ۇلتتىق ەگەمەندىك جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى
بۇگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنا قاتىستى ماسەلەلەر ۇلتتىق تا، حالىقارالىق قۇقىقتىق ديسكۋرستا دا ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنداعى جەكەلەگەن نورمالارعا بايلانىستى كەيبىر حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى، سونىڭ ىشىندە Human Rights Watch, الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە.
الايدا مۇندا ەشقانداي تەرىس جايت جوق. بۇل، بىرىنشىدەن، ءبىزدىڭ حالىقارالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ بارىنشا تەڭگەرىمدى ءارى دەموكراتيالىق بولۋىنا جاردەمدەسۋگە ۇمتىلاتىنىن، ەكىنشىدەن، ولاردىڭ شەتەلدە ورنالاسۋىنا بايلانىستى ەلىمىزدەگى قوعامدىق جانە ساياسي جاعدايدىڭ بارلىق قىر-سىرىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيتىنىن كورسەتەدى.
سونىمەن قاتار، حالىقارالىق ارىپتەستەرىمىز ۇسىنعان كەيبىر تەزيستەرگە توقتالىپ، ولاردا، سونداي-اق قازاقستاندىق اۋديتوريادا تۋىنداۋى مۇمكىن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ دەموكراتيالىق جانە ادامعا باعدارلانعان سيپاتىنا قاتىستى كۇماندەردى سەيىلتۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
نەگىزىندە، كونستيتۋتسيالىق رەفورما – قازاقستاندىق مەملەكەتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋراسىن جاڭا ساياسي، ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق جاعدايلارعا بەيىمدەۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام.
بۇگىنگى تاڭدا باسقارۋ تيىمدىلىگىنە، شەشىم قابىلداۋ جەدەلدىگىنە جانە ساياسي ۇدەرىستەردىڭ اشىقتىعىنا دەگەن سۇرانىس بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى.
وسى تۇرعىدا قازاقستاندا تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسى ءسوزسىز السىرەيدى دەگەن پىكىر نەگىزسىز بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلى بۇرىنعىداي كوپدەڭگەيلى باقىلاۋدى كوزدەيدى: سوت جۇيەسى، قارجىلىق اۋديت، پارلامەنتتىك راسىمدەر جانە قوعامدىق ەسەپتىلىك تەتىكتەرى ارقىلى.
سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك اپپاراتتاعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ نەعۇرلىم ناقتى ءبولىنۋى، كەرىسىنشە، بيلىكتىڭ قوعام الدىنداعى ەسەپتىلىگىن ارتتىرادى، ويتكەنى ساياسات ناتيجەلەرىن سايلاۋشىلار ءۇشىن ولشەنەتىن ءارى تۇسىنىكتى ەتەدى.
رەفورما ءراسىمىنىڭ اشىقتىعى ماسەلەسى دە كەشەندى باعالاۋدى تالاپ ەتەدى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر، ادەتتە، تەك جاپپاي تالقىلاۋلار فورماتىندا قالىپتاسپايدى، سەبەبى ولار جوعارى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق ۇيلەسىمدىلىكتى جانە ساراپتامالىق پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەدى.
قازاقستان جاعدايىندا دەموكراتيالىق ۇدەرىستىڭ بارلىق قۇرامداس بولىكتەرى قامتىلعان: ساراپتامالىق كوميسسيالاردىڭ جۇمىسى، پارلامەنتتىك قاراۋ جانە قوعامدىق پىكىرتالاس. بۇل كاسىبي دە، قوعامدىق ۇستانىمداردى دا ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كەڭ قاتىسۋ مودەلىن قالىپتاستىرادى.
بۇدان بولەك، مەديا مەن ساراپتامالىق ورتادا بەلسەندى پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتقانىن بايقايمىز. بۇل قازاقستاندا رەفورمانى تالقىلاۋ كەڭىستىگى ساقتالعانىن بىلدىرەدى، سوندىقتان پروتسەستى تولىقتاي جابىق دەپ باعالاۋ دۇرىس ەمەس.
1) نەكەنى ءداستۇرلى تۇردە ايقىنداۋدى كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ، ەڭ الدىمەن، قازاقستاندىق قوعامداعى قالىپتاسقان الەۋمەتتىك كەلىسىم مەن مادەني قۇندىلىقتاردىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس.
نەگىزگى زاڭدار كوبىنە قوعامنىڭ بازالىق قۇندىلىق باعدارلارىن ايقىندايدى، ال ولار ۋاقىت وتە كەلە ادەتتەگى زاڭناما ارقىلى ەۆوليۋتسياعا ۇشىراۋى مۇمكىن.
بۇل رەتتە نەكە تۋرالى تۇجىرىم جەكە قاتىناستاردىڭ وزگە نىساندارىن جوققا شىعارمايدى جانە كەمسىتپەيدى، تەك رەسپۋبليكاداعى باسىم الەۋمەتتىك مودەلدى بەكىتەدى. بۇل مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن الەۋمەتتىك ساياساتتى جوسپارلاۋ ءۇشىن باعدار بولماق.
ايتا كەتۋ كەرەك، نەكەنى ەر مەن ايەلدىڭ وداعى رەتىندە ايقىنداۋ قازاقستان 2005 جىلعى 28 قاراشاداعى №91 زاڭىمەن راتيفيكاتسيالاعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتكە تولىق سايكەس كەلەدى. اتالعان پاكتقا سايكەس، نەكە جاسىنا جەتكەن ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ نەكەگە تۇرۋعا جانە وتباسى قۇرۋعا قۇقىعى تانىلادى.
بىرقاتار ەلدەردە بۇل انىقتاما كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن، ونىڭ ىشىندە لاتۆيا، پولشا جانە بولگاريا بار.
2) سىننىڭ تاعى ءبىر بولىگى قوعامدىق ءتارتىپ پەن مورالعا قاتىستى تۇجىرىمدار ارقىلى پىكىر ءبىلدىرۋ جانە جينالىستار بوستاندىعىنىڭ شەكتەلۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپكە بايلانىستى. الايدا مۇنداي ەسكەرتپەلەر كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋدىڭ امبەباپ ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى جانە حالىقارالىق قۇقىقتىق اكتىلەردە دە، كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇلتتىق كونستيتۋتسيالارىندا دا كەزدەسەدى.
ماسەلەن، ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتقا سايكەس، پىكىر ءبىلدىرۋ بوستاندىعىن پايدالانۋ ەرەكشە مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى جانە بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەرمەن قاتار ءجۇرۋى مۇمكىن. بۇل شەكتەۋلەر زاڭمەن بەلگىلەنۋى جانە:
- a) باسقا تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن ابىرويىن قۇرمەتتەۋ;
- b) ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى، قوعامدىق ءتارتىپتى، حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن قوعامدىق مورالدى قورعاۋ ماقساتىندا قاجەتتى بولۋى ءتيىس.
بۇل نورمالار شەڭبەرىندە زاڭ شىعارۋشى مەن سوتتار شەكتەۋلەردىڭ رۇقسات ەتىلگەن ولشەمدەرىن ايقىندايدى. مۇنداي نورمالاردىڭ يكەمدىلىگى قازاقستاندىق قۇقىقتىق جۇيەگە ەكسترەميزمنەن باستاپ تسيفرلىق ىقپال ەتۋ ناۋقاندارىنا دەيىنگى جاڭا قاتەرلەرگە ۇنەمى كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر ەنگىزبەي-اق جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتيىمدى سوتتىق باقىلاۋ بولعان جاعدايدا كەمسىتۋشى نورمالاردىڭ ەركىن قولدانىلۋ قاۋپى ەداۋىر تومەندەيدى. قازاقستاندا مۇنداي باقىلاۋ بار.
مۇنداعى مەملەكەتتىڭ ماقساتى - ەركىندىكتەر مەن قاۋىپسىزدىك اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ.
3) ساياسي پارتيالار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قارجىلاندىرۋ كوزدەرىن اشۋ تالاپتارىن قاۋىمداستىق بوستاندىعىن شەكتەۋ رەتىندە ەمەس، اشىقتىق پەن قوعامدىق سەنىمدى ارتتىرۋ قۇرالى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.
جاھاندانۋ جاعدايىندا ساياسي ۇدەرىستەر ترانسۇلتتىق ىقپالعا ءجيى ۇشىرايدى، سوندىقتان قارجىلىق اعىنداردىڭ اشىقتىعى سىرتقى ساياسي ىقپالدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق ستاندارتقا اينالىپ وتىر.
ماڭىزدىسى - بۇل شارالار ۇيىمداردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالمايدى جانە ولاردى قارجىلاندىرۋ قۇقىعىنان ايىرمايدى، تەك قوعامدى ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ كونتەكستى تۋرالى حاباردار ەتەدى. ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بۇل ازاماتتىق سەكتوردىڭ لەگيتيمدىلىگىن كۇشەيتەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك، كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ شەتەلدىك كوزدەردەن قارجىلاندىرىلۋىنىڭ اشىقتىعى تۋرالى تالاپ «كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۋرالى» زاڭدا قازىردىڭ وزىندە بار جانە ونى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ ۇسىنىلۋدا.
سونداي-اق، شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردان، شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردان ساياسي پارتيالار مەن كاسىپوداقتاردى قارجىلاندىرۋعا قاتىستى شەكتەۋلەر كونستيتۋتسيادا قازىردىڭ وزىندە كوزدەلگەن. بۇل نورما شەتەلدىك قاتىسۋى بار زاڭدى تۇلعالارعا قاتىستى ناقتىلانىپ وتىر.
4) حالىقارالىق جانە ۇلتتىق قۇقىقتىڭ اراقاتىناسى جونىندەگى پىكىرتالاس «ساقتاۋ» نەمەسە «ساقتاماۋ» دەگەن قاراپايىم قارسى قويۋمەن شەكتەلمەيدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ ۇستەمدىگىن ناقتىلاۋ قۇقىقتىق ەگەمەندىكتى نىعايتۋعا جانە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ بولجامدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان، اسىرەسە نورمالار كولليزياسى جاعدايىندا.
سونىمەن بىرگە قازاقستان حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنەن باس تارتپايدى، كەرىسىنشە، ولاردى قولدانىستاعى قۇقىقتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە مويىندايدى.
كونستيتۋتسيا جوباسىندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ ەل اۋماعىندا قولدانىلۋ تەتىگى زاڭدارمەن ايقىندالاتىنى كوزدەلگەن. بۇل — كەڭ تارالعان قالىپتى تاجىريبە.
كوپتەگەن ەلدەردىڭ كونستيتۋتسيالارىندا حالىقارالىق شارتتاردىڭ ۇلتتىق زاڭداردان اۆتوماتتى تۇردە باسىمدىعى مۇلدە بەكىتىلمەگەنىن دە ەسكەرۋ ماڭىزدى.
بۇل رەتتەگى كونستيتۋتسيالىق رەتتەۋدىڭ ماقساتى — نەگىزگى كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتاردىڭ تۇراقتىلىعىن، ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىن جانە زاڭنامانىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. كونستيتۋتسيا ءوزىنىڭ تابيعاتى بويىنشا شەڭبەر بەلگىلەيدى.
5) ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدى تاعايىنداۋ ءراسىمىنىڭ وزگەرۋى دە ينستيتۋتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن السىرەتۋدى بىلدىرمەيدى.
حالىقارالىق تاجىريبەدە ۋاكىلدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ باستى كەپىلدىكتەرى رەتىندە تاعايىنداۋ راسىمىنەن گورى وكىلەتتىك مەرزىمىنىڭ بەكىتىلۋى، نەگىزسىز قىزمەتتەن بوساتۋعا جول بەرمەۋ، بيۋدجەتتىك دەربەستىك جانە مىندەتتى جاريا ەسەپتىلىك تانىلادى.
اتاپ ايتقاندا، بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 48/134 رەزوليۋتسياسىمەن بەكىتىلگەن پاريج قاعيداتتارى ۋاكىلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن تالاپ ەتەدى، بىراق ونى تاعايىندايتىن ناقتى ورگاندى بەلگىلەمەيدى.
2019 جىلعى ۆەنەتسيا قاعيداتتارى پارلامەنتتىڭ قاتىسۋىنىڭ ارتىقشىلىعىن اتاپ وتەدى، الايدا تاۋەلسىزدىك قامتاماسىز ەتىلگەن جاعدايدا وزگە مودەلدەردى دە جوققا شىعارمايدى.
بۇل قاعيداتتارعا سايكەس، شەشۋشى ءمان تاعايىنداۋ سۋبەكتىسىنە ەمەس، تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردىڭ بولۋىنا بەرىلەدى.
كونستيتۋتسيا جوباسىندا ومبۋدسمەننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مەملەكەتتىك ورگاندارعا ەسەپ بەرمەۋ كەپىلدىكتەرى ساقتالعان. سوندىقتان ونىڭ مارتەبەسىن كونستيتۋتسيادا، كەيىن كونستيتۋتسيالىق زاڭدا بەكىتۋ ينستيتۋتتىق تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزى بولىپ تابىلادى.
ءراسىمنىڭ جەڭىلدەتىلۋى ينستيتۋتتىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرىپ، ينستيتۋتسيونالدىق ۇزىلىستەر قاۋپىن ازايتادى، سونىمەن بىرگە پارلامەنتتىك جانە قوعامدىق باقىلاۋ مۇمكىندىكتەرىن ساقتايدى.
6) سوڭىندا، قازاقستاندىق بيلىكتىڭ رەفورمانى سىناۋعا بەرگەن جاۋابىن كەڭىرەك ساياسي كونتەكستە باعالاۋ قاجەت.
ءىرى ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەر، ادەتتە، وتكىر ريتوريكامەن جانە پىكىرلەردىڭ پولياريزاتسياسىمەن قاتار جۇرەدى، بۇل وزدىگىنەن بوستاندىقتاردىڭ جۇيەلى تۇردە شەكتەلۋىنىڭ دالەلى ەمەس.
كەرىسىنشە، بەلسەندى قوعامدىق پىكىرتالاس پەن كوزقاراستاردىڭ الۋان تۇرلىلىگى پىكىر ءبىلدىرۋ ارنالارىنىڭ ەركىن جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورسەتەدى.
مەملەكەتتىڭ دەزينفورماتسيا مەن ءمانيپۋلياتيۆتى ناۋقاندارعا قارسى ارەكەت ەتۋگە ۇمتىلۋى — قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى.
قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەنى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن، ساياسي قارجىلاندىرۋدىڭ اشىقتىعىن، ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىقتى جانە ۇلتتىق ەگەمەندىك پەن حالىقارالىق مىندەتتەمەلەر اراسىنداعى ايقىن تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلعان قادام رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت.
بۇل تۇرعىدا وزگەرىستەر قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىنان باس تارتۋ ەمەس، ولاردى قازىرگى زامان تالاپتارى مەن ۇزاق مەرزىمدى دامۋ مىندەتتەرىنە بەيىمدەۋ بولىپ تابىلادى.
گالينا مويسەەنكو,
حالىقارالىق شارتتارعا قوعامدىق مونيتورينگ جۇرگىزۋ جونىندەگى قازاقستان ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
Abai.kz
