Ótirik pen shynnyng hikayasy: Gh.Esimining «Shimayyna» oray

«Qazaq әdebiyeti» gazetining biylghy ýshinshi sanynda Gh.Esimining «Shimay filosofiyasy» dep atalatyn ýlken maqalasy jaryq kóripti. Múnda avtor, ózin Hakim dep jariyalap, bylayghy júrttyng bәrine derlik- aqyn-jazushylargha, pedagogtargha, psihologtargha, ghalymdargha, filosoftargha-da-aqyl aityp ýiretip tynady. Sondaghy basty aqyly, «shimaylay bermenizder» degenge sayady. Demek, ne bolsa sony shimaylap jaza bermenizder deydi búl hakim.

Balalargha shimaylaugha bolady, búl olardyng ósu izdenu joly. Al eresekterding shimayyna kelsek olardyng bir bóligi adasudan túratyn shimaylar. Ózderin payghambar dep eseptep shimaylay beretinder tym kóp, «shegirtkedey qaptaydy-au kelip» dep keyiydi avtor. Búlargha kim qoy dep aita alady? Áriyne, hakimder, óitkeni payghambarlar dәuiri ótken deydi de, Gh Esim ózin hakim dep  jariyalap iske kirisedi.

Hakimderge ol ilimshiler legin («qiyalshyl»-utopisterdi, qiyanatshyl ilimshilerdi, ótirikshilderdi qarsy qoyady. Olardyng shimayynan («kommunizm jәne fashizm» dep naqtylaydy ol) soghystar tuyndap, «әlem dýrkin-dýrkin qandy qyrghyngha úshyrady. Múnyng bәri - «shimayshylar әreketinen bolghan qasiretter,»- dep qorytady avtor. Sonday shimayshylardyng biri Karl Marks, al onyng ilimi – qylmys,» - dep әshkereleydi Gh.Esim. Sóitip búl avtor býkil әlem tendessiz filosof, úly ghalym, ekonomist («Kapitaldyn» avtory) dep tanyghan Karl Marksty týkke túrghysyz qylyp, onyng ilimin shimay dep, «arhivtik ilim» dep kemsitedi.

Marksizmdi tyndyryp tastap, ol til mәselesine kóshedi: «sóz mәiegi degenimiz-ana-tilimizding dәmi, psihologiyasy, sóz úlaghaty degenimiz – ana-tilimizding mәn-maghynasy, semantikasy,» - dep kókiydi. Til bilimining ókilderi búl úigharymdardy qalay qabyldaytynyn men bilmeymin, al filosof retinde múny «tarabarshina» dep atamasqa bolmas deymin, óitkeni búl arada tiyanaqty oy joq: tilding dәmi degenimiz ne, tilding dәmi bolsa, ony biz nege psihologiyasy dep ataugha tiyispiz? Búl arada «sóz mәiegi», «sóz úlaghaty» dep ózi qosaqtaghan tuyndy sózderding birin psihologiyagha, ekinshisin semantikagha jatqyzsa kólgirsuding eshqanday da mәnisi joq ekeni anyq.

Aqyndargha da talay aqyl aityp, jarylqap qoyypty. « Poeziya degen jaqsy sóz»,- depti. Abayday, Maghjanday, Múqaghaliday bolynyzdar dep kenes beripti. Tәrbiyeshilerge de, jazushylargha da, aqyly dap-dayyn eken....

Eng sonynda dialektikalyq logikagha tiyisip, «sholastika men sofizmnen qúrylghan, qoldan jasalghan «filosofiya», - dep tújyrymdapty. Kant pen Gegeldi « Europa úmyta bastaghan» dep kemsitipti. Búl qalay? Kant pen Gegeli úmytylsa, Fihte, Shelling, Feyerbah, Marks, Engelis jәne t.b. ataqty filosoftar legin filosofiya tarihynan syzyp tastaugha («úmytugha») tura keledi ghoy. Filosofiyadan, filosofiya tarihynan oqulyqtar jazyp jýrgensin, óz oiyng ba búl? Álde seni bireuler adastyryp jýrme?  Aqyl-esing óz ornynda ma?

Dialektikalyq logikany «arhivke» attandyrudy ansaytynyndy ashyq aitypsyn. Ony jaqtaushylardy «shimay filosoftar» dep til tiygizipsin. Kant pen Gegeldi, Marks pen Engelisti arhivke attandyru arqyly sen qazaq filosofiyasynyng abyzy Jabayhan Mýbәrәkúly  Ábdildinning dialektikalyq logikalyq mektebining týbine jetpeksin, joq qylyp tynbaqsyn. Búl týbiri tereng ilimdi sen joqqa shyghara almaysyn, ony sen týsinbeysin. Seniki tek baqtalastyqtyng aiqyn bir kórinisi ghana: «sony filosofiyalyq refleksiya qajettigin týsinbey jýrgenderdi adasushylar, yaghny shimay filosoftar deuden ózge aitarym joq»,-depsin. Qalay úyalmaysyn?

Sony filosofiyalyq oigha býkil әlemdik filosofiya tarihyn qorytyp, qazirgi mәdeniyettin, bilim men ghylymnyn, tehnika men tehnologiyanyng jetistikterin oy eleginen ótkizip baryp qana qol jetkizuge bolady. Osynday әmbebap túghyrgha sýienip, KSRO Ghylym Akademiyasynyng filosofiya institutynda ózining ataqty «Problema nachala teoreticheskogo poznaniya» degen monografiyasymen baryp arnayy dissertasiya jazbay-aq doktorlyghyn qorghaghan, tórt tomdyq  «Dialektikalyq logikany» dýniyege keltirip, býkil әlemdik filosofiyalyq kongressterding óz kezindegi barlyq mәjilisterine qatysqan, qazaq filosofiyasynyng shynayy alyby J.M. Ábdildinning abyroy - ataghy joghary, adamgershilik ústanymy myghym, ghylymy shygharmashylyghy men sayasiy-әleumettik qyzmeti asqan qúndylyqqa ie ekeni sózsiz.

Jәkenning ghylymy shygharmalary, sayasiy-әleumettik qyzmeti men mәdeni- filosofiyalyq izdenisterining bolashaqqa jol núsqaytyn әleueti ken, maqsat-múraty aiqyn, aqiqat pen shyndyqqa say ekeni sózsiz, óitkeni ol halqymyzdyng bel balasy, memleketimizding ardaqty azamaty, ghylym men bilimning ýlken mamany, filosofiyalyq ilimning has sheberi bolyp tabylatyny anyq. Memleket tarapynan ústazymyzdyng enbegi joghary baghalanyp, memlekettik syilyqpen, Sh.Uәlihanov atyndaghy syilyq, beybitshilik pen ruhany kelisim preziydenttik syilyghymen Gegeli atyndaghy altyn medalimen, «Ómir aghashy» halyqaralyq syilyghymen, basqa da qoshemetti ataqtarmen marapattalghany belgili.

Keneshe jabysyp, ótirik pen shyndy miday aralastyryp, ózin hakim dep jariyalap, keudesin kerip, uly tilin ondy-soldy silteuge jalyqpaytyn Gh.Esimge, asqaraly aghamyzgha tiyisushi bolma, jayyna jýr, aryndy saqta dep kenes aitamyn.

Sәbit Múrat,

filosofiya ghylymdarynyng doktory, professor, memlekettik syilyqtyng laureaty

Redaksiyadan: Abai.kz erkin aqparat alany. Oy jarystyryp, pikir talastyrugha Qazakqstannyng kez kelgen azamaty qúqyly. Maqalada aty atalatyn jekelegen azamattar redaksiyamyzgha jauap bergisi kelse, aldaghy uaqytta olardyng da maqalasyn jariyalaytyn bolamyz...

Abai.kz