Býginde Qazaqstan Respublikasynyng konstitusiyalyq damuyna qatysty mәseleler últtyq ta, halyqaralyq qúqyqtyq diskursta da erekshe ózektilikke ie boldy.

Qazaqstan Respublikasynyng jana Konstitusiyasyndaghy jekelegen normalargha baylanysty keybir halyqaralyq qúqyq qorghau úiymdary, sonyng ishinde Human Rights Watch, alandaushylyq bildirude.

Alayda múnda eshqanday teris jayt joq. Búl, birinshiden, bizding halyqaralyq әriptesterimizding Qazaqstandaghy konstitusiyalyq reformanyng barynsha tengerimdi әri demokratiyalyq boluyna jәrdemdesuge úmtylatynyn, ekinshiden, olardyng shetelde ornalasuyna baylanysty elimizdegi qoghamdyq jәne sayasy jaghdaydyng barlyq qyr-syryn jetkilikti dengeyde tereng týsine bermeytinin kórsetedi.

Sonymen qatar, halyqaralyq әriptesterimiz úsynghan keybir tezisterge toqtalyp, olarda, sonday-aq qazaqstandyq auditoriyada tuyndauy mýmkin jana Konstitusiyanyng demokratiyalyq jәne adamgha baghdarlanghan sipatyna qatysty kýmәnderdi seyiltu qajet dep sanaymyz.

Negizinde, konstitusiyalyq reforma – qazaqstandyq memleketting institusionaldyq arhiytekturasyn jana sayasi, ekonomikalyq jәne tehnologiyalyq jaghdaylargha beyimdeuge baghyttalghan manyzdy qadam.

Býgingi tanda basqaru tiyimdiligine, sheshim qabyldau jedeldigine jәne sayasy ýderisterding ashyqtyghyna degen súranys búrynghydan da arta týsti.

Osy túrghyda Qazaqstanda tejemelik әri tepe-tendik jýiesi sózsiz әlsireydi degen pikir negizsiz bolyp tabylady.

Memlekettik basqarudyng jana modeli búrynghyday kópdengeyli baqylaudy kózdeydi: sot jýiesi, qarjylyq audiyt, parlamenttik rәsimder jәne qoghamdyq eseptilik tetikteri arqyly.

Sonymen qatar, memlekettik apparattaghy jauapkershilikting neghúrlym naqty bólinui, kerisinshe, biylikting qogham aldyndaghy eseptiligin arttyrady, óitkeni sayasat nәtiyjelerin saylaushylar ýshin ólshenetin әri týsinikti etedi.

Reforma rәsimining ashyqtyghy mәselesi de keshendi baghalaudy talap etedi. Konstitusiyalyq ózgerister, әdette, tek jappay talqylaular formatynda qalyptaspaydy, sebebi olar joghary dengeydegi qúqyqtyq ýilesimdilikti jәne saraptamalyq pysyqtaudy qajet etedi.

Qazaqstan jaghdayynda demokratiyalyq ýderisting barlyq qúramdas bólikteri qamtylghan: saraptamalyq komissiyalardyng júmysy, parlamenttik qarau jәne qoghamdyq pikirtalas. Búl kәsiby de, qoghamdyq ústanymdardy da eskeruge mýmkindik beretin keng qatysu modelin qalyptastyrady.

Búdan bólek, media men saraptamalyq ortada belsendi pikirtalastar jýrip jatqanyn bayqaymyz. Búl Qazaqstanda reformany talqylau kenistigi saqtalghanyn bildiredi, sondyqtan prosesti tolyqtay jabyq dep baghalau dúrys emes.

1) Nekeni dәstýrli týrde aiqyndaudy Konstitusiyada bekitu, eng aldymen, qazaqstandyq qoghamdaghy qalyptasqan әleumettik kelisim men mәdeny qúndylyqtardyng kórinisi retinde qarastyryluy tiyis.

Negizgi zandar kóbine qoghamnyng bazalyq qúndylyq baghdarlaryn aiqyndaydy, al olar uaqyt óte kele әdettegi zannama arqyly evolusiyagha úshyrauy mýmkin.

Búl rette neke turaly tújyrym jeke qatynastardyng ózge nysandaryn joqqa shygharmaydy jәne kemsitpeydi, tek respublikadaghy basym әleumettik modelidi bekitedi. Búl memlekettik baghdarlamalar men әleumettik sayasatty josparlau ýshin baghdar bolmaq.

Ayta ketu kerek, nekeni er men әielding odaghy retinde aiqyndau Qazaqstan 2005 jylghy 28 qarashadaghy №91 Zanymen ratifikasiyalaghan Azamattyq jәne sayasy qúqyqtar turaly halyqaralyq paktke tolyq sәikes keledi. Atalghan Paktqa sәikes, neke jasyna jetken erler men әielderding nekege túrugha jәne otbasy qúrugha qúqyghy tanylady.

Birqatar elderde búl anyqtama Konstitusiya dengeyinde bekitilgen, onyng ishinde Latviya, Polisha jәne Bolgariya bar.

2) Synnyng taghy bir bóligi qoghamdyq tәrtip pen moraligha qatysty tújyrymdar arqyly pikir bildiru jәne jinalystar bostandyghynyng shektelui mýmkin degen qauipke baylanysty. Alayda múnday eskertpeler konstitusiyalyq retteuding әmbebap elementi bolyp tabylady jәne halyqaralyq qúqyqtyq aktilerde de, kóptegen elderding últtyq konstitusiyalarynda da kezdesedi.

Mәselen, Azamattyq jәne sayasy qúqyqtar turaly halyqaralyq paktqa sәikes, pikir bildiru bostandyghyn paydalanu erekshe mindetter men jauapkershilik jýkteydi jәne belgili bir shekteulermen qatar jýrui mýmkin. Búl shekteuler zanmen belgilenui jәne:

1. a) basqa túlghalardyng qúqyqtary men abyroyyn qúrmetteu;
2. b) últtyq qauipsizdikti, qoghamdyq tәrtipti, halyqtyng densaulyghy men qoghamdyq moralidy qorghau maqsatynda qajetti boluy tiyis.

Búl normalar shenberinde zang shygharushy men sottar shekteulerding rúqsat etilgen ólshemderin aiqyndaydy. Múnday normalardyng iykemdiligi qazaqstandyq qúqyqtyq jýiege ekstremizmnen bastap sifrlyq yqpal etu nauqandaryna deyingi jana qaterlerge ýnemi konstitusiyalyq týzetuler engizbey-aq jauap beruge mýmkindik beredi.

Tiyimdi sottyq baqylau bolghan jaghdayda kemsitushi normalardyng erkin qoldanylu qaupi edәuir tómendeydi. Qazaqstanda múnday baqylau bar.

Múndaghy memleketting maqsaty - erkindikter men qauipsizdik arasyndaghy tepe-tendikti saqtau.

3) Sayasy partiyalar men ýkimettik emes úiymdardyng qarjylandyru kózderin ashu talaptaryn qauymdastyq bostandyghyn shekteu retinde emes, ashyqtyq pen qoghamdyq senimdi arttyru qúraly retinde qarastyru qajet.

Jahandanu jaghdayynda sayasy ýderister transúlttyq yqpalgha jii úshyraydy, sondyqtan qarjylyq aghyndardyng ashyqtyghy syrtqy sayasy yqpaldyng aldyn alugha baghyttalghan halyqaralyq standartqa ainalyp otyr.

Manyzdysy - búl sharalar úiymdardyng qyzmetine tyiym salmaydy jәne olardy qarjylandyru qúqyghynan aiyrmaydy, tek qoghamdy olardyng qyzmetining konteksti turaly habardar etedi. Úzaq merzimdi perspektivada búl azamattyq sektordyng legitimdiligin kýsheytedi.

Ayta ketu kerek, kommersiyalyq emes úiymdardyng sheteldik kózderden qarjylandyryluynyng ashyqtyghy turaly talap «Kommersiyalyq emes úiymdar turaly» zanda qazirding ózinde bar jәne ony Konstitusiya dengeyinde bekitu úsynyluda.

Sonday-aq, sheteldik zandy túlghalar men azamattardan, shet memleketter men halyqaralyq úiymdardan sayasy partiyalar men kәsipodaqtardy qarjylandyrugha qatysty shekteuler Konstitusiyada qazirding ózinde kózdelgen. Búl norma sheteldik qatysuy bar zandy túlghalargha qatysty naqtylanyp otyr.

4) Halyqaralyq jәne últtyq qúqyqtyng araqatynasy jónindegi pikirtalas «saqtau» nemese «saqtamau» degen qarapayym qarsy qoymen shektelmeydi.

Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynyng ýstemdigin naqtylau qúqyqtyq egemendikti nyghaytugha jәne qúqyqtyq jýiening boljamdylyghyn arttyrugha baghyttalghan, әsirese normalar kolliziyasy jaghdayynda.

Sonymen birge Qazaqstan halyqaralyq mindettemelerinen bas tartpaydy, kerisinshe, olardy qoldanystaghy qúqyqtyng ajyramas bóligi retinde moyyndaydy.

Konstitusiya jobasynda halyqaralyq sharttardyng el aumaghynda qoldanylu tetigi zandarmen aiqyndalatyny kózdelgen. Búl — keng taralghan qalypty tәjiriybe.

Kóptegen elderding konstitusiyalarynda halyqaralyq sharttardyng últtyq zandardan avtomatty týrde basymdyghy mýlde bekitilmegenin de eskeru manyzdy.

Búl rettegi konstitusiyalyq retteuding maqsaty — negizgi konstitusiyalyq qúndylyqtardyng túraqtylyghyn, azamattardyng qúqyqtyq kepildikterin jәne zannamanyng ýilesimdiligin qamtamasyz etu. Konstitusiya ózining tabighaty boyynsha shenber belgileydi.

5) Adam qúqyqtary jónindegi uәkildi taghayyndau rәsimining ózgerui de instituttyng tәuelsizdigin әlsiretudi bildirmeydi.

Halyqaralyq tәjiriybede uәkilding tәuelsizdigining basty kepildikteri retinde taghayyndau rәsiminen góri ókilettik merzimining bekitilui, negizsiz qyzmetten bosatugha jol bermeu, budjettik derbestik jәne mindetti jariya eseptilik tanylady.

Atap aitqanda, BÚÚ Bas Assambleyasynyng 48/134 rezolusiyasymen bekitilgen Parij qaghidattary uәkilding tәuelsizdigin talap etedi, biraq ony taghayyndaytyn naqty organdy belgilemeydi.

2019 jylghy Venesiya qaghidattary parlamentting qatysuynyng artyqshylyghyn atap ótedi, alayda tәuelsizdik qamtamasyz etilgen jaghdayda ózge modeliderdi de joqqa shygharmaydy.

Búl qaghidattargha sәikes, sheshushi mәn taghayyndau subektisine emes, tәuelsizdikti qamtamasyz etetin institusionaldyq jәne qúqyqtyq kepildikterding boluyna beriledi.

Konstitusiya jobasynda Ombudsmenning tәuelsizdigi men memlekettik organdargha esep bermeu kepildikteri saqtalghan. Sondyqtan onyng mәrtebesin Konstitusiyada, keyin Konstitusiyalyq zanda bekitu instituttyq tәuelsizdikting ózi bolyp tabylady.

Rәsimning jenildetilui instituttyng jedeldigin arttyryp, institusionaldyq ýzilister qaupin azaytady, sonymen birge parlamenttik jәne qoghamdyq baqylau mýmkindikterin saqtaydy.

6) Sonynda, qazaqstandyq biylikting reformany synaugha bergen jauabyn kenirek sayasy kontekste baghalau qajet.

Iri institusionaldyq ózgerister, әdette, ótkir ritorikamen jәne pikirlerding polyarizasiyasymen qatar jýredi, búl ózdiginen bostandyqtardyng jýieli týrde shekteluining dәleli emes.

Kerisinshe, belsendi qoghamdyq pikirtalas pen kózqarastardyng aluan týrliligi pikir bildiru arnalarynyng erkin júmys istep túrghanyn kórsetedi.

Memleketting dezinformasiya men manipulyativti nauqandargha qarsy әreket etuge úmtyluy — qoghamdyq túraqtylyqty qamtamasyz etuding manyzdy bóligi.

Qazaqstannyng jana Konstitusiyasyn sayasiy-qúqyqtyq jýieni janghyrtugha baghyttalghan, memlekettik basqarudyng tiyimdiligin, sayasy qarjylandyrudyng ashyqtyghyn, institusionaldyq túraqtylyqty jәne últtyq egemendik pen halyqaralyq mindettemeler arasyndaghy aiqyn tepe-tendikti qamtamasyz etuge úmtylghan qadam retinde qarastyru qajet.

Búl túrghyda ózgerister qúqyqtyq memleket qaghidattarynan bas tartu emes, olardy qazirgi zaman talaptary men úzaq merzimdi damu mindetterine beyimdeu bolyp tabylady.

Galina Moiyseenko,

Halyqaralyq sharttargha qoghamdyq monitoring jýrgizu jónindegi Qazaqstan ortalyghynyng diyrektory

Abai.kz