Últtyng jadyn qalyptastyratyn eng basty ruhany tirek – onyng tarihy. Tarih – qúrghaq derekterding jiyntyghy emes, ol halyqtyng ózin tanuy, bolmysyn ajyratu, ótkeninen taghylym alyp, keleshegine baghdar týzeui. Sondyqtan da tarihy ataular men úghymdar kezdeysoq qoldanylmauy kerek. Ókinishke qaray, qazaq tarihnamasynda ornyghyp qalghan keybir terminder últtyq sanamyzgha, tarihy shyndyqqa jәne ghylymy qisyngha qayshy kelip otyr. Sonyng biri – «monghol» termiyni.

Qazaq dalasynyng ortaghasyrlyq tarihy sóz bolghanda, «monghol shapqynshylyghy», «monghol-tatarlar», «monghol imperiyasy» degen úghymdar algha shyghady. Búl terminder sanamyzgha mektepten bastap sinirildi. Alayda songhy jyldary otandyq jәne sheteldik zertteushiler búl ataulardyng tarihy mazmúnyna kýmәn keltirip, olardy qayta qarau qajettigin ashyq aita bastady. Aytarymyz, «monghol» atauyn tarihtan syzyp tastauda emes, degenmen – tarihy shyndyqty qalpyna keltirude.

Eng aldymen, XIII ghasyrdaghy Úly dala kenistiginde ómir sýrgen taypalar men úlystardyng etnikalyq qúramyna nazar audaru qajet. Shynghys han qúrghan memleket býgingi Mongholiya aumaghymen ghana shektelmegeni belgili. Onyng negizgi әskeriy-sayasy tiregi qazirgi Qazaqstan aumaghynda ómir sýrgen qypshaq, nayman, jalayyr, kerey, qonyrat, arghyn sekildi týrki taypalary boldy. Sonymen qatar, taypalardyng tili de, mәdeniyeti de, dýniyetanymy da týrkilik negizde qalyptasty. Olardyng «monghol» degen etnostyq ataumen ataluy tarihy jaghynan da, lingvistikalyq túrghydan da dәleldenbegen.

Kóptegen derekterde «monghol» sózi etnostyq úghymnan góri sayasy atau bolghany aitylady. Yaghny ol naqty bir әskeriy-sayasy odaqtyn, biyleushi elitanyng atauy retinde qoldanylghan. Orta ghasyrlarda múnday qúbylys jii kezdesken. Mysaly, «týrik», «oghyz», «qypshaq» ataulary da әigili bir kezende sayasy ýstemdikke ie bolghan qauymnyng aty retinde keng maghynada qoldanyldy. Demek, «monghol» termiynin qazirgi etnikalyq maghynada qabyldap, ony qazaq tarihyna tikeley telu – ýlken metodologiyalyq qatelik.

Taghy bir manyzdy problema – jazba derekterding tili men mazmúny. Shynghys han dәuirine qatysty qújattardyng kóp bóligi týrki tilinde jazylghan. Memlekettik basqaru jýiesinde qoldanylghan terminder, zandar, әskery ataular – barlyghy derlik týrkilik sipatta. «Yasa» zany, «úlys», «orda», «bek», «noyan» siyaqty úghymdar týrki әlemine tәn. Eger búl memleket etnikalyq túrghydan naghyz «mongholdyq» bolsa, onda onyng basqaru tili men mәdeny kody nege týrkilik boldy degen zandy súraq tuady.

«Monghol shapqynshylyghy» degen tirkes te tarihy sanamyzgha auyr salmaq saldy. Búl úghym qazaq halqyn óz jerine syrttan kelgen, bóten kýshting qúrbany retinde kórsetedi. Al shyn mәninde, búl kezende dalada ishki biylik ýshin kýres, taypalar arasyndaghy sayasy birigu prosesi jýrdi. Qazaq halqynyng etnogenezi dәl osy kezenderde qalyptasty. Yaghny biz óz tarihymyzdy ózimiz jaulaghanday, ózimizdi qyryp-joyghanday etip kórsetuge mәjbýr bolyp otyrmyz.

Reseylik jәne kenestik tarihnama búl termindi әdeyi kýsheytip qoldandy. Sebebi «monghol-tatar ezgisi» degen úghym arqyly orys knyazidikterining artta qaluyn aqtau, al týrki halyqtaryn «joyqyn kýsh», «jabayy basqynshy» retinde kórsetu sayasy túrghydan tiyimdi boldy. Ókinishke qaray, búl kózqaras tәuelsizdik alghannan keyin de tolyq qayta qaralghan joq.

Býgingi qazaq qoghamy tarihy әdilettilikti talap etedi. Bizge óz tarihymyzdy ózgening sanasymen emes, óz últtyq mýddemiz túrghysynan qayta jazu qajet. Búl ghylymy reviziya emes, búl – sana tәuelsizdigi. «Monghol» termiynin sol qalpynda qaldyru – otarlyq sananyng sarqynshaghyn saqtap qalu degen sóz.

Áriyne, múnday jaghdaydy emosiyamen emes, ghylymy dәlelmen sheshu kerek. Tarihshylar, til mamandary, etnograftar men arheologtar birlese otyryp, ortaq tújyrymgha kelui tiyis. Oqulyqtar qayta jazylyp, terminologiyalyq komissiyalar naqty sheshim qabyldauy qajet. Búl prosess auyr әri úzaq boluy mýmkin, biraq ony keyinge qaldyrugha bolmaydy.

Últ retinde janghyru ýshin biz eng aldymen óz ótkenimizge adal boluymyz kerek. Óz tarihyn búrmalanghan kýide qabyldaghan halyqtyng bolashaghy da búlynghyr. Sondyqtan últtyq tarihymyzdan «monghol» termiynin alyp tastau – bireuge qarsy әreket demeyik, ózimizge degen qúrmetting kórinisi.

Sonday-aq, Shaghatay handyghy jәne Astrahan handyghynyng tarihyn da qaytadan tereng zertep, halqymyzgha qaytaru kerek.

Qorytyndylay aitqanda, búl problema – tek tarihshylardyng júmysy demey, býkil qoghamnyng ortaq isi. Óitkeni tarih – últtyng ruhany qazyghy. Sol qazyq qisaysa, sanamyz da shayqalady. Al sanasy shayqalghan últtyng erteni aiqyn bolmaydy. Sondyqtan tarihy ataulardy qayta qarap, últtyq mýddege say týzetu – kezek kýttirmeytin, strategiyalyq manyzy bar mindet.

Beysegazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz