Birneshe jyldan beri Qytaydaghy qazaq ziyalylarynyng jergilikti biylik tarapynan qysym kórip, qughyn-sýrginge úshyrap jatqany jóninde әleumettik jelilerde, aqparat kózderinde aitylyp jýr.

Tayauda redaksiyamyzgha Qydyrbek Súltanbek esimdi azamat habarlasyp, Qytaydyng Shynjang óniri, Qúlja qalasynda túratyn aghasy Bilisbek Ábdirazaqtyng jarty jyl búryn ústalghanyn, sodan beri jóndi habar ala almay dilgirip otyrghanyn aitty.

Bilisbek Ábdirazaqty biz de belgili aqyn, publisist, qalamger retinde jaqsy tanimyz. Aqynnyng otty, ruhty ólenderimen qazaq oqyrmandary ejelden tanys. Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi (Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýsheligine 2001 jyly 22 aqpanda ótken. Kuәlik nómiri №0866). Biz Bilisbek aqynnyng qalay, ne sebepti ústalghanyn, qazirgi jaghdayyn onyng inisi Qydyrbek Súltanbekten súrap bildik.

– Bilisbek Ábdirazaq sizding qanday tuysynyz?

– Bilisbek – mening tughan agham. Ol kisi 1968 jyly 30 jeltoqsanda Qytaydyng Shynjang ónirine qarasty Kýnes audanynyng Shalkóde degen jerinde dýniyege kelgen. Ákemizding aty – Súltanbek, atamyzdyng aty – Ábdirazaq. Bilisbek nemerening ýlkeni bolghandyqtan, Ábdirazaq atamyzdyng balasy esebinde atalyp ketti. Biraq tólqújattaghy tegi – Súltanbek. Biz alty aghayyndymyz: ýlkeni – Bilisbek, odan keyin men – Qydyrbek, menen keyin Kýmisbek, Qamzabek, Biybek esimdi inilerim jәne Qaraqat esimdi qaryndasymyz bar. Bilisbekten ózgemiz Qazaqstanda túramyz, osy elding azamatymyz. Aghamyzdyng Úlar, Túrar esimdi úldary da Almatyda. Bireui júmys isteydi, ekinshisi oqidy. Qazir jengemiz Júmagýl Quantayqyzy kenje úly Edige ekeui Qúlja qalasynda túryp jatyr.

– Aghanyz Qytayda qanday júmystar istedi?

– 1990 jyly Ile pedagogika institutynyng til-әdebiyet fakulitetin tamamdaghan. Úzaq jyldar boyy Shynjangha qarasty Ile Qazaq oblystyq әdebiyet-kórkemónershiler birlestigining «Qazaq auyz әdebiyetin zertteu qoghamynda» is jýrgizushi, jauapty hatshy siyaqty júmystar atqardy. Qytayda әr jyldary «Ay betindegi auyl», «Aqqudyng kóz jasy», «Qarqara kóterilisi», «Qytay qazaq aqparat-baspasózining qysqasha tarihy» sekildi jyr jinaqtary, ghylymiy-tanymdyq monografiyalary jaryq kórgen. 2004 jyly Qazaqstandaghy «Elorda» baspasynan «Aqsaq bóri» atty jyr jinaghy basylyp shyqty.

– Aghanyzdyng ústalghanyn qay kezde bildiniz?

– Búryndary WeChat әleumettik jelisi arqyly habarlasyp, amandyq-saulyghymyzdy bilip túratynbyz. 2025 jyldyng sonyna qaray habarymyz ýzildi. WeChat-yna sóilesem jauap bermeydi, habarlassam tútqany kótermeydi. Sodan jengeme habarlastym. Sóitsem, Bilisbekti 28 jeltoqsan kýni ústap alyp ketipti. Negizi aghamdy eki jyl búryn Qúlja qalasyna jaqyn bir auylgha jibergen. Sonda qadaghalau, baqylau astynda júmys istep jatqan. Búl ózi Qytay ýkimetining «tómenge týsiru» dep atalatyn sayasaty kórinedi. Aqyn-jazushy, ziyaly qauymnyng birazy keyingi jyldarda auyl-auyldargha týrli júmysqa jiberilipti.

Jengemning aituynsha, Bilisbekti sol kýni júmys istep jatqan jerinen ústap, ýige alyp kelipti. Últtyq qauipsizdik qyzmetkeri, polisiya qyzmetkerleri bar – 7-8 adam deydi. Ýidi aqtaryp, tintip, aghamnyng biraz kitap, qoljazbalaryn ózimen qosa alyp ketipti. Jengeme kýieuin ne sebepti ústaghanyn aitpaghan, tek «biraz uaqyt tergep, tekseremiz» degen. Áuelde Bilisbekti Qúlja qalasyna aparghan kórinedi. Bastapqyda 10-15 kýnde bir ret jengeme ózi habarlasyp, amandyq-saulyghyn aityp túrypty. Sodan juyrda habarlasqanynda: «Jaghday qiyndap barady. Meni sottaytyn kórinedi. Qydyrbekke ait, seni men Edigege bas-kóz bolsyn», – depti. Alayda jengem múny qorqyp maghan aitpapty. Arada biraz kýn ótken song agham qayta habarlasyp: «Qydyrbekke aittyng ba?», – dep súrapty, jengem: «Joq, aita almadym», – degen eken, ol kisi qatty ashulanyp: «Mynalardyng súrqy jaman, týbi meni sottap tynady. Qydyrbekke tezdetip habarymdy ait. Mening ólgenimdi jetkizeyin dep otyrsyng ba?!», – depti.

Osydan song jengem habarlasyp, mәn-jaydy aitty. Sol joly Bilisbek jengeme «kiyim-keshegimdi juyp, dayyndap qoy, bir adamdar habarlasyp, alyp ketedi» depti. Aytqanday-aq, bir-eki kýnnen song polisiya qyzmetkerleri kelip, aghamnyng kiyim-keshegin alyp ketipti. Sodan, kóp úzamay, polisiya qyzmetkeri jengeme habarlasyp: «Kýieuinizdi Ýrimjige aparyp tastap, qaytyp kele jatyrmyz. Qúljagha tayap qaldyq. Siz endi bir tәulik ishinde bir qaghazdargha qol qoyynyz kerek», – depti. Ol kisi eshqanday qaghazgha qol qoymaytynyn aitypty. Álgi polisiya: «Qoymasang qoy, biz ózimiz qoya salamyz», – degen.

Mine, sodan beri Bilisbekten eshqanday habar joq. Jengemizge «qaghazgha qol qonyng kerek» dep aitqanyna qarap, aghamyzdy Qytay ýkimeti sottap jiberdi me dep qauiptenemin.

– Bilisbek aghanyng әke-sheshesi úlynyng ústalghanyn estidi me, ol kisilerding jaghdayy qalay?

– IYә, estidi. Ákemiz Súltanbek Ábdirazaqúly 83 jasta. I toptaghy mýgedek. 7-8 jyldan beri eki kózi kórmeydi. Esi kiresili-shyghasyly. Qazir aitsan, sәlden song úmytyp qalady. Sheshemiz Rayhan Músabekqyzy, jasy seksennen asty. Ol kisi de kýnde jylaydy. Qay kýni «Qytaygha ertip baryndar, úlymnyng habaryn súrastyrayyn, qytay meni qamamaytyn shyghar» deydi. Oghan jasy kelgen ýlken kisining densaulyghynan alandaymyz. Onyng ýstine barghanda bizge kim jauap bere qoyady deysiz?! Jaghday, mine, osylay. Qazir Syrtqy ister ministrligine hat dayyndap jatyrmyz.

Bilisbek aghamyz – adal, aq adam. Kisi óltirmedi, qylmys jasamady. Jarty jyldan beri ol kisige qanday aiyp taghylghanynan habarsyzbyz. Kezinde jariyalanghan ólenderinen, jaryq kórgen kitaptarynan qanday da bir «qylmys» tapty ma deyin desen, onyng bәri Qytay ýkimetining rúqsatymen jariyalanghan dýniyeler. Tipti tiri-ólisin de bilmeymiz. Tym qúrysa, Qazaqstan ýkimeti Syrtqy ister ministrligi arqyly aghamyzdyng iz-deregin, qanday aiyp taghylghanyn, qazir qayda ekenin, sottalghan, sottalmaghanyn bilip berse deymiz.

Ángimelesken – Jaqsylyq QAZYMÚRATÚLY

Derekkóz: "Jas alash" gazeti

Abai.kz