«Ótkenning bәri tariyh» әriyne, sol tariyhqa býginning kózimen qarap, auyr-jenilin salmaqtap, tayaz-terenin barlap otyrudyng esh oghattyghy joq. Qayta, taghy bir órleuge kóteriluding bastamasy, irgetasy bolyp tabylady.   

Qoghamnyng óz damu zandylyghy bar desek te, osynau joghary oilau qabiletine ie parasatty adam boljamy sol nysanadan tym teris ketpeydi. Birde bolmasa, birde dәl týsip jatady. Endeshe, «mәdeniyet tónkerisinen» keyingi onneshe jyldaghy qytay qazaq әdebiyetining bel balasynday arda ósip, kemeldenip kele jatqan prozanyng jay-japsaryna býginning biyiginen búryla qarap, tilge tiyek etip, qal-qadirimizshe baryn barday, joghyn joqtay baghalap әdebiyet sýier qauymnyng talqysyna salyp, tarazysyna salu maqsatynda qolymyzgha qalam aldyq.

Ótken ghasyryng 60-70-shi jyldarynda aty әdebiyet bolghanymen, shyn mәninde ýgittik sipattan asa almaghan, shyndyqtyng shyrayyn ketirgen jalghan realistik shygharmalarmen qúndaqtalyp, keteui ketken qytay qazaq әdebiyeti 70-shi jyldardyng sonyna kelgende zamannyng onaluyna say tez týlep, jandanyp ketti. Áriyne, múnda úzaq jyl erkin kósile almay ishten tynghan, kóptegen zәbir-qiyanattardy bastan ótkergen saqa jazushylar zor qúlshynyspen qoldaryna qalam alyp, ózderi bastan ótkergen sol bir zobalang jyldardyng kýlkili suretterin, kelensiz qúbylystaryn, ayanyshty oqighalardy tilge tiyek etti.

Qúghyn-sýrginge týsken ziyalylardyng tensiz-japaly túrmysyn shynayy surettep, bolmashy mansabyn qaraqan basynyng barlyq paydasyna júmsap, ózinshe jarty patsha bolyp jýrgen Sarghúlaq siyaqty brigadirding toyymsyz, mәnsiz tirligin ótkir syngha alghan «Ras pa, әke?» atty әngimesin marqúm Qausylqan Qozybayúly der kezinde jazsa, marqúm Kýngey Múqajanúly sol bir sýrensiz jyldardaghy izgilik pen jeksúryndylyqtyn, adaldyq pen aramdyqtyng tartysyna qúrylghan, kórkem sóz kestesin qúraghan «Taytalas» povestitimen shyndyqqa, izgilikke shólirkegen oqyrman-qauymdy eleng etkizdi. Búl dýbirli kezende boz bala kezinen-aq ómirding ystyq-suyghyn bir kisidey kórip ysylghan, aqiqat pen sandyraqtyng dodasynda kóz ashqan, kókirek sezimi oyanghan orta jas jazushylarymyz da qarap túrmady , kórkem sóz maydanynda óz daryndaryn syngha saldy. Osynau kózjasy sarqylmaghan, toqtau-tolasy joq arpalystan bir demin almaghan әr kimder kelip bilegining kýshin, nayzasynyng úshyn syngha salyp, tәleyin bayqap kóretin baytaq saharagha taghy bәr әkimyat auysyp, qoghamdyq ózgeris engende atqamineri de, atqosshysy da óz tirligi ýshin kýresken ómirdi ng óliara kezenin beyneleytin Jaqyp Myrzaqanúlynyng «Arman asuyndasy», Orazbek Ábdilding «Ústaz» romandary dýniyege keldi. Búdan keyin 50, 60, 70-shi jyldardaghy qazaq sharualarynyng túrmysyn beyneleuge tyrysqan, sol maqsat ýdesinen belgili dәrejede shyqqan Orazqan Aqymetúlynyng «Ózgergen ónir»,  Júmabay Bilalúlynyng «Jondaghy joryqtar» romandary ómirge joldama alyp, oqyrmannyng jyly qabyldauyna ie bolyp, ShÚAR jәne Býkil Qytaylyq sany az últtar shygharmalaryn baghalap-silauda bas jýlde aldy. Sonday-aq Búlantay Dosjanúlynyng «Asyl arman», Orazanbay Egeubaevting «Búl da bir beles» povestieri de irkes-tirkes oqyrmanmen qauyshty. Degenmen, búl kezdegi shygharmalar kóptegen kemshilik-jetersizdikterden ada bola almady. Jazushylarymyz jasampazdyq tanym jaqta kóptegen iydeyalyq boqshalardan azat bola almay, solaqay sayasattyng túsauyn tolyq ýze almady. Sonymen shygharmalary kórkemdik jaqtan túralap, kóne sýrdekting izimen ketti. Tarihy faktilerge bir jaqty qarap, halyqtyng ótkenin joqqa shyghardy. Ómir shyndyqtaryn búrmalap, mәlim dәrejede solaqay sayasattyng shәshbauyn kóterdi. Áriyne, búl kemshilikterdi sol kezdegi dәuirding shektemesi dep bilemiz. Degenmen, osy kezendegi jazushydarymyzdyng kýrdeli keyipker obrazyn jaratúdaghy izdenisterin, tabystaryn atap ótuge әbden tatidy. «Jondaghy joryqtardaghy» múnly, syrly, taghdyry tayghaq bolsa da, jýregi taza kelinshek Balqiya eshkimning esinen kóterilmese kerek. Al, «Ózgergen ónirdegi» dәuirdin, últtyng kýiinishti de kýlkili minez-qúlqyn bir boyyna jinaghan Úipalaq beynesi jalpy Qytay qazaq әdebiyetindegi ýlken tabys. Sonday-aq romandaghy óz manday terimen kelgen bolymsyz mal-mýlkin qyzghyshtay qoryp, amaldyng joghynan zamanmen ymyragha kelip, dәrmensiz kýide jýrgen Múratbek, kedeyligin kóldeneng tartyp dau-shar izdep jýretin tynymy az Beysen obyrazdary da býgingi kýnning ólshemimen qarap qaytadan baghalaudy talap etedi.

Sayasy atmosferanyng tipti de jaqsaryp, qoghamdyq janalyqtardyng molayuyna baylanysty jazushylardyng jasampazdyq qúlshynystary eselep arta týsti de ruqany ómirimizdegi aitaqalsyn janalyqtardyng Biri retinde kóp tomdy romandar dýniyege kele bastady. Qompartiya biylik basyna kelu aldyndaghy qazaq saharasynyng sayasi, ekonomikalyq bolmysyn mәlim aumaqty týiin ete otyryp keng auqymda suretteytin Túrsynәli Yryskeldiúlynyng «Tasqyn» trilogiyasy, halyqtyng esinen әli kóterile qoymaghan mәdeniyet revolusiyasy syndy apatty jyldardyng kórkem shejiresin qúraytyn Ghalym Qanapiyaúlynyng «Búrqasyn» trilogiyasy mine osy tústyng túshymdy  jemisteri bolyp tabylady. Atalghan romandar dýniyege kelgennen bastap atausyz, eskerusiz qalmady. Oqyrman arasynda, synshyar maydanynda zor anys tudyryp, kóptegen pikir-talastardyng tamyzdyghy boldy. «Búrqasyn» trilogiyasy túraly әdebiyetshiler arasynda әr jaqty pikirler aityldy. Óser elding әdebiyeti ýshin alghanda múnday pikir-talastardyng tuyluy zandy qúbylys әri dәuirding talaby dese de mynany basa aitu kerek. Búl trilogiya ózining ómir suretin beriudegi birshama shynshyldyghymen, keyipker harektrin jaratudaghy daralyghymen qytay qazaq әdebiyeti tarihyndaghy sәtti jaratylghan tuyndylardyng biri bolyp qalady.

Ómirding ózgerui, sananyng janghyruy  jazushylardy bey-jay qaltyrmady. Qalamgerlerimiz ózderining bastan ótkergen qiyn-qystau kýnder men túrmys jónindegi oilap-týigenderin qaz-qalpynda beynelep berumen shektelmey mәselening qyry-syryna kórkemdik túrghydan ýnile qarap, sony izdenisterge den qoya bastady. Mine, osy kezde qytay qazaq prozasynda ózindik tyng mәner, jana qyr tanytqan, shygharmalary oqyrman qauymnyng zor alqauyna bólengen ýsh jazushy aiyryqsha daralanyp kózge týsti. Olar: Orazqan Aqmetúly, Júmabay Bilalúly, Jaqsylyq Sәmiytúly edi.

Kisilik qúqyq ayaq asty etilip, aq pen qara shatastyrylghan jyldarda naqaq jaza kórip, amalsyz aiyrylysqan ghashyq jardyng kóp jyl ótken song qaytadan kezikkende mýlde tanymastay bolyp ózgerui әsirese ruhany jaqtan mýlde kembaghaldyq kýige týsiui syndy ashy shyndyqty jazu arqyly mәdeniyet revolusiyasynyng qoghamgha әkelgen ruhany apatyn kórkem beynelep bergen «Qyzyl gýl» әngimesinen keyin Orazqan Aqmetúly ýzdiksiz izdenis ýstinde keledi. Ár mezgilde jazylghan «Kóktemgi oilar», «Jyr qaynary», «Adam maqabbaty», «Raqymbay» qatarly әngimelerinen bastap «Alystaghy ottar», «Eng songhy kóz jasy», «Sekseninshi aula» atty povestiterine kelip jalghasqan jazushy jasampazdyghyna barlay qarasaq, kórkem prozamyzdyng qanshalyq dengeyge ósip-eseygenin bayqaymyz. Zattyq mýddeden emes shyn sýyden tútanghan adal maqabbaty jyrlau, tughan jerge degen sýiispenshilikti dәripteu, adamgershilikti , imandylyqty pir tútu, syrty býtin, ishi týtin pendelerding kisi jiyirkener ishki dýniyesin qazyp jazu arqyly ómirdin  mәndiligi –adal enbekte ekendigin kórkem oimen jetkizu Orazqan Aqmetúly shygharmalarynyng negizgi iydeyalyq qazyghy bolyp tabylady. Orazqan neni jazsa da kózsiz kirisip, asyghys baylam jasamaydy. Ómirdegi qúbylystargha talghampazdyqpen qarap, oy eleginen ótkizip baryp qolyna qalam alatyn jazushy. Sondyqtan da onyng shygharmalary oqyla salyp úmyt bolmaydy. Oqyrmandy oilandyryp, tolghandyryp baryp , ómirge qúshtar etedi. Mine, búdan Orazqannyng mody qumaytyn, jelding yghyna jyghylmaytyn qatang realistik baghyttaghy jazushy bolyp qalyptasqanyn bilemiz. O. Aqmetúly shygharmalarynyng tili qarapayym әri úghynyqty degenmen keyde osy qarapayymdylyq qarabayyrlyqqa úlasyp ketip jýr. Ghylymnyng damuy, tehnikanyng kýn sanap janalanuy adamdardyng oilau qabiletin kýrdelilestirip otyr. Mine osy , kýrdeli oi-sananyng bir kórinisi retinde kórkem shygharmalarda oidy, tanymdy jyrymdamay tolyq jetkizip beru ýshin kýrdeli sóilemdi kóbirek qoldanu búl kýnde maytalman qalamgerlerge tәn sheberlik bolyp tabylady. Orekenning búl jaqtaghy izdenisteri әli oqyrmanyn qanaghattandyrmaydy. Sonymen birge bir  saryn, bir izben kete beru-- jazushy ýshin de abyroy emes mine, osy jaghyn jazushygha eskerte ketkimiz keledi.

Júmabay Bilalúlynyn jasampazdyghynyng qyry men syry әsirese songhy jyldardaghy mazmún men formany ýilestire biliudegi sony izdenisteri әri qolgha keltirgen tabystary mýlde aiyrym әngimening arqauy. Búl jóninde synshylarymyz tiyip-qashyp sóz etip júr. Búl jerde biz maqalamyzdyng kólemine qaray qysqasha toqtalyp ótemiz. Adam janynyng siriligin, tózimdiligin sóz etetin, mәdeniyet tónkerisining kýrzisi qanshama ret týigilese de adamdyq jolynan taymay, ómirge degen qúshtarlyghyn suytpay tiri jýrgen qaysar adamdardy jyrlaytyn jazushynyng «Zaual» әngimesi odan keyingi avtordyng suretkerlik sheberligin mol tanytatyn, ómirdegi izgilik pen jeksuryndyqtyng tartysyr shynayy beynelegen «Keshken kýnder» povesti óz túsynyng ýzdik shygharmalary bolyp sanalady. Búdan keyin de jazushy ekologiyalyq tepe-tendik, adamdar arasyndaghy moraldyq qatynas t.b. syndy zamanymyzdaghy kókeytesti mәselelerdi týbirinen qozghap sәtti, sәtsiz izdenister jasady. «Qústarym qayda—qúshtarym», «Arystyng aqyrghy biyi» povesti men basqada әngimeleri jazushynyng osy izdenisterining jandy  aighaghy bolyp tabylady.  Sonday-aq J. Bilalúly qazaq tilining betin qalqymay terenine shógip, ózine kerekti inju-marjandy meylinshe tere bilip, ornyn tauyp qúlpyrta qoldanghandyqtan onyng әrbir shygharmasynyng tili sorghalap, tógilip túrady. Degenmen, jazushynyng songhy kezdegi keybir shygharmalarynda týsiniksiz, ornyn tappaghan sóz-sóilemderding kóbengi , keybir tirkesterding shúbalshang boluy syndy kemshilikter bayqalyp jýr. Izdenis ýstindegi jazushynyng búdan keyin óz shygharmasyna múqiyat qarap jogharydaghy úsaq-týiek kemshilikterden arylady dep bilemiz.

Ómirding ashy-tushysyn әbden tatyp baryp, qolyna qayta qalam alghanda «Ekinshi  toy» atty әngimesimen oqyrmandy eleng etkizgen Jaqsylyq Sәmiytúly keyingi kólemdi shygharmalarynda nәzik lirizmge toly monolog tәsilin mol qoldanyp, keyipkerding ishki oy dýniyesin qazyp jazugha den qoya bastady. Áyel bas keyipkerlerining ishki oi-dýniyesin beynelegende esh kibirtiktemey kósilui, keyipker harekterin әreket-tartys ýstinde sezimdik boyauyn qanyq berip birte-birte ashuy mine, múnyng bәri de jazushy jasampazdyghynan belgi bergen әdebiyetimizding kósegesin kógertetin jaqsy nyshandar. Ótken ghasyrdaghy resey әdebiyetinde «Turgenevtin  әielderi» degen termin qalyptasqan. Búl úghym Turgenev shygharmalarynda kóp kezdesetin, esten kóterilmeytin biyazy, ibaly , bilimdi, tekti , joghary jik qauymynan shyqqan әiel obrazdardy menzeydi. Sol siyaqty Jaqsylyq qalamynan tughan tal boyyna izgiliktin, kórkemdikting núryn jighan, qatagez qara kýshting qúrbany, kinasyz aru Gýlsara, tughan jerding adal perzenti, ýlken jýrek iyesi, әiel qauymynyng izgi qasiyetin boyyna jinaghan Sәlima, taghdyry tayghaq bolsa da erkek kindiktining erteninen ýmitin ýzbegen, olargha baqyt baghyshtap, jaqsylyqqa, adaldyqqa jebeytin Kýlzira obyrazdary ózderining dara bitimimen Qytay qazaq әdebiyetindegi bir kezenning jemisi retinde «Jaqsylyq arulary» degen úghymdy qalyptastyryp túrmay ma? Jaqsylyq Sәmit shygharmalary әlde kimder aityp júrgendey bir-birinen aumaytyn әielderding ghashyq-mashyq hikayasy emes, әrbir shygharmanyng ón-boyynan halqymyzdyng dәstýrli tanymynan nәr alghan jazushynyng dara oi-tanymdary menmúndalap túrady. «Gúlsara» povestinin ayaghynda aitylatyn bala Gýlsaranyng boyynan ómirdegi kórkemdiktin, izgilikting ýzilmey jalghastyq tabatynyn kórip ómirge degen qúshtarlyghymyz artsa, «Atamekendegi» Sәlimanyng múnly, syrly ómir jolynan tughan jer altyn besik degen ataly sózding bayybyna baryp, tabanymyzdyng tughan jerding topyraghyna tiyip jýrgenine shýkirshilik aitamyz. Al, «Jana bekette de» jazushy últymyzdyng kelensiz, әlsiz jaqtaryn ashyp jazumen birge, qolyn jyly sudan aiyrghysy kelmeytin , әieling tirshiligi otbasy-oshaqqasydan aspaydy dep jýrgen Kýlziranyng qysym, qorlyq astynda auyr jan azabyn arqalap, kýizele jýrip jana bolashaghyn bastaghanyn jazu arqyly oqyrmanyn adal enbekke jebep mynau reforma zamanynda adamdardyng oi-sanasynda tuylyp jatqan tyng ózgeristerdi, jana men eskining arasyndaghy qayshylyq-qaqtyghystardy shynayy beyneleydi. J. Sәmit ómirdegi jana betbúrystardy, zamandastarymyzdyng ruhany bet-beynesin beyneleude ózge qalamgerlerden sergek te sezimtal. Jazushynyng jazylmaghan shygharmasy eng jaqsy shygharma degen sóz bar. Sergek qalamger endi qay biyikten kórinedi ony alda uaqyt kórseter.

80-shi jyldardyng orta shenine kelgende Qytay qazaq әdebiyetinde kesek shygharmalardyng kóbeyumen birge jazushylar bir saryn, bir izben kete bermey óz mýmkindikterine sýiene otyryp taqyryp auqymyn keneyte týsti. Búryn tis batpaghan kýrdeli tyng taqyryptardy  iygeruge úmtylys jasady sonymen әdebiyet alanynda kózge týserlik, kónilge medeu bolarlyq tyng silkinister belgi berdi. Jaqyp Myrzaqanúly alghashqy romanynyng izin suytpay oqyrmangha úsyrghan «Tanqúray» atty romanynda Respublika qúrylghannan keyingi bilim izdep qiyrgha barghan, ómir talqysyna kóp týsken qazaq ziyalylarynyng ómirin arqau etti. Atalghan roman әdebiyette alghash ret qazaq ziyalylarynyng ómirin keng auqymda alyp surettedi әri erteden beri jalghasyp kele jatqan últtar arasyndaghy qúdandalyq qarym-qatynastyng aumaly-tókpeli zamandaghy bet-bederin kórkem tilmen shejirelep berdi. Sondyqtan da «Tanqúray» ózining kórkemdik sheberlik jaqtaghy azdaghan kemistikterine qaramastan әdebiyet tarihynan oiyp oryn alatyn salmaqty shygharmalardyng biri bolyp qalady.  Ádebiyettegi búdan keyingi tosyn janalyq dep aqyn, dramaturg Omargazy Aytanúlynyng «Ang shadyryn oq tabar» atty lrikalyq–filosopiyalyq romanyn aitugha bolady. Dәstýrli sýrdekpen ketpey óleng ólkesine ózindik janalyq әkelgen maytalman aqynymyz ózining tyrnaq aldy kólemdi prozalyq shygharmasynda da tyng qyr, jana serpin tanytady. Romannyng jýlgesin qúruda avtor uaqyt ayasyn barynsha kishireytip adamdardyng bir aptalyq ghúmyryndaghy keshirmelerin, tolghanystaryn, qiyaldaryn, jadyndaghy isterdi sýrettep, beyneleu arqyly 1950-shi jyldardaghy qazaq saharasyna dendep kirgen zor qoghamdyq ózgeris kezindegi auyl adamdarynyng minez-qúlqynan, zaman, keleshek jónindegi tanymdarynan, oi-pikirlerinen mayyn tamyza syr shertedi. Romannyng әli de ashylmaghan qyr-syry mol sondyqtan da búl әngime osymen ýzilip qalmay búdan keyinde jalghasty aitylady. Oqyrman men synshylar da bey-jay qalmay shygharmanyng jaqsy qasiyetterin tanyp-bilu ýshin at salysady degen senimdemiz.

Ótkenge degen qúshtarlyq, arysy este joq eski zamandaghy, berisi keshe ghana dýrildep óte shyqqan júrt jadynan kóterile qoymaghan tarihy oqighalardy bilsem, týsinsem odan tәjiriybe-sabaq qortyndylap ertenge baghdarymdy týzesem degen jaqsy tilek, izgi arman әrbir adamzat balasynyng ortaq ereksheligi . Al, osy tarihy oqighalardy sol oqighalargha tútqa bolghan kesek túlghalardy kórkem shygharma arqyly tanyp, biluding , syrlasyp , múndasudyng jóni bir basqa. Sondyqtan da tarihy taqyryp býkil әlem halyqtarynyng әdebiyetinde ejelden jazylyp kele jatqan, jalghasty jazyla beretin qúnarly taqyryp, qazylyp bitpes ken. 80-shi jyldardyng songhy jartysynda әdeby ómirimizde sannan kóri sapa negizgi oryngha shygha bastaghan kezde qalamgerlerimizding at basyn tarihy taqyrypqa aparyp tireui dәuir talabynan tughan zandy qúbylys bolmaq. Sonymen Qajghúmar  Shabdanúlynyng «Qylmys», «Zúqa batyr», Batyrqan Qúsbeginning «Jan», Shaysúltan Qyzyrúlynyng «Dabyl», «Búlang dýniye», Shәmis Qúmarúlynyng «Bóke batyr», «Kóz jasy sarqylmaydy», Aqmetolla Qaliyúlynyng «Arda Altay» syndy últtymyzdyng bir-bir kezendegi әleumettik ómirin, erkindik, tendik ýshin kýresken jankeshti, kózjasqa toly kýiinerlik te sýiinerlik qandy tarihyn birshama realistik túrghy da suretteytin romandar dýniyege keldi. Tarihy roman jazu Qytay qazaq әdebiyeti ýshin әli de bolsa dәstýrge ainala qoyghan joq sondyqtan da ony az uaqytta iygere qoiydyng mýmkindigi az, qiyndyghy mol . Dese de aty atalghan jazushylardyng qiyngha tartyp, qamal búzghan japakeshtigi esh ketken joq, tarihy shygharmagha yntyzar qauymnyng dittegen jerinen shyghyp qajetin qanaghattandyrdy. Áne, sondyqtan jogharydaghy shygharmalardy der kezinde jazylghan, әdeby órleuimizding bir belesi retinde tanylatyn, oqyrmangha, keler úrpaqqa da taghylymy mol shygharmalar dep qaraymyz.

Osy onshaqty jyldyng arjaq-berjaq bederine qúnttap kóz salsaq, ilgerindi-keyindi bolyp tyng izdenister, sәtti qadamdary arqyly «barshamyzdy jyl kelgendey janalyq sezindiretin» Shәmis Qúmarúly, Shaymúrat Qamzaúly, Mәulitqan Ábilghazyúly, Asylbek Saqyshúly, Qyrbaq Núrahynúly, Múqametbay Bayjigitúly syndy bir top jas jazushylardyng qarasóz auylyna kelip qosylghanyn bayqaymyz. Atalghan jazushylardyng ishinde Shәmis Qúmarúly men Shaymúrat Qamzaúlynyng ayaq alystary elden erek. Japaly jasampazdyq ómirding birqansha jylyn artqa tastaghan eki jazushy da qazir sannan sapagha ótip әdebiyetimizding býgingi qal-jayyn sóz ete qalsaq oraghytyp óte almaytyn qabyrghaly qalamgerler bolyp qalyptasty.

Joghary oqu qabyrghasynda jýrgende-aq «jyghylsang týieden jyghyl» degendey ýlkenge jýgirip «Ýmit úshqyny» atty povesti jazghan sol povestinde kórkemdik jaqtan tym sheberligin kórsete almasa da jas talapkerding ýlken bolashaghyn anghartyp, qalam qarymy  men ómir baqylaghyshtyghyn bayqatqan Shәmis Qúmarúly búl kýnde «Jusandy dala», «Qaramayly anyzy», « Birtamshy qan» atty birneshe povesti pen «Bóke batyr», Kóz jasy sarqylmaydy» atty eki romanyn oqyrmangha úsynyp ýlgirdi. Búl sifr bizding әdebiyetimiz ýshin aitqanda tym az emes. Tuyndaghysh jazushynyng әdebiyetke qosqan qomaqty ýlesin kórsetedi. Sh. Qúmarúly óz shygharmalaryna óte jauapkershilikpen qaraytyn jazushy sodan da bolar әrbir shygharmasy oqyla salyp úmyt bolmaydy oqyrmanyn әserlendiredi, real ómirdegi qúbylystar jóninde, ótken tarih taghylymdary túraly oigha jeteleydi.  Kórkemdikti sýyge, izgilikti úmytpaugha jebeydi. «Jusandy dala» povestinde qarapayym malshy otbasynyng ertenge degen ýmiti men kýdigi taytalasqan quanyshqa, qasiretke, raqatqa, azapqa toly ómirin bir qyrynan shynayy suretteu arqyly qoghamymyzda ómir sýrip otyrghan maldy kóterege bergennen keyin (kommuna tarap) malsharuashylyghy rayondarynda bilim salasynyng mýshkil halge týskenin әri adamdar sanasyndaghy imandylyq-inabattylyq ólshemining tómendep ketui, qala men auyl arasyndaghy әleumettik paryqtyng úlghangy syndy kelensiz qúbylystardy mamónkelemey ashyq synap jazsa, «Bóke batyr» romanynda eldigimiz býlinip, ensemiz týsip kýshtining auzyna qarap , iyilip túrghan qasiretti zamandaghy halqymyzdyng bir bólegi bastan keshken, el bastaghan er-azamattar erkindik, tendik, әdilet ýshin kýresken jauynger jyldardyng sýrkeyli, sústy suretin órnektep beredi. Sәbiyding qorqynyshty týs kóriuimen bastalghan roman aqyrynda bir taypa elding auyr qyrghyngha úshyrauymen baryp ayaqtaydy. Áriyne, kýshtining zamanynda әlsizding bas kóterem, tendik súraymyn dep torghayday tozuy jazylmaytyn, aitylmaytyn zandylyq. Alayda, óz arman-múratyn, senim-namysyng ýshin kýresu, maydanynda berik túru, jeniske jete almasang da sol jenis jolynda mert boluynnyng ózi jenis. Búl erligindi zamanyng da, úrpaghyng da qadirleydi, ardaqtaydy. Bóke batyr sheyt bolghanymen artynda bútaghy otalsa da, tamyry qyrqylmaghan eli qaldy. On eki jasynda qolyna myltyq alyp, ang atyp auylyn asyraytyn Iman (romandaghy bas keyipker Bókening nemeresi) qaldy. Mine, búdan kóshpeli halyqtyng qanyna singen erliktin; erkindik, tendik ansaghan asqaq múrattyng ólmegenin úrpaqqa ýlgi, múra bolyp qalghanyn angharamyz. Búdan basqa bastan-ayaq últtyq salt-sana, әdet-ghúrypymyzdy mayyn tamyza suretteytin romannyng etnograpiyalyq qúny aiyrym әngimening arqau ekenin aita ketsek artyq bolmas.

Shaymúrat Qamzaúlynyn taqyryp auqymy birshama ken. Jazushy qanday taqyrypqa barsa da kóp sózdilikke, qazymyrlyqqa salynbay ershimdilik pen elpektik kórsetip qysqa jazady әri barlyq shygharmalarynda ózindik oi, dara tanym menmúndalap oqyrmanyn enjar qaldyrmay, tez baurap ketedi. Meyli erterekte jazylghan «Maghan keregi ýlgi», «Qamshyger» әngimeleri bolsyn, keyingi «Tanbaly qúl», «Kadrlik shtat» povestiteri bolsyn bәrinde de últtyq salt-sanany, әdet-ghúrypty jettik biletin, býgingi túrmysymyzdyng únghyl-shúnghylyna jiti kóz salyp, kóp bas qatyratyn nejazsa da kóp oilanyp, keng saralap baryp jazatyn izdenimpaz jazushynyng ózine tәn qoltanbasy tanylady. Ásirese, tayauda jәriyalanghan, býgingi ómirimizding kólenke jaghyn edәuir qazyp jazghan «Kadrlik shtat» atty povestiy jazushynyng ghana emes tughan әdebiyetimizding bedelin kóteretin sәtti shygharma. Sh. Qúmar men Sh. Qamzaúlynan basqa jogharyda aty atalghan jas jazushylarymyzdyng da aldy qazir birneshe kitap, bes-alty povesti jariyalap ýlgirdi. Shynynda, búl jazushylardyng jasampazdyq shabytpen óndirte jazuyn әrbir әdebiyet sýier qauymnyng quana qúptaytyny haq. Degenmen, bir últ әdebiyeti ýshin de, bir jazushy ýshin de tabys sannyng kóbengimen emes, sapanyng jaqsaruymen eseptelse kerek. Mine, osy túrghydan kelgende jogharydaghy aty atalghan jas jazushylarymyz әli de oqyrmandy eleng etkizerdey tatymdy shygharma bere qoyghan joq.   Keyipker harekterin jaratuda qalyptasyp qalghan eski daghdydan asa almay, oqigha qualap, sózuarlyqqa salynyp ketip jýr. Ádebiyet auylyna qadam basqan jana buyn daralyq pen sheberlikti boyyna sinirip óz әuenimen, tyng sýrleumen jýrmese toptan ozyp shyghyp, júrtty moyyndatuy qiynnyng qiyny bolmaq. Degenmen, sheberlik eshkimning mandayyna tuadan pitpeydi, tynymsyz izdenisten keledi. Endeshe, biraz jyldan beri jasampazdyq enbekting ystyq-suyghyn teng kórgen jas jazushylarymyz ózderine qatang talap qoyyp, oqyrmannyng ózderinen kýtken ýmitin jerge qaltyrmaydy. Kórkemdik oilaudyng tyng satysyna kóteriledi dep senemiz.

Ósip-órkendeu ýstindegi bir últ әdebiyeti әste tomagha-túiyq kýide damymasa kerek. Tuysqan últtar arasyndaghy әdeby jaqtaghy ózara barys-kelis, tәjiriybe almasu sonymen baryn baghalap, joghyn izdey otyryp ortaq damu syndy erteden kele jatqan tamasha ýrdis—býkil adamzattyng zeyin-zerdesi informasiyagha shoghyrlanghan býgingi dәuirde tipti de manyzyn joymasa kerek. Áriyne, әdeby barys-kelisting últtar arasynda audarma arqyly jýzege asyp jatatyndyghy odan keyin ózara nasihattyng manyzdy ekendigi júrtqa ayan degenmen audarmanyng aty audarma bir últtyng ozyq shygharmalaryn tógip-shashpay sol qalpynda ózge últ oqyrmandaryna jetkizip beru qashan da kez-kelgen kisining qolynan keletin jenil júmys emes әne sondyqtan da bilimi men biligi jetken sany az últ jazushylarynyng jetekshi últtar tilinde shygharma jazuy búl kýnde sany az últtar әdebiyetin әlem halqyna tanystyratyn, nasihattaytyn birden-bir tóte jol bolyp otyr. Qytay qaazq әdebiyetinde mine osy bútaq jana-jana gýl ashyp, órken jayyp, óz jemisin bere bastady. Búl buynnyng tólbasy 1979 jyly býkil qytaylyq ozyq әdeby shygharmalardy baghalap-marapattauda «Núrman qart jәne onyng tazysy Barys» atty әngimesi jýlde alghan, odan beride tynbay izdenip el ishi-syrtyna aty-jóni tanys bolghan qytay , qazaq, úighyr tilderinde tórt-bes jinaghy shyqqan Ákbar Mәjiytúly bolyp tabylady. Odan keyin Erkesh Qúrmanbekqyzy, Qaysha Tәbaraqqyzy, Erkin Niyazbekúly syndy jas jazushylarymyz osy otaudyng uyghyn shanshyp, irgesin kótere bastady. Búl jazushylar shygharmalaryn qytay tilinde jazghanymen, olardyng jasampazdyq shabyttarynyng qaynar búlaghy qazaq ómiri bolyp otyr. Osy bir kóshpeli halyqtyng sýiinuge de kýiinuge de tatityn ótken tarih qoynauyna qaltyrghan izderi, kesek minezderi , býgingi atadardyn, analardyn, jastardyn, sәbiylerding senim-nanymdary, taghdyr, ómir jónindegi ókinish-ýmitteri, tughan jerge degen uyz maqabbary mine, osynyng bәrinen jazushylarymyz sorghalata syr tógip, qalam terbeude. Respublika oqyrmandary ýshin de olardyng shygharmalarynyng qúny osy últtyq salt-sanagha, tanym-talghamgha sugharylghan qasiyetinen tanylsa kerek.

Qytay qazaq әdebiyetining qarasóz atty keruen kóshining onshaqty jyldan bergi basyp ótken jolyna qysqasha kóz qydyrtqanymyzda kórgen-bilgenimiz, sol kórgen-bilgendi jazyp jetkizgenimiz osynshalyq boldy. Dese de , mynany qaytalap aitayyq, osy onshaqty jyldyng ishinde jazushylarymyz tolassyz izdenui arqasynda, birtalay tabystar qolgha keldi. Maytalman qalamgerlerimiz kósile shauyp, jana talanttar kózge týsti. Tarihy taqyryptar men fantastikalyq taqyryptar da iygerile bastady. Balalar prozasynda da iygi bastamalar jaryqqa shyqty. Zamanymyzdaghy kókeytesti mәselelerdi sóz etken shygharmalar týtin ýzbey baspa betin kórude. Mine, múnyng bәri de prozamyzdaghy iygi izdenister. Degenmen irkilister de joq emes. Kópsandy jazushylarymyz iydeyalaryna әbden irge teuip qalghan dәstýrli kózqarastardan tolyq aryla almaghandyqtan shyndyqqa týzu qaramay , sipay qamshylap óte shyghugha әbden ýirenip alghandyqtan, mazmún jaghynan, formalyq izdenisten bolsyn ter tógip, jan qinap izdenu jetise bermeytindikten әli de uaqyt talabymen ýndese almaytyn, ótkendi qaytalaytyn jasyq shygharmalar dýngiyege kelude.  Ásirese, qytay әdebiyetine dendep kirgen dúniyege әigili ozyq shygharmalardan ónege-ýlgi alu, jana shyqqan aghymdardy әdebiyetimizge engizu jaghynda óte kenje qaldyq. Bir últtyng әdebiyetining kórkeyip-gýldenui ýshin әste bir izben, bir sýrdekpen kete bermegen jón. «Barlyq gýl sheshek atu, jalpy jarysa ýn qatu» baghytyn dәiekti sәulelendirip paydalanugha, ghibyrat alugha bolatyn, qolayymyzgha jaghatyn adamzatqa ortaq ozyq әdeby aghymdardy týsinip-bilmey, tekserip-zerttemey túryp shetke qaqpauymyz tiyis. Qayta, tughan әdebiyetimizding kósegesin kógertu jolynda iygeruimiz, túiyq, bir saryndy kýidi búzyp, shyt-jana, dumandy әdeby atmosfera jaratuymyz tiyis. Sonda ghana joghymyz tabylyp, barymyz kemeldene týsedi.

(1991 jyly «Shynjang qoghamdyq ghylymy» jurnaly 3-shi san)

Omarәli Ádilbekúly

Abai.kz