ۇلتتىڭ جادىن قالىپتاستىراتىن ەڭ باستى رۋحاني تىرەك – ونىڭ تاريحى. تاريح – قۇرعاق دەرەكتەردىڭ جيىنتىعى ەمەس، ول حالىقتىڭ ءوزىن تانۋى، بولمىسىن اجىراتۋ, وتكەنىنەن تاعىلىم الىپ، كەلەشەگىنە باعدار تۇزەۋى. سوندىقتان دا تاريحي اتاۋلار مەن ۇعىمدار كەزدەيسوق قولدانىلماۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، قازاق تاريحناماسىندا ورنىعىپ قالعان كەيبىر تەرميندەر ۇلتتىق سانامىزعا، تاريحي شىندىققا جانە عىلىمي قيسىنعا قايشى كەلىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – «موڭعول» تەرمينى.

قازاق دالاسىنىڭ ورتاعاسىرلىق تاريحى ءسوز بولعاندا، «موڭعول شاپقىنشىلىعى»، «موڭعول-تاتارلار»، «موڭعول يمپەرياسى» دەگەن ۇعىمدار العا شىعادى. بۇل تەرميندەر سانامىزعا مەكتەپتەن باستاپ ءسىڭىرىلدى. الايدا سوڭعى جىلدارى وتاندىق جانە شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر بۇل اتاۋلاردىڭ تاريحي مازمۇنىنا كۇمان كەلتىرىپ، ولاردى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتا باستادى. ايتارىمىز، «موڭعول» اتاۋىن تاريحتان سىزىپ تاستاۋدا ەمەس، دەگەنمەن – تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋدە.

ەڭ الدىمەن، XIII عاسىرداعى ۇلى دالا كەڭىستىگىندە ءومىر سۇرگەن تايپالار مەن ۇلىستاردىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. شىڭعىس حان قۇرعان مەملەكەت بۇگىنگى موڭعوليا اۋماعىمەن عانا شەكتەلمەگەنى بەلگىلى. ونىڭ نەگىزگى اسكەري-ساياسي تىرەگى قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن قىپشاق، نايمان، جالايىر، كەرەي، قوڭىرات، ارعىن سەكىلدى تۇركى تايپالارى بولدى. سونىمەن قاتار، تايپالاردىڭ ءتىلى دە، مادەنيەتى دە، دۇنيەتانىمى دا تۇركىلىك نەگىزدە قالىپتاستى. ولاردىڭ «موڭعول» دەگەن ەتنوستىق اتاۋمەن اتالۋى تاريحي جاعىنان دا، لينگۆيستيكالىق تۇرعىدان دا دالەلدەنبەگەن.

كوپتەگەن دەرەكتەردە «موڭعول» ءسوزى ەتنوستىق ۇعىمنان گورى ساياسي اتاۋ بولعانى ايتىلادى. ياعني ول ناقتى ءبىر اسكەري-ساياسي وداقتىڭ، بيلەۋشى ەليتانىڭ اتاۋى رەتىندە قولدانىلعان. ورتا عاسىرلاردا مۇنداي قۇبىلىس ءجيى كەزدەسكەن. مىسالى، «تۇرىك»، «وعىز»، «قىپشاق» اتاۋلارى دا ايگىلى ءبىر كەزەڭدە ساياسي ۇستەمدىككە يە بولعان قاۋىمنىڭ اتى رەتىندە كەڭ ماعىنادا قولدانىلدى. دەمەك، «موڭعول» تەرمينىن قازىرگى ەتنيكالىق ماعىنادا قابىلداپ، ونى قازاق تاريحىنا تىكەلەي تەلۋ – ۇلكەن مەتودولوگيالىق قاتەلىك.

تاعى ءبىر ماڭىزدى پروبلەما – جازبا دەرەكتەردىڭ ءتىلى مەن مازمۇنى. شىڭعىس حان داۋىرىنە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ كوپ بولىگى تۇركى تىلىندە جازىلعان. مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە قولدانىلعان تەرميندەر، زاڭدار، اسكەري اتاۋلار – بارلىعى دەرلىك تۇركىلىك سيپاتتا. «ياسا» زاڭى، «ۇلىس»، «وردا»، «بەك»، «نويان» سياقتى ۇعىمدار تۇركى الەمىنە ءتان. ەگەر بۇل مەملەكەت ەتنيكالىق تۇرعىدان ناعىز «موڭعولدىق» بولسا، وندا ونىڭ باسقارۋ ءتىلى مەن مادەني كودى نەگە تۇركىلىك بولدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.

«موڭعول شاپقىنشىلىعى» دەگەن تىركەس تە تاريحي سانامىزعا اۋىر سالماق سالدى. بۇل ۇعىم قازاق حالقىن ءوز جەرىنە سىرتتان كەلگەن، بوتەن كۇشتىڭ قۇربانى رەتىندە كورسەتەدى. ال شىن مانىندە، بۇل كەزەڭدە دالادا ىشكى بيلىك ءۇشىن كۇرەس، تايپالار اراسىنداعى ساياسي بىرىگۋ پروتسەسى ءجۇردى. قازاق حالقىنىڭ ەتنوگەنەزى ءدال وسى كەزەڭدەردە قالىپتاستى. ياعني ءبىز ءوز تاريحىمىزدى ءوزىمىز جاۋلاعانداي، ءوزىمىزدى قىرىپ-جويعانداي ەتىپ كورسەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىز.

رەسەيلىك جانە كەڭەستىك تاريحناما بۇل تەرميندى ادەيى كۇشەيتىپ قولداندى. سەبەبى «موڭعول-تاتار ەزگىسى» دەگەن ۇعىم ارقىلى ورىس كنيازدىكتەرىنىڭ ارتتا قالۋىن اقتاۋ، ال تۇركى حالىقتارىن «جويقىن كۇش»، «جابايى باسقىنشى» رەتىندە كورسەتۋ ساياسي تۇرعىدان ءتيىمدى بولدى. وكىنىشكە قاراي، بۇل كوزقاراس تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە تولىق قايتا قارالعان جوق.

بۇگىنگى قازاق قوعامى تاريحي ادىلەتتىلىكتى تالاپ ەتەدى. بىزگە ءوز تاريحىمىزدى وزگەنىڭ ساناسىمەن ەمەس، ءوز ۇلتتىق مۇددەمىز تۇرعىسىنان قايتا جازۋ قاجەت. بۇل عىلىمي رەۆيزيا ەمەس، بۇل – سانا تاۋەلسىزدىگى. «موڭعول» تەرمينىن سول قالپىندا قالدىرۋ – وتارلىق سانانىڭ سارقىنشاعىن ساقتاپ قالۋ دەگەن ءسوز.

ارينە، مۇنداي جاعدايدى ەموتسيامەن ەمەس، عىلىمي دالەلمەن شەشۋ كەرەك. تاريحشىلار، ءتىل ماماندارى، ەتنوگرافتار مەن ارحەولوگتار بىرلەسە وتىرىپ، ورتاق تۇجىرىمعا كەلۋى ءتيىس. وقۋلىقتار قايتا جازىلىپ، تەرمينولوگيالىق كوميسسيالار ناقتى شەشىم قابىلداۋى قاجەت. بۇل پروتسەسس اۋىر ءارى ۇزاق بولۋى مۇمكىن، بىراق ونى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايدى.

ۇلت رەتىندە جاڭعىرۋ ءۇشىن ءبىز ەڭ الدىمەن ءوز وتكەنىمىزگە ادال بولۋىمىز كەرەك. ءوز تاريحىن بۇرمالانعان كۇيدە قابىلداعان حالىقتىڭ بولاشاعى دا بۇلىڭعىر. سوندىقتان ۇلتتىق تاريحىمىزدان «موڭعول» تەرمينىن الىپ تاستاۋ – بىرەۋگە قارسى ارەكەت دەمەيىك، وزىمىزگە دەگەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسى.

سونداي-اق، شاعاتاي حاندىعى جانە استراحان حاندىعىنىڭ تاريحىن دا قايتادان تەرەڭ زەرتەپ، حالقىمىزعا قايتارۋ كەرەك.

قورىتىندىلاي ايتقاندا، بۇل پروبلەما – تەك تاريحشىلاردىڭ جۇمىسى دەمەي، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق ءىسى. ويتكەنى تاريح – ۇلتتىڭ رۋحاني قازىعى. سول قازىق قيسايسا، سانامىز دا شايقالادى. ال ساناسى شايقالعان ۇلتتىڭ ەرتەڭى ايقىن بولمايدى. سوندىقتان تاريحي اتاۋلاردى قايتا قاراپ، ۇلتتىق مۇددەگە ساي تۇزەتۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەت.

بەيسەگازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz