Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng «Ákimshilik әdilet jәne onyng qúqyq ýstemdigin qamtamasyz etu isindegi róli» atty halyqaralyq forumda sóilegen sózi

Qúrmetti forumgha qatysushylar!

Eng aldymen, barshanyzdy alqaly jiynnyng ashyluymen qúttyqtaymyn! Qadirli meymandargha osy forumgha arnayy kelgenderi ýshin alghys aitamyn. Sizderdi Astana tórinde kórgenime rizamyn.

Jana ghana forum taqyryby boyynsha ózekti oilar men qúndy pikirler aityldy. Aldaghy uaqytta Ýkimet búl júmysty mindetti týrde nazarda ústaydy. Shyn mәninde, býgingi jiynnyng mәn-manyzy airyqsha.

Memleket pen qogham tútastyghyn nyghaytu – Qazaqstan ýshin aldynghy qatardaghy mindetting biri. Elimiz túraqty damuy ýshin halyq pen biylik arasynda ózara senim jәne kelisim boluy kerek. Búl – myzghymas qaghida. Biraq múnday kelisim ózdiginen payda bolmaytyny anyq. Qoghamdyq kelisim, búl – kópqyrly tabandy júmystyng nәtiyjesi. Sondyqtan men Preziydent retinde osy óte ózekti mәselege basa mәn beremin.

Biz «Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket» tújyrymdamasyn jýzege asyra bastadyq. Ashyq dialog jýrgizu, azamattardyng mún-múqtajyn eskerip, aryz-shaghymyna der kezinde jauap beru eldegi týbegeyli ózgeristerding ózegi sanalady. Osy manyzdy júmysqa biylikting әr dengeydegi ókilderi, sonyng ishinde ministrler, әkimder, deputattar belsendi týrde qatysuy kerek. Búl – memlekettik qyzmetshilerding konstitusiyalyq mindeti.

Songhy jyldary memleketimiz asa auqymdy qúqyqtyq jәne qoghamdyq janghyru jolyna týsti. Elimizde jana sayasy mәdeniyet qalyptasa bastady. Biz órkeniyetti el retinde Zang men tәrtip qaghidatyn últtyq bolmysymyzdyng ajyramas bóligine ainaldyruymyz kerek. Barsha azamattargha, әsirese, jastargha zandy qúrmetteu, zangha baghynu qajet ekenin qarapayym tilmen jan-jaqty týsindirgen jón. Zandy qadirleu, tәrtipti qoldau, búl – әr adamnyng jarqyn ómirine jol ashatyn manyzdy shart.

Jalpyúlttyq referendumda qabyldanghan jana Konstitusiyamyzda osy negizgi qaghidat turaly anyq jazyldy. Qazaqstannyng Bas qújaty – barsha azamatqa teng mýmkindik beretin әdiletti qoghamnyng myzghymas túghyry. Adam jәne onyng ómiri – elimizding Ata zanyna arqau bolghan basty qúndylyq.

Konstitusiyada azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn saqtau, zang ýstemdigin qamtamasyz etu, halyqtyng túrmys sapasyn jaqsartu memleketting basty mindetteri retinde aiqyndaldy. Týptep kelgende, jana túrpatty el bolu jolyndaghy әrbir reforma, eng aldymen, halyqtyng qalauymen, júrtshylyqtyng tikeley qoldauymen jasalady. Áriyne, múnyng barlyghy bir sәtte jýzege aspaytyny belgili.

Ózderinizge mәlim, men 2019 jyly әkimshilik әdiletting jana ýlgisin qabyldau qajettigi jóninde aittym. Búl azamattarymyzdy jәne kәsipkerlerdi biylik ókilderining zansyz әreketterinen qorghau ýshin jasalghan asa manyzdy qadam boldy. Al 2021 jyly elimizde Ákimshilik rәsimdik-prosestik kodeks kýshine endi.

Memleket pen qogham arasyndaghy baylanysqa tyng serpin bergen «e-Ótinish» onlayn platformasy iske qosyldy, yaghni, azamattardyng ótinishterin meylinshe ashyq әri tiyimdi qarap, jedel sheshim qabyldau tәsili qalyptasty. Búdan bólek, búl jýie burokratiyalyq kedergilerdi azaytugha jәne júrtshylyqtyng oi-pikirin eskeruge mol mýmkindik berdi. Osylaysha, halyq pen biylik ókilderining qarym-qatynasy mýlde jana sipatqa ie boldy. Songhy bes jyl ishinde memlekettik organdargha shamamen 16 million ótinishting kelip týsui – sonyng aiqyn kórinisi.

Sonday-aq elimizdegi sot tәjiriybesi ýshin de betbúrys kezeni bastaldy. Ashyghyn aituymyz kerek, búghan deyin azamattar ýshin memlekettik organdardyng sheshimderine jәne әreketterine shaghymdanu, yaghni, óz qúqyghyn qorghau onay bolmaytyn. Ákimshilik әdilet jýiesi iske qosylghan song jaghday týbegeyli ózgerdi.

Eng bastysy, kýmәn tudyratyn mәselelerding bәri әdiletti týrde adal azamattardyng paydasyna sheshiletin boldy. Al sottar dәleldeme jinau júmysyna erekshe mәn bere bastady. Búl – memlekettik organdar ózderining sheshimderin jәne әreketterin zang jýzinde dәleldeuge mindetti degen sóz. Statistikagha qaraytyn bolsaq, songhy jyldary sot sheshimderining jartysynan kóbi azamattar men biznesting mýddesine say shygharylghan. Búl da әkimshilik әdilet jýiesining naqty nәtiyjesi ekeni sózsiz. Osylaysha, qoghamymyz «sudiyalar әrdayym biylik ókilderin jaqtaydy» degen qasang pikirden aryla bastady.

Ákimshilik ister boyynsha sot tәjiriybesi memlekettik apparat júmysynyng sapasyn aiqyndaytyn synaq boldy. Onyng nәtiyjesi sotqa degen senimning arta týskenin kórsetti.

Ákimshilik әdilet róli nyghayyp keledi.

Keybir azamattar sottardyng sheshimine narazylyqtaryn bildirip, óz ýmitteri aqtalmaghandaryn algha tartady. Búl búghan deyin de bolghan, qazir de kezdesedi. Múnday shaghymdardyng kóbi ókpe-renishke nemese birjaqty pikirge qúrylady. Biraq qanday jaghday bolsa da múnday pikirlerdi tekserip, әdil sheshim qabyldau kerek.

Sondyqtan jana Konstitusiyada әkimshilik sot tóreligin sot isin jýrgizuding derbes nysany retinde bekituding manyzy zor. Kýn tәrtibinde sotqa shaghymdanudyng qasang modelin sot isin jýrgizu tәuekelderin strategiyalyq basqarugha auystyru qarastyrylyp otyr. Ýkimet qazirding ózinde tiyisti erejelerdi әzirledi.

Endi ortalyq jәne jergilikti dengeyde әkimshilik aktiler men rәsimderding birizdiligin qamtamasyz etu qajet. Búryn kelip týsken shaghymdar men ótinishterde qaralghan mәseleler qaytadan sottaghy dau-damay nysanasy bolmauy kerek. Ákimshilik tәjiriybening jýieliligi men túraqtylyghyn qamtamasyz etu qajet. Jariya qúqyqtyq sipattaghy dau-damaydy әkimshilik sot tóreligi dengeyine beru boyynsha auqymdy júmys atqaryluda. Byltyr búl qosymsha qúqyqtyq-normativtik aktilerding zandylyghyn qaraytyn isterdi qamtydy. Búghan deyin múnday dau-damaygha qatysty sheshim azamattyq is jýrgizu normalaryna sәikes qabyldanyp kelgen.

Osynyng bәri «Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket» qaghidatynyng naqty is jýzindegi kórinisi ekeni kýmәnsiz. Elimiz sot jýiesi jәne qúqyq qorghau salasyndaghy týbegeyli reformalarmen qatar auqymdy ekonomikalyq ózgeristerdi jýzege asyruda. Múnyng memleketimiz ýshin manyzy airyqsha.

Iskerlik belsendilikti arttyru maqsatynda, sonyng ishinde investisiyalyq daulardy sheshu ýshin qolayly qúqyqtyq institusionaldyq orta qalyptasuda. Sonyng arqasynda sot sheshimderining 80 payyzyna juyghy investorlardyng paydasyna shygharylyp jatyr.

Men otandyq jәne sheteldik investorlarmen kezdesuler kezinde ýnemi myna mәselege airyqsha nazar audaramyn: biylik jәne biznes ókilderi ózara syndarly baylanys ornatuy kerek, olar ózekti týitkilderdi ashyq talqylap, sheshu joldaryn birlese otyryp izdeui qajet.

Biylikte otyrghan lauazymdy túlghalargha tapsyrmam: әr dauly jaghdayda mәmilege keletin joldy izdeu kerek, biraq búl jol zannama jýiesine núqsan keltirmeui qajet. Basqa sózben aitqanda, әr kelisimning zandyq shekteui bolugha tiyis. Atap aitu kerek, kassasiyalyq sottardy qúru bastamasy dәl osynday jiynnyng birinde kóterilgen bolatyn.

Investisiya tartudyng taghy bir manyzdy faktory bar. Astana halyqaralyq qarjy ortalyghynda Sot pen Arbitraj ortalyghy aghylshyn qúqyghy qaghidattaryna say júmys isteydi. Elimizde Ýkimet janynan Investisiyalyq shtab qúrylghan. Atalghan shtab songhy uaqytta investisiyalyq jobalargha qatysty týitkildi mәselelerdi jedel sheshu arqyly ózining tiyimdiligin kórsetti.

Sonymen qatar Preziydent Jarlyghymen Bas Prokuraturada Investorlardyng qúqyqtaryn qorghau komiyteti qúryldy. Biz iskerlik jәne investisiyalyq ahualdy jaqsartugha barynsha mýddeli memleket retinde osy saladaghy júmysty airyqsha nazarda ústaymyz. Qazir Qazaqstan shetel investisiyasyn tartu kórsetkishi boyynsha bizding aimaqta kósh bastap túr.

Biraq bosansugha bolmaydy. Tabandy júmys istep, búdan da biyik belesterge úmtyluymyz kerek. Búghan elimizding әleueti tolyq jetedi. Atap aitqanda, jana Konstitusiyagha memleketimizding investisiyalyq quatyn kýsheytuge arnalghan naqty normalar qosyldy. Sonyng ishinde qarjy salasyna jәne «qarqyndy damityn qalalargha» arnauly qúqyqtyq rejim engizu turaly sheshim qabyldandy.

Barshanyzgha mәlim, men jaqynda «Alatau qalasynyng arnauly qúqyqtyq rejiymi turaly» konstitusiyalyq zangha qol qoydym. Búl manyzdy qújatta «aqyldy qalagha» tәn derbes ekojýie qalyptastyrudyng qúqyqtyq negizi bekitildi.

Arnayy qúqyqtyq rejim memlekettik basqaru mýmkindikterin keneytudi, sonyng ishinde sot jýiesining erekshe júmys isteuin qamtamasyz etedi. Aldynghy qatarly retteu qúraldary ýzdik әlemdik tәjiriybeni engizuge, ozyq innovasiyalyq sheshimderdi synaqtan ótkizuge jәne osy biregey jobany jýzege asyru ýshin barlyq qajetti jaghdaydy jasaugha mýmkindik beredi. Bizding basty maqsatymyz – Alatau qalasyn bolashaqtyng sifrlyq aglomerasiyasyna, jana tehnologiyalardy tartu ortalyghyna ainaldyru. Memleket biznes ókilderimen ashyq, ózara tiyimdi yntymaqtastyqqa dayyn.

Biz Zang men tәrtipke baghynatyn, barshagha birdey mýmkindik beretin Ádiletti Qazaqstandy qúru ýshin auqymdy júmys atqaryp jatyrmyz. Sondyqtan sot jýiesining tәuelsizdigin qamtamasyz etuge basa mәn berip otyrmyz.

Birinshi shildede elimizding jana Konstitusiyasy kýshine enedi. Osylaysha, Qazaqstan óz damuynyng sheshushi kezenine qadam basady. Men býgin bes konstitusiyalyq zangha qol qoydym. Búl – jana Konstitusiyagha sәikes memlekettik basqaru jýiesi «Kýshti Preziydent – yqpaldy Qúryltay – esep beretin Ýkimet» tújyrymdamasy negizinde týbegeyli janghyrady degen sóz. Osy qúqyqtyq reformalar elimizde jasalyp jatqan әleumettik-ekonomikalyq ózgeristerge de tyng serpin bermek.

Sóz sonynda Ákimshilik rәsimdik-prosestik kodeksti әzirleuge jәne onyng normalaryn jýzege asyrugha atsalysqan barsha azamatqa shynayy rizashylyghymdy bildiremin. Býgingi basqosuda әkimshilik әdilet institutyn nyghaytugha qatysty manyzdy oilar men útymdy úsynystar aitylady dep senemin.

Sonday-aq men býgin Qazaqstannyng әleumettik-ekonomikalyq damuyna jәne elimizding zannamasyn jetildiruge eleuli ýles qosqan bir top azamatqa memlekettik nagrada beru turaly sheshim qabyldadym. Barshanyzgha qútty bolsyn deymin.

Abai.kz