Jana Konstitusiyanyng jobasy halyqtyng talqysyna úsynyldy. Qoghamda qyzu pikirtalas jýrip jatyr. Keybir baptargha qatysty syn da aityluda. Búl – qalypty әri qajet prosess. Óitkeni Konstitusiya – әrqaysymyzdyng taghdyrymyzgha, bolashaghymyzgha tikeley әser etetin negizgi qújat.

Alayda bizding aitqandarymyz kóbine eki-ýsh tarmaqtyng tónireginen aspay jatqanday әser qaldyrady. Al shyn mәninde, jana Konstitusiya 320 tarmaqtan, 95 baptan túratyn auqymdy qújat.

Rasynda, óte ýlken júmys atqaryldy.

«Reforma jónindegi komissiya mýsheleri kimder, olardyng biliktiligi qanday?» degen pikirler de az aitylghan joq.

Mәselen, 1995 jyly jazylghan qoldanystaghy Konstitusiyany Yu.Basiyn, V.Kiym, A.Kotov, Múhamedjanov bastaghan nebәri 12 adam ghana jazyp shyqqan. Onyng ýsheui – sheteldik sarapshylar edi.

Al búl joly Konstitusiya jobasyn 130-dan astam óz azamattarymyz әzirledi. Mәjiliste talay әriptesterimiz aitqan, әsirese «AMANAT» partiyasynan berilgen biraz úsynystar qoldau tapty.

Esesine, mәtinning tili de jónge kep qaldy.

Qoldanystaghy Konstitusiyanyng qazaqsha mәtininde birizdilik joq, baptary shúbalanqy, kýrdeli. Ony qarapayym halyq týgili, zangerlerding ózi әreng týsinetin.

Jana Ata zannyng qazaq tilindegi núsqasy tolyqtay qayta jazyldy.

Eng bastysy — biz búl Konstitusiyada tarihy bar el ekenimizdi, Qazaq memleketining Úly Dala tósindegi san ghasyrlyq memlekettilik sabaqtastyghyn shegelep túryp kórsettik. Qazirgi konstitusiyada  tarih turaly bir auyz sóz joq.

Qoghamda kóterilgen keybir týitkildi mәselelerge toqtalghym keledi:

Songhy kezde «jekelegen aumaqtargha konstitusiyalyq mәrtebe beriledi» degen taqyryp aqparattyq manipulyasiyagha ainalyp ketti.

Qaytalap aitamyn, jana Ata zannyng kirispesinde de, 2-babynda da Qazaqstannyng aumaghy men shekarasynyng tútastyghy ózgermeytini taygha tanba basqanday jazylghan. Yaghni, elding aumaqtyq tútastyghy eshqashan mәsele retinde talqylanbaydy degen sóz.

Sonday-aq, bәz bireuler aitqanday,  «Preziydentke  qosymsha  artyq ókilet beriletindey» jana norma qosylghan joq. Preziydent jeti jylgha bir-aq ret saylanady, jaqyn tuystary sayasy jәne basqaru lauazymdaryn atqara almaydy. Búrynghy norma ózgerissiz qaldy.

Bir nәrse aiqyn:

Adam ómirinen asqan qúndylyq bar ma?

Adamnyng qúqyghy men bostandyghy – basty qúndylyq. Preambulada búl qaghida birinshi ret memleketting basty basymdyghy retinde kórsetildi.

Endi kez kelgen adam ústalghan sәtten bastap  oghan óz qúqyghy týsindirilui tiyis jәne sol mezetten bastap advokat kómegin paydalanugha memleket kepildik beredi.  Advokaturanyng mәrtebesi Ata zang dengeyinde bekitiledi.

Bilim, ghylym jәne innovasiya – memleketting strategiyalyq baghyty dep tanyldy. Endi bilim men ghylymnan qarjy ýnemdeu – Konstitusiyagha qarsy әreketpen ten.

Jana Konstitusiyada din men memleketting arajigi naqty ajyratyldy. Búl – dinge qysym emes, kerisinshe barlyq konfessiyagha teng kózqarastyng qúqyqtyq kepili.

Sifrlyq qauipsizdik mәselesine de alghash ret konstitusiyalyq dengeyde mәn berildi. Býginde internet-alayaqtyqtan zardap shegip jatqan azamattar óte kóp. Sifrlyq derekter-bizding jeke mýlkimiz. 1995 jylghy konstitusiyada «sifrlyq qauipizdik» degen birde-bir tirkes joq. Jana redaksiyada azamattardyng sifrlyq kenistiktegi jeke ómirin qorghau turaly bap alghash ret ata zanda kórinis tapty.

«Neke» úghymy da naqty aiqyndaldy – ol er men әielding arasyndaghy odaq dep belgilendi. Bir jynysty nekeni memleket moyyndamaydy.

Kommersiyalyq emes úiymdardyng qarjysy ashyq boluy tiyis. Sheteldik qarjy kózinen alynghan qarajat turaly aqparatty jariya etu mindetteledi. 6-bap, 5- tarmaq

Halyqtyq keneske qatysty da alyp-qashpa әngime kóp. Ol Parlamentke balama emes, bәsekeles organ da emes. Halyqtyq kenes úsynystardy jýielep, Qúryltaygha zang jobalaryn úsynady, referendum bastamasyn kótere alady. Al Qúryltay týpkilikti sheshim qabyldap, sayasy jauapkershilikti óz moynyna alady.

Bolashaq Parlamenttegi deputattardyn  sanyna qatysty da әrtýrli pikir bar.

Degenmen, júmysy tobynyng 145 deputat boluy qajet degen sheshimi býgingi sayasy ahualgha da, tipti qoghamnyng súranysyna da say.

Mәselen, Konstitusiyalyq qúrylymy, jer kólemi, halyq sany әldeqayda bizden kishi europalyq memleketterding kóbinde deputattar sany edәuir kóp.

Mysaly, 10 million halqy bar Portugaliyada – 230 deputat, Shvesiyada – 349 deputat, al nebәri 3 million túrghyny bar Litvada – 140 deputat. Europada deputattar sanyn shamamen әrbir 25 myng adamgha bir parlamentariy boluy kerek dep esepteydi. Sondyqtan, Qazaqstannyng bolashaq Qúryltayy Europalyq standarttarmen salystyrghanda 5 ese az yqshamdalghan Parlament bolady.

Álihan Bókeyhanov:

«Adam zang ýshin tumaydy, zang adam ýshin jazylady» degen.

Qysqasy, biz jana memleketti  oylap tapqan joqpyz. Búrynnan bardy jana mazmúnmen nyghayttyq. Býgingi jaghdayymyzgha, bekigen memlekettigimizge say janarttyq.

Eng manyzdysy, búl Ata zanda – biz mynjyldyq tarihymyzdy naqty aiqyndadyq.

Preambulada alghash ret «Ádiletti Qazaqstan» jәne «Zang men tәrtip» qaghidattary bekitildi.

Eger Amerikada «amerikalyq arman» bolsa, biz de  «Ádiletti Qazaqstan» iydeyasyn úran kýiinde qaldyrmay,  últtyq iydeologiyagha ainaldyrdyruymyz qajet. Sebebi, әdildik joq jerde eshqanday qúndylyq  saqtalmaydy.

Maqsat Tolyqbay,

Mәjilis deputaty

Abai.kz