Úly Abay «Qanday isting qalay ayaqtalatyny onyng bastauynan bayqalady» deydi.

Ata Zanymyzdaghy: «Bayyrghy qazaq jerinde memlekettilikti nyghayta otyryp, Úly Dalanyng mynjyldyq tarihynyng sabaqtastyghyn saqtap, memleketting unitarly sipatyn, onyng shekarasy men aumaghynyng tútastyghyna qol súghugha bolmaytynyn naqtylap, Ádiletti Qazaqstan iydeyasyn jәne Zang men Tәrtip qaghidatyn ústanyp, azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtary mýltiksiz saqtalatynyn mәlimdep», - dep bastalatyn kózimizge ottay basylghan Úly Dala úghymy men bayyrghy qasiyetti qazaq jeri atauy bas qaghidat retinde shegelenip jazylghany kónilge kóp ýmit úyalatady.

Yaghni, qazirgi qoldanystaghy kenestik dәuirding iyisi ketpegen  konstitusiyamyz 1991 jyldan bastalsa, jat tilde emes, jatyq tilde qazaqy jazylghan jana Ata zang Úly Dala elining mynjyldyq tarihynan tamyr tartyp túr.

Qasiyetti Tәuelsizdikti qorghau úghymy myzghymas tasqa qashalghanday tanbalanghan.

Konstitusiyanyng jana mәtinining basty ereksheligi – adam qúqyqtarynyng basty oryngha shyghuy.

3-bapta Egemendik pen Tәuelsizdikti qorghau; adam qúqyqtary men bostandyqtaryn saqtau; zang men tәrtip ýstemdigin qamtamasyz etu; jalpyúlttyq birlikti bekemdeu; halyqtyng әl-auqatyn arttyru; otanshyldyq iydeyasyn ornyqtyru; qoghamdyq dialogty damytu; tarihiy-mәdeny múrany saqtau; tól mәdeniyetti qoldau taygha tanba basqanday jazuly.

Halyqty birlikke úiystyratyn Biregey últ sayasaty da anyq aiqyndalghan.

Ata zannyng negizgi erekshelikterin atasaq, Bir palataly parlament qúrudy býkil elimiz birauyzdan qoldap otyr. Búl «Aq jol» partiyasynyn  talay jyldan beri kóterip kele jatqan mәselesi. Proporsionaldy saylau jýiesi aldymen últtyq qauipsizdik túrghysynan asa manyzdy. Damyghan elderdegi belgili partiyalar memleket túraqtylyghynyng negizi. Partiyalar halyq senimine ie boluy tiyis. Ol ýshin ne isteui kerek? Ol ýshin halyq mýddesin, memleket pen últ mýddesin qorghauda qarqyndy qayrat kórsetui qajet.

Tarihy tamyr tartqan Qúryltay atauy – qazaqtarda memleket bolmaghan deytinderge Úly dalanyng ruhy men Altyn Ordanyng aibaryn eske salady.

Qazaq ýshin qasiyetti sanalatyn aq neke de Ata zangha  ayshyqtalyp jazylghan. «Neke – erkek pen әielding erikti jәne teng qúqyqty odaghy» deydi. Búl parlament talay kótergen últtyq úghymymyzdy attap,  dәstýrimizdi taptap jýretin birjynystylardyng jat qylyqtaryna zanmen qatang tyiym salynady degen sóz.

Al jana Konstitusiyadaghy Últtyq zandardyng halyqaralyq sharttardan joghary túruy — búl búryn bolmaghan, el ýshin erekshe manyzdy bap!

Búl - halyqaralyq mindettemelerden bas tartu emes, olardy últtyq mýdde sýzgisi arqyly iske asyru. Kóptegen memleketterde halyqaralyq sharttar avtomatty týrde emes, últtyq Konstitusiyagha sәikestigi tekserilgennen keyin ghana qoldanylady. Búl - qúqyqtyq egemendik, naqty basqaru tetigi. Últtyq zandardyng ýstemdigi memleketting óz damu modelin ózi tandauyna jol ashady; syrtqy normalardyng ishki erekshelikterdi elemey engiziluinen qorghaydy. Búl qorghanys mehanizmi — qúqyqtyq sananyng derbestigin kórsetedi.

Damyghan elderding tәjiriybesi osyny rastaydy. AQSh-ta (Amerika Qúrama Shtattarynda), Germaniyada, Fransiyada halyqaralyq kelisimder Konstitusiyagha qayshy kelmese, qayta qaralady nemese oryndalmaydy. 

Endi osy bap arqyly QR Preziydenti Q.Toqaevtyng 2022 jyly aitqan «Osydan otyz jyl búrynghy halyqaralyq sharttardy  qayta qarau kerek» degen bastamasy iske asuy kerek. Eski biylik ýshin zor, halyq ýshin qor  bolghan múnay kelisimderinde ketken esemizdi, jatqa ketip jatqan el qazynasyn qaytaratyn kez keldi dep sanaymyz. 

Últtyq zandardyng halyqaralyq kelisim-sharttardan joghary túruyn bekitu bizding memleketti qúqyqtyq egemendigi bar, últtyq mýddesin qorghay alatyn memleket retinde nyghaytady. Sondyqtan búl norma – uaqyt talabyna say, strategiyalyq túrghydan kýshti sheshim. 

Osy parlamentte, qazaq tili ýshin menen artyq kýresken eshkim joq. Parlamentte  Memlekettik til turaly zang qabyldau jayly deputattyq saual jasaghanymda bir auyz qoldau jasay almay, qayta qazaq tiline qarsy shyqqandar qazir ayaq astynan til jayly «aqyl» aitqyshtargha ainalypty...

Qazir parlament 90 payyz qazaqsha sóileydi, qúdaygha shýkir. Ózge etnos ókilderi, әriptesterimiz de bizben jarysyp, memlekettik tilde sóilep otyr.

2024 jyly talay kóterip jýrip, Zangha «Qazaqstan Azamattyghyn alu ýshin Memlekettik tilden emtihan tapsyru kerek» degen bapty engizdik. Búl elimizge syrttan emin-erkin eshkim kire bermeydi degen sóz. Memlekettik qyzmetke túru ýshin memlekettik tildi bilu kerek, test tapsyrylady! Osy testti qayta qarap, tolyqtyru qajet.

Yaghni, «Aq jol» partiyasy kótergen manyzdy mәseleler erte me, kesh pe, iske asyp keledi. Biz búnday jaqsy ýderisterge qarap otyryp, kóp mәsele ózimizge de baylanysty ekenine kóz jetkizdik.

Mening Parlamentte Memlekettik til zannamasyn jetildirudi birneshe ret úsynghanymdy jaqsy bilesizder. Búl manyzdy mәsele - Memlekettik til zannamasyn jetildiru qajet ekenin taghy da qaytalap aitamyn.      

Qazirgi geosayasy ahualdyng kýrdeligi sonday: til mәselesi qauipsizdik faktoryna ainaldy. Býgingi әlemde ol ishki sayasattan  shyghyp, geosayasy  qúral men yqpal bolyp túr. Sondyqtan, ókinishke oray tilge qatysty kez kelgen qatang sheshim syrtqy kýshterge aqparattyq jәne sayasy manipulyasiya jasaugha dayyn argument bolmaq. Til mәselesining bayyptylyghy  túraqtylyqty saqtaytyn mehanizm qyzmetin atqaruda.Tәuelsizdikti alu qanday qiyn bolsa, Tәuelsizdikti saqtap qalu da sonday qiyn deydi danyshpandar.  Sondyqtan búl mәselege biz baysaldy bayyppen, salmaqty sabyrmen qarauymyz kerek.

Qoryta aitarymyz, Memlekettik tilimiz últymyzdy úiystyratyn mәrtebesi aiqyn tilge ainaluy qajet!

Qazybek Isa,

Mәjilis deputaty, «Aq jol» fraksiyasy 

Abai.kz