Qazirgi qazaq әielining taghdyry jәne qogham jauapkershiligi

«Áyel – últtyng ary».

Búl sózdi biz jii aitamyz. Biraq sol ardyng qauipsizdigine qanshalyqty jauaptymyz?

Qazaq qoghamynda әiel beynesi qashanda qasterli úghymmen qatar aitylyp keledi. Anagha taghzym, qyzgha qúrmet – últtyq tәrbiyening ózegi sanalady. Alayda songhy jyldary oryn alghan oqighalar, sonyng ishinde qoghamda ýlken talqylau tudyrghan Núray Serikbaydyng jaghdayy bir shyndyqty aiqyn kórsetti: sóz ben shynayy jaghdaydyng arasynda alshaqtyq bar. Áyelding qadiri turaly kóp aitamyz, biraq onyng qauipsizdigi men qúqyghy naqty qorghalyp otyr ma?

Qazaqstanda túrmystyq zorlyq-zombylyq mәselesi jyl sayyn ózektiligin joghaltpay otyr. Resmy derekterge sәikes, jyl sayyn myndaghan әiel otbasylyq janjalgha baylanysty polisiyagha jýginedi. 2023–2024 jyldary túrmystyq zorlyqqa qatysty qúqyq búzushylyqtardyng artqany turaly aqparat jariyalandy. Búl bir jaghynan esepke alu jýiesining jaqsarghanyn kórsetse, ekinshi jaghynan mәselening terendigin anghartady. Biraq kez kelgen statistikanyng artynda, naqty adam taghdyry túr. Ýnsiz jylaghan ana, qorqynyshta ómir sýrgen bala, sharasyzdyqqa týsken qyz. Resmy tirkelmegen jaghdaylar qanshama? «Úyat bolady», «balalar ýshin shydaymyn», «qayda baramyn?» degen oilar talay әieldi ýnsizdikke iytermeleydi. Núray Serikbaydyng jaghdayy әleumettik jelilerde keng taralyp, qoghamda qyzu pikirtalas tughyzdy. Búl oqigha tek bir otbasynyng mәselesi emes, әiel qauipsizdigine qatysty qoghamdyq kózqarastyng ainasyna ainaldy.

2024 jyly elimizde túrmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zannamalyq ózgerister engizilip, jauapkershilik qatandatyldy. Keybir әreketter qylmystyq jauapkershilikke auystyryldy. Búl memleket tarapynan jasalghan manyzdy qadam.Alayda zannyng boluy jetkilikti me? Eger jәbirlenushi óz qúqyghyn bilmese nemese qorghau jýiesine senbese, zang qaghaz jýzinde qaluy mýmkin. Sonymen qatar qúqyq qorghau organdarynyng jedel әreketi, uaqytsha qorghau sharalarynyng tiyimdiligi, daghdarys ortalyqtarynyng qoljetimdiligi  mәselening sheshiluine tikeley әser etedi. Mening oiymsha, zandy kýsheytu alghashqy qadam ghana. Eng kýrdeli ózgeris – qoghamdyq sananyng ózgerui. Sebebi zorlyqty aqtaytyn nemese «otbasylyq mәsele» dep qabyldaytyn kózqaras joyylmayynsha, týbegeyli nәtiyje bolmaydy.

Qazirgi qazaq әielining taghdyryna әser etetin faktorlardyng biri  patriarhaldy kózqaras. «Áyel sabyrly boluy kerek», «erkekting minezi sonday» degen týsinikter әli de bar. Múnday oilar әielding jeke túlgha retindegi qúqyghyn ekinshi oryngha ysyrady. Ekonomikalyq tәueldilik te manyzdy mәsele. Qarjylyq túraqtylyghy joq әiel zorlyq kórse de, ketuge batyly jetpeui mýmkin. Sondyqtan qyz balalardyng sapaly bilim aluy, kәsiby damuy jәne enbek naryghynda bәsekege qabiletti boluy olardyng qauipsizdigining kepili.Bilim - tek diplom emes. Ol -tandau erkindigi. Al tandau erkindigi bar әiel  qorghansyz emes.

Áleumettik jeliler әiel mәselesin jabyq taqyryptan ashyq qoghamdyq talqylaugha shyghardy. Búl ýlken mýmkindik. Biraq emosiyagha qúrylghan aqparat keyde jaghdaydy ushyqtyryp, jeke ómirge qol súghugha deyin barady.Jurnalistika - tek janalyq taratu emes, qoghamdyq sanagha yqpal etu qúraly. Múnday taqyryptarda dәldik, beytaraptyq jәne adam qúqyghyna qúrmet basty orynda boluy tiyis. Áyel taghdyryn sensasiyagha ainaldyru etikagha qayshy.

Áyel taghdyry  tek әielderding mәselesi emes. Búl  últtyng әleumettik densaulyghynyng kórsetkishi. Zorlyq kórip ósken bala agressiyany qalypty qúbylys dep qabyldauy mýmkin. Demek, mәsele býginmen shektelmeydi, ol bolashaqqa әser etedi.Men bolashaq jurnalist retinde qoghamdaghy osynday kýrdeli mәselelerge beyjay qaramaudy ózime mindet sanaymyn. Jurnalisting missiyasy – shu shygharu emes, shyndyqty aitu. Ýnsiz qalghan dauysty jetkizu. Ádilettilik súraghan jannyng janayqayyn jauapsyz qaldyrmau.Áyelding qúqyghy - adam qúqyghy. Al adam qúqyghy- talqylanatyn emes, qorghalatyn qúndylyq.

«Áyel – últtyng ary» degen sóz shynayy mәnge ie boluy ýshin ol tek әdemi tirkes bolyp qalmauy kerek. Zang da, qogham da, aqparattyq kenistik te әielding qauipsizdigine naqty kepildik bere alghanda ghana búl sóz aqiqatqa ainalady.

Zang bar. Endi qorghan boluy tiyis.
Qúrmet bar. Endi qauipsizdik boluy tiyis.
Sóz bar. Endi әreket kerek.

Qazirgi qazaq әielining taghdyry – qoghamnyng emtihany. Al búl emtihannan sýrinbey ótu – bәrimizding ortaq jauapkershiligimiz.

Qoldanylghan әdebiyetter:

Qazaqstan Respublikasynyng Zany. Túrmystyq zorlyq-zombylyqtyng profilaktikasy turaly : 2009 jylghy 4 jeltoqsan № 214-IV (2024 jylghy ózgerister men tolyqtyrularymen). – Astana, 2024

Qazaqstan Respublikasy Ishki ister ministrligi. Qazaqstan Respublikasyndaghy túrmystyq zorlyq-zombylyq boyynsha statistikalyq mәlimetter (2023–2024 jj.) [Elektrondyq resurs]. – Astana, 2024

Qazaqstan Respublikasy Preziydentining janyndaghy Áyelder isteri jәne otbasylyq-demografiyalyq sayasat jónindegi últtyq komissiya. Genderlik sayasat jәne әielder qúqyghy boyynsha materialdar 2026

United Nations Women (UN Women). Qazaqstandaghy genderlik tendik turaly últtyq esep [Electronic resource]

Asan Kәusar

Abai.kz