.

Tiriler shoshyp, jaghasyn ústap, túr aulaq,

Ólgender kórde, týsken de bolar bir aunap,

Keledi qyrshyn esimin ózi úrandap.

 

Doghara qoyyp, oiyn men dyrdu, sauyqty,

Bir sәtke qauym ishinen tyna qalypty.

On ýshke tolghan Týkenin úly Rayymbek,

Qazaqqa alghash óstip ózin tanytty».

Mine, osynday tamasha jyr shumaghy arqyly aqyn Rayymbek obrazyn somday týsken.

Rayymbek Týkeúly XVIII ghasyrda ómir sýrgen, qazaq halqynan shyqqan aty әigili batyr ekeni barsha júrtqa mәlim. Onyng arghy babasy Syrymbet Alban taypasynyng ataqty biylerining biri, әri Aljan ruyna úran bolghan adam. Atasy Qangeldi aty zatyna say el qorghauda egey enbek sinirgen atoyshyl batyr, úly jýz qazaqtarynyng bas qolbasshysy bolghan.

Al Múqaghaly aqynnyn:

«Kýren at tarpyp, qara temirdi shaynaghan,

Qybyr da jybyr, kýbir de sybyr ainala.

... asasyn ústap, Álmerek deytin by keldi,

– Jeti babasyn jerge qaratqan qay bala?..

 

E-e-e, Týkennin úly – týleydin úly sen be edin?

Osy bolghan ghoy týley әkennen kórgenin.

Sasyq kókektey, óz atyndy ózin úrandap...

Syrymbet penen Qangeldi senen kem be edi?» – degen jyr shumaghynan Álmerek biyding halqymyzdyng salt-dәstýrine qayshy keletin bala Rayymbekting óz atyn ózi úrandaghan ersi qylyghyn sógedi.

Búghan Qabay jyrau arasha týsip:

«– Ou, aghayyndar!

Jәbirlemender balany,

Jәbirleytindey qaysyna tiydi zalaly?

Búl da bir asau, qúryq kórmegen qúlyn ghoy,

Jelisin ýzip, senderden qayda barady.

 

Barada qoymas, úzay da qoymas senderden,

Sendermen birge taghdyryn tәnir ten bólgen.

Óz atyn ózi úrandaghannyn nesi aiyp?

Auzyna salyp, perishte shyghar dem bergen.

 

Jauyna shapsa óz atyn ózi úrandap,

Qoldamas pa edi óli aruaq týgil tiri aruaq.

Esi bar tentek eseye kele er bolar,

Erik berinder, ne qylasyndar búghaulap..». – deydi.

Múqaghaly Maqataevting «Rayymbek! Rayymbek!» dastany qazaqtyng qara óleni dәstýrine múragerlik etken batyrlyq jyr ýlgisinde jazylghan kesek kórkem shygharma.

«Al, aqynnyng «Rayymbek! Rayymbek!» poemasy kórkemdik sheberligimen qatar, qazaq tarihynyng qatparly tarihyna batyl baruymen, tarihy asa iri túlghanyng әdebiy-kórkem beynesin alghash ret daralap somdauymen taghy da bir jana belesti ashty. Júrtshylyq, aldynda aitylmay kelgen batyrdyng túlghasyn somdady» («Ile keshi» gazetinin 2011 jyly tamyzdyn 12-kýngi sany).

Qazirge deyin múnday kórkemdik qúny joghary, kemeldi de, kesek dastandy Múqaghalidan asyp eshkim jaza alghan joq. Búl dastannyng oqighasyna qazaq pen jonghar jaulasqan ýlken taqyryp arqau etilgen. Rayymbek batyr arqyly aumaly-tókpeli zamandaghy «Aqtaban shúbyryndy, alqakól súlama» oqighasy túsyndaghy halqymyzdyng bastan keshken auyr taghdyry sóz bolady. Rayymbek batyrday iri tarihy túlgha arqyly sol zamanda jasaghan halyqtyng ata-mekeninen aiyrylghan bosqyndyq ómiri suretteledi.

Dastanda Rayymbek batyr, Qabay jyrau, Álmerek by qatarly sanauly tarihy keyipkerler bar. Albannyng ataqty Álmerek bii Rayymbek batyrgha mynanday shart qoyady.

«Bet alypsyn, halayyq búrylmasqa,

Qalauyndy qaqym joq úghynbasqa.__

Bir shartym bar “batyrgha” qoyatúghyn,

Jamyraspa, bet aldy, shuyldaspa.

 

Basyn tartpas, .batyr. ghoy nesi ketsin,

Basyn tartsa, sóz basqa, esi ketsin.

Top ishinen tandaghan atyn minip,

Myna jatqan Ileni kesip ótsin!

 

Kesip ótsin, qaytadan oralsyn da,

Duyldasqan dau-shardy dogharsyn da,

Aq kýn tusyn aldynan, tarta bersin,

Tandap-tandap elinen qol alsyn da.

 

Shartym – osy!

Osyghan shydaysyn ba?

Shydamasan tynasyn, qúlaysyn da.

Bolsan sosyn bolarsyn, qol bastarsyn.

Aldymenen baghyndy synaysyn da.

Shydaysyn ba?

Baghyndy synaysyn ba?..»

Rayymbek batyr Álmerek biyding qoyghan shartyn oryndaydy. El bii Rayymbekting erligine aqyry kóz jetkizip, aq batasyn berip, eldi Rayymbek batyr bastap ata jauymen shayqasqa shyghugha rúqsat beredi. Múqaghaly aqyn búl isting eng songhy sheshimin Álmerek by auzynan bylay aitqyzady.

«– Dauasy joq jan eken, oty janghan,

Ilesinder osyghan oty barlar!

Su jol bergen batyrgha men jol bermey,

Qamauda ústap qyrandy otyra alman.

 

Baryndar, әkelinder salgha salyp,

Synayyn syrttanyndy jaugha salyp.

Qiynnan qúyylyp kep, qiratsyn bir,

Qataryn bórilerdin qan-josa ghyp.

 

Dauasy joq jan eken jaratylghan,

Túlpar eken túghyrdan dara tughan.

Qamauda ústap qyrandy otyra alman,

Úshsyn, ketsin jay atyp qanatynan.

 

Qangeldinin sauytyn kiygizinder,

Qynnan alyp, qylyshyn sýygizinder.

Syrymbettin tuynyn aldyna әkep,

Tәube etkizip basyn da iygizinder».

Múqaghaliy Maqataevtin «Rayymbek! Rayymbek!» atty dastany tarih synaghynan sýrinbey ótetin bagha jetpes qúndy tuyndy.

Biz Múqaghaly arqyly Rayymbek batyrdy, Rayymbek batyr arqyly «Aqtaban shúbyryndy, alqakól súlama» oqighasy túsyndaghy qazaq halqynyng batyrlyghyn, erligin, últtyq ruhyn tanydyq. Sóz ardageri Múqaghaly osy kesek dastany arqyly batyr babasy Rayymbekting basyna mәngilik ólenmen altyn eskertkish ornatyp ketti.

Múqaghalidyng Rayymbek batyr turaly jazghan dastanynyng tútas túlghasyna zer sala qarasaq mynanday basty ereksheligin bayqaymyz.

Birinshi, Múqaghaly qazaqtyng batyrlyq jyrynyng dәstýrine múragerlik etken últtyq ruhqa bay keremet aqyn. Onyng key óleng shumaghynan tarihta ótken alyp jyraulardyng jyr ýlgisining asyl sóz zergerligi bayqalyp jatady.

Ekinshi, Múqaghaly Rayymbek batyr dastany arqyly qazaqtyng qara ólenine múragerlik etip jәne damytyp, qazaqtyng batyrlyq jyryn asa ýlken sheberlikpen jazba әdebiyet dengeyine kótergen iri aqyn.

Ýshinshi, aqynnyng «Rayymbek! Rayymbek!» atty dastany til saptau sheberligi, últtyq boyauy, oqighasy, qúrylymy, mazmúny qatarly jaqtan jan-jaqtyly jetilgen dara stili bayqatqan kemeldi shygharma.

Búl dastan XX ghasyrdaghy qazaq aqyndarynyng jazghan shygharmalarynyng ishindegi shoqtyghy eng biyik, kórkemdik dengeyi eng joghary, tól poeziyamyzdyng altyn qoryna qosylghan mәngilik tuyndy.

Núrlan Sәrsenbaev jazushy, etnograf

Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi,

Abai.kz