Nelikten, qazaqta qara qúldar kóp?

Últtyng bolmysyn aiqyndaytyn negizgi tirekterding biri – til. Til әlsirese, sana da shayqalady; til kýsheyse, ruh ta janghyrady. Qazaq qoghamyndaghy orystanu qúbylysy – jay ghana tildik auys-týiis emes, ol birneshe ghasyrlyq tarihi, sayasy jәne әleumettik prosesterding nәtiyjesi. Búl qúbylysty emosiyamen emes, zerdeli sarappen týsinu qajet.

Qazaqstan Resey imperiyasynyng qúramyna XVIII ghasyrdyng ekinshi jartysynan bastap kezen-kezenimen kirdi. Al Kavkaz halyqtary – sheshender, ingushtar, daghystandyqtar, osetinder, gruzinder – Resey qúramyna kóbine XIX ghasyrdaghy úzaq әri qandy soghystar arqyly ótti. Búl aiyrmashylyqtyng ózi tarihy jadqa әrtýrli iz qaldyrdy. Kavkazda qaruly qarsylyq, últ-azattyq qozghalystar úzaq jyldargha sozyldy. Al qazaq dalasynda otarlau birtindep, әkimshilik jolmen, súltandar men biyler arqyly jýrgizildi.

Qazaq halqynyng kóshpeli ómir salty, keng baytaq dalada shashyranqy qonystanuy otarlyq әkimshilikke salystyrmaly týrde onay yqpal etuge mýmkindik berdi. XIX–XX ghasyrlarda Qazaqstangha milliondaghan orys, ukraiyn, belarusi jәne basqa da slavyan halyqtarynyng ókilderi qonys audardy. Kenes dәuirinde tyng iygeru nauqany búl ýrdisti kýsheytti. Sonyng nәtiyjesinde XX ghasyrdyng ortasynda qazaqtar óz jerinde kemshilikke ainaldy.

Al Kavkaz aimaghynda jergilikti etnostar tyghyz ornalasqan, tauly aimaqtarda ómir sýrdi. Geografiyalyq oqshaulanu olardyng tilin, dәstýrin, rulyq-taypalyq qúrylymyn saqtaugha mýmkindik berdi. Demografiyalyq túrghydan da olar óz aimaghynda basym kópshilik bolyp qala berdi. Osy jaghday – til men mәdeniyetti saqtauda sheshushi ról atqarghan faktor.

Kenes Odaghy kezeninde orys tili «internasionaldyq til» mәrtebesine ie boldy. Mansap qúru, joghary bilim alu, iri qalalarda ómir sýru ýshin orys tilin bilu mindetti sanaldy. Qazaqstandaghy industriyalandyru, qalalanu ýderisi negizinen orys tildi ortada jýrdi. Qalagha kelgen qazaq jastary әleumettik liftke ie bolu ýshin orys tilin tez mengeruge tyrysty, key jaghdayda ana tilin ekinshi oryngha ysyryp qoydy.

Kavkaz respublikalarynda da orys tili manyzdy boldy, degenmen, jergilikti elita últtyq tilin saqtaugha erekshe mәn berdi. Mektepterde ana tili mindetti pәn retinde oqytyldy, otbasy ishinde tildik dәstýr berik saqtaldy. Qazaq qoghamynda da múnday talpynystar boldy, alayda urbanizasiya qarqyny men demografiyalyq ózgerister ana tilining әlsireuine әser etti.

Qazaqstandaghy iri qalalar – Almaty, Qaraghandy, Óskemen, Pavlodar – úzaq uaqyt boyy orys tildi orta retinde qalyptasty. Qazaq otbasylary balasyn «bolashaghy jarqyn bolsyn» dep orys mektebine berudi dúrys kórdi. Búl – әriyne, óz halqyna degen satqyndyq.

Kavkaz halyqtarynda qala mәdeniyeti últtyq renkin saqtap qaldy. Mәselen, Groznyida nemese Mahachkalada kóshede óz tilinde sóileu qalypty qúbylys boldy. Al, Qazaqstannyng keybir qalalarynda qazaqsha sóileu mýlde kezdespeytin kezender boldy. Múnyng bәri әleumettik psihologiyagha yqpal etti: tildik orta adamnyng ózin baghalauyna tikeley әser etedi.

Últtyq namys jәne tarihy jad

Kavkaz halyqtarynyng tarihy jadynda otarlyq kezeng auyr soghystarmen, deportasiyalarmen, sol sekildi, últtyq erekshelikterin saqtau ýshin, ashyq qaqtyghystarmen este qaldy. Búl újymdyq jady últtyq biregeylikti saqtaugha iytermeledi. Qazaq halqy da asharshylyq, repressiya siyaqty zúlmattardy bastan ótkerdi. Alayda, ózining últtyq qúndylyqtary ýshin esh uaqytta qaruly qaqtyghystargha barmaghan. Últtyng jadynda til ýshin qaruly kýres kezenderi aiqyn saqtalmaghan.

Búl jerde «kim batyr, kim әlsiz» degen ólshem túrady. 1991 jyly Qazaqstan tәuelsizdigin jariyalaghannan keyin qazaq tili memlekettik mәrtebe aldy. Songhy jyldary til sayasaty kýsheyip, qazaq mektepterining sany artty, mediada qazaq tilining ýlesi kóbeydi. Degenmen, biylik iyesi memlekettik til qazaq tiline ontayly jaghday jasay almady. El ekonomikasy qúlap qalatynday kórinedi. Alayda, kóterip jatqan ne ekonomikasy joq, ne elding әlemettik jaghdayyn jaqsarta almady. Sonymen qatar, memlekettik til bolsa da qazaq tilin elden shygharyp tastaugha dayyn túr.   

Kavkaz respublikalarynda da últtyq tilder saqtalyp keledi.

Óz tilin biletin, degenmen, ózge tildi de mengergen adam – әlsiz emes, kerisinshe bәsekege qabiletti túlgha. Problema til bilude emes, últtyq bolmysty qúrmetteude. Eger adam qazaq tilin mensinbey, ony artta qalghandyq belgisi dep qabyldasa – búl ruhany jaghday. Al eger ol eki tilde erkin sóilep, mәdeniyetine qúrmetpen qarasa – búl artyqshylyq.

Býgingi mindet – ótkendi kinәlau demeyik, bolashaqty qalyptastyru. Últtyng bolashaghy tilge, bilimge jәne sanaly tandaugha baylanysty. Qazaq tili – qarym-qatynas qúraly, ol – tarihy jady, mәdeny kod, ruhany tamyr. Sol tamyrdy kýsheytu – aiyptaumen emes, ýlgi kórsetumen, sapaly bilimmen jәne mәdeny orta qalyptastyrumen jýzege asady.

Últtyng kýshi – birliginde. Alayda, birlik ózara qúrmetten bastalady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz