ۇلى اباي «قانداي ءىستىڭ قالاي اياقتالاتىنى ونىڭ باستاۋىنان بايقالادى» دەيدى.

اتا زاڭىمىزداعى: «بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتا وتىرىپ، ۇلى دالانىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ، مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلى سيپاتىن، ونىڭ شەكاراسى مەن اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىنا قول سۇعۋعا بولمايتىنىن ناقتىلاپ، ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىن جانە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن ۇستانىپ، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالاتىنىن مالىمدەپ»، - دەپ باستالاتىن كوزىمىزگە وتتاي باسىلعان ۇلى دالا ۇعىمى مەن بايىرعى قاسيەتتى قازاق جەرى اتاۋى باس قاعيدات رەتىندە شەگەلەنىپ جازىلعانى كوڭىلگە كوپ ءۇمىت ۇيالاتادى.

ياعني، قازىرگى قولدانىستاعى كەڭەستىك ءداۋىردىڭ ءيىسى كەتپەگەن  كونستيتۋتسيامىز 1991 جىلدان باستالسا، جات تىلدە ەمەس، جاتىق تىلدە قازاقى جازىلعان جاڭا اتا زاڭ ۇلى دالا ەلىنىڭ مىڭجىلدىق تاريحىنان تامىر تارتىپ تۇر.

قاسيەتتى تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ ۇعىمى مىزعىماس تاسقا قاشالعانداي تاڭبالانعان.

كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا ءماتىنىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ادام قۇقىقتارىنىڭ باستى ورىنعا شىعۋى.

3-باپتا ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ; ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ; زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ; جالپىۇلتتىق بىرلىكتى بەكەمدەۋ; حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ; وتانشىلدىق يدەياسىن ورنىقتىرۋ; قوعامدىق ديالوگتى دامىتۋ; تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ; ءتول مادەنيەتتى قولداۋ تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى.

حالىقتى بىرلىككە ۇيىستىراتىن بىرەگەي ۇلت ساياساتى دا انىق ايقىندالعان.

اتا زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىن اتاساق، ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋدى بۇكىل ەلىمىز ءبىراۋىزدان قولداپ وتىر. بۇل «اق جول» پارتياسىنىڭ  تالاي جىلدان بەرى كوتەرىپ كەلە جاتقان ماسەلەسى. پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسى الدىمەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى. دامىعان ەلدەردەگى بەلگىلى پارتيالار مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى. پارتيالار حالىق سەنىمىنە يە بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن نە ىستەۋى كەرەك؟ ول ءۇشىن حالىق مۇددەسىن، مەملەكەت پەن ۇلت مۇددەسىن قورعاۋدا قارقىندى قايرات كورسەتۋى قاجەت.

تاريحي تامىر تارتقان قۇرىلتاي اتاۋى – قازاقتاردا مەملەكەت بولماعان دەيتىندەرگە ۇلى دالانىڭ رۋحى مەن التىن وردانىڭ ايبارىن ەسكە سالادى.

قازاق ءۇشىن قاسيەتتى سانالاتىن اق نەكە دە اتا زاڭعا  ايشىقتالىپ جازىلعان. «نەكە – ەركەك پەن ايەلدىڭ ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىقتى وداعى» دەيدى. بۇل پارلامەنت تالاي كوتەرگەن ۇلتتىق ۇعىمىمىزدى اتتاپ،  داستۇرىمىزدى تاپتاپ جۇرەتىن ءبىرجىنىستىلاردىڭ جات قىلىقتارىنا زاڭمەن قاتاڭ تىيىم سالىنادى دەگەن ءسوز.

ال جاڭا كونستيتۋتسياداعى ۇلتتىق زاڭداردىڭ حالىقارالىق شارتتاردان جوعارى تۇرۋى — بۇل بۇرىن بولماعان، ەل ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزدى باپ!

بۇل - حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردەن باس تارتۋ ەمەس، ولاردى ۇلتتىق مۇددە سۇزگىسى ارقىلى ىسكە اسىرۋ. كوپتەگەن مەملەكەتتەردە حالىقارالىق شارتتار اۆتوماتتى تۇردە ەمەس، ۇلتتىق كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى تەكسەرىلگەننەن كەيىن عانا قولدانىلادى. بۇل - قۇقىقتىق ەگەمەندىك، ناقتى باسقارۋ تەتىگى. ۇلتتىق زاڭداردىڭ ۇستەمدىگى مەملەكەتتىڭ ءوز دامۋ مودەلىن ءوزى تاڭداۋىنا جول اشادى; سىرتقى نورمالاردىڭ ىشكى ەرەكشەلىكتەردى ەلەمەي ەنگىزىلۋىنەن قورعايدى. بۇل قورعانىس مەحانيزمى — قۇقىقتىق سانانىڭ دەربەستىگىن كورسەتەدى.

دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى وسىنى راستايدى. اقش-تا (امەريكا قۇراما شتاتتارىندا), گەرمانيادا، فرانتسيادا حالىقارالىق كەلىسىمدەر كونستيتۋتسياعا قايشى كەلمەسە، قايتا قارالادى نەمەسە ورىندالمايدى. 

ەندى وسى باپ ارقىلى قر پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتىڭ 2022 جىلى ايتقان «وسىدان وتىز جىل بۇرىنعى حالىقارالىق شارتتاردى  قايتا قاراۋ كەرەك» دەگەن باستاماسى ىسكە اسۋى كەرەك. ەسكى بيلىك ءۇشىن زور، حالىق ءۇشىن قور  بولعان مۇناي كەلىسىمدەرىندە كەتكەن ەسەمىزدى، جاتقا كەتىپ جاتقان ەل قازىناسىن قايتاراتىن كەز كەلدى دەپ سانايمىز. 

ۇلتتىق زاڭداردىڭ حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتاردان جوعارى تۇرۋىن بەكىتۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتتى قۇقىقتىق ەگەمەندىگى بار، ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاي الاتىن مەملەكەت رەتىندە نىعايتادى. سوندىقتان بۇل نورما – ۋاقىت تالابىنا ساي، ستراتەگيالىق تۇرعىدان كۇشتى شەشىم. 

وسى پارلامەنتتە، قازاق ءتىلى ءۇشىن مەنەن ارتىق كۇرەسكەن ەشكىم جوق. پارلامەنتتە  مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداۋ جايلى دەپۋتاتتىق ساۋال جاساعانىمدا ءبىر اۋىز قولداۋ جاساي الماي، قايتا قازاق تىلىنە قارسى شىققاندار قازىر اياق استىنان ءتىل جايلى «اقىل» ايتقىشتارعا اينالىپتى...

قازىر پارلامەنت 90 پايىز قازاقشا سويلەيدى، قۇدايعا شۇكىر. وزگە ەتنوس وكىلدەرى، ارىپتەستەرىمىز دە بىزبەن جارىسىپ، مەملەكەتتىك تىلدە سويلەپ وتىر.

2024 جىلى تالاي كوتەرىپ ءجۇرىپ، زاڭعا «قازاقستان ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىرۋ كەرەك» دەگەن باپتى ەنگىزدىك. بۇل ەلىمىزگە سىرتتان ەمىن-ەركىن ەشكىم كىرە بەرمەيدى دەگەن ءسوز. مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك، تەست تاپسىرىلادى! وسى تەستتى قايتا قاراپ، تولىقتىرۋ قاجەت.

ياعني، «اق جول» پارتياسى كوتەرگەن ماڭىزدى ماسەلەلەر ەرتە مە، كەش پە، ىسكە اسىپ كەلەدى. ءبىز بۇنداي جاقسى ۇدەرىستەرگە قاراپ وتىرىپ، كوپ ماسەلە وزىمىزگە دە بايلانىستى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.

مەنىڭ پارلامەنتتە مەملەكەتتىك ءتىل زاڭناماسىن جەتىلدىرۋدى بىرنەشە رەت ۇسىنعانىمدى جاقسى بىلەسىزدەر. بۇل ماڭىزدى ماسەلە - مەملەكەتتىك ءتىل زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ قاجەت ەكەنىن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن.      

قازىرگى گەوساياسي احۋالدىڭ كۇردەلىگى سونداي: ءتىل ماسەلەسى قاۋىپسىزدىك فاكتورىنا اينالدى. بۇگىنگى الەمدە ول ىشكى ساياساتتان  شىعىپ، گەوساياسي  قۇرال مەن ىقپال بولىپ تۇر. سوندىقتان، وكىنىشكە وراي تىلگە قاتىستى كەز كەلگەن قاتاڭ شەشىم سىرتقى كۇشتەرگە اقپاراتتىق جانە ساياسي مانيپۋلياتسيا جاساۋعا دايىن ارگۋمەنت بولماق. ءتىل ماسەلەسىنىڭ بايىپتىلىعى  تۇراقتىلىقتى ساقتايتىن مەحانيزم قىزمەتىن اتقارۋدا.تاۋەلسىزدىكتى الۋ قانداي قيىن بولسا، تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ دا سونداي قيىن دەيدى دانىشپاندار.  سوندىقتان بۇل ماسەلەگە ءبىز بايسالدى بايىپپەن، سالماقتى سابىرمەن قاراۋىمىز كەرەك.

قورىتا ايتارىمىز، مەملەكەتتىك ءتىلىمىز ۇلتىمىزدى ۇيىستىراتىن مارتەبەسى ايقىن تىلگە اينالۋى قاجەت!

قازىبەك يسا،

ءماجىلىس دەپۋتاتى، «اق جول» فراكتسياسى 

Abai.kz