نەلىكتەن, قازاقتا قارا قۇلدار كوپ?

ۇلتتىڭ بولمىسىن ايقىندايتىن نەگىزگى تىرەكتەردىڭ ءبىرى – ءتىل. ءتىل السىرەسە، سانا دا شايقالادى; ءتىل كۇشەيسە، رۋح تا جاڭعىرادى. قازاق قوعامىنداعى ورىستانۋ قۇبىلىسى – جاي عانا تىلدىك اۋىس-ءتۇيىس ەمەس، ول بىرنەشە عاسىرلىق تاريحي، ساياسي جانە الەۋمەتتىك پروتسەستەردىڭ ناتيجەسى. بۇل قۇبىلىستى ەموتسيامەن ەمەس، زەردەلى ساراپپەن ءتۇسىنۋ قاجەت.

قازاقستان رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭىمەن كىردى. ال كاۆكاز حالىقتارى – شەشەندەر، ينگۋشتار، داعىستاندىقتار، وسەتيندەر، گرۋزيندەر – رەسەي قۇرامىنا كوبىنە XIX عاسىرداعى ۇزاق ءارى قاندى سوعىستار ارقىلى ءوتتى. بۇل ايىرماشىلىقتىڭ ءوزى تاريحي جادقا ءارتۇرلى ءىز قالدىردى. كاۆكازدا قارۋلى قارسىلىق، ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار ۇزاق جىلدارعا سوزىلدى. ال قازاق دالاسىندا وتارلاۋ بىرتىندەپ، اكىمشىلىك جولمەن، سۇلتاندار مەن بيلەر ارقىلى جۇرگىزىلدى.

قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى ءومىر سالتى، كەڭ بايتاق دالادا شاشىراڭقى قونىستانۋى وتارلىق اكىمشىلىككە سالىستىرمالى تۇردە وڭاي ىقپال ەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. XIX–XX عاسىرلاردا قازاقستانعا ميلليونداعان ورىس، ۋكراين، بەلارۋس جانە باسقا دا سلاۆيان حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى قونىس اۋداردى. كەڭەس داۋىرىندە تىڭ يگەرۋ ناۋقانى بۇل ءۇردىستى كۇشەيتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە XX عاسىردىڭ ورتاسىندا قازاقتار ءوز جەرىندە كەمشىلىككە اينالدى.

ال كاۆكاز ايماعىندا جەرگىلىكتى ەتنوستار تىعىز ورنالاسقان، تاۋلى ايماقتاردا ءومىر ءسۇردى. گەوگرافيالىق وقشاۋلانۋ ولاردىڭ ءتىلىن، ءداستۇرىن، رۋلىق-تايپالىق قۇرىلىمىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. دەموگرافيالىق تۇرعىدان دا ولار ءوز ايماعىندا باسىم كوپشىلىك بولىپ قالا بەردى. وسى جاعداي – ءتىل مەن مادەنيەتتى ساقتاۋدا شەشۋشى ءرول اتقارعان فاكتور.

كەڭەس وداعى كەزەڭىندە ورىس ءتىلى «ينتەرناتسيونالدىق ءتىل» مارتەبەسىنە يە بولدى. مانساپ قۇرۋ، جوعارى ءبىلىم الۋ، ءىرى قالالاردا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىن ءبىلۋ مىندەتتى سانالدى. قازاقستانداعى يندۋستريالاندىرۋ، قالالانۋ ۇدەرىسى نەگىزىنەن ورىس ءتىلدى ورتادا ءجۇردى. قالاعا كەلگەن قازاق جاستارى الەۋمەتتىك ليفتكە يە بولۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىن تەز مەڭگەرۋگە تىرىستى، كەي جاعدايدا انا ءتىلىن ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويدى.

كاۆكاز رەسپۋبليكالارىندا دا ورىس ءتىلى ماڭىزدى بولدى، دەگەنمەن، جەرگىلىكتى ەليتا ۇلتتىق ءتىلىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەردى. مەكتەپتەردە انا ءتىلى مىندەتتى ءپان رەتىندە وقىتىلدى، وتباسى ىشىندە تىلدىك ءداستۇر بەرىك ساقتالدى. قازاق قوعامىندا دا مۇنداي تالپىنىستار بولدى، الايدا ۋربانيزاتسيا قارقىنى مەن دەموگرافيالىق وزگەرىستەر انا ءتىلىنىڭ السىرەۋىنە اسەر ەتتى.

قازاقستانداعى ءىرى قالالار – الماتى، قاراعاندى، وسكەمەن، پاۆلودار – ۇزاق ۋاقىت بويى ورىس ءتىلدى ورتا رەتىندە قالىپتاستى. قازاق وتباسىلارى بالاسىن «بولاشاعى جارقىن بولسىن» دەپ ورىس مەكتەبىنە بەرۋدى دۇرىس كوردى. بۇل – ارينە، ءوز حالقىنا دەگەن ساتقىندىق.

كاۆكاز حالىقتارىندا قالا مادەنيەتى ۇلتتىق رەڭكىن ساقتاپ قالدى. ماسەلەن، گروزنىيدا نەمەسە ماحاچكالادا كوشەدە ءوز تىلىندە سويلەۋ قالىپتى قۇبىلىس بولدى. ال، قازاقستاننىڭ كەيبىر قالالارىندا قازاقشا سويلەۋ مۇلدە كەزدەسپەيتىن كەزەڭدەر بولدى. مۇنىڭ ءبارى الەۋمەتتىك پسيحولوگياعا ىقپال ەتتى: تىلدىك ورتا ادامنىڭ ءوزىن باعالاۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.

ۇلتتىق نامىس جانە تاريحي جاد

كاۆكاز حالىقتارىنىڭ تاريحي جادىندا وتارلىق كەزەڭ اۋىر سوعىستارمەن، دەپورتاتسيالارمەن، سول سەكىلدى، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاۋ ءۇشىن، اشىق قاقتىعىستارمەن ەستە قالدى. بۇل ۇجىمدىق جادى ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا يتەرمەلەدى. قازاق حالقى دا اشارشىلىق، رەپرەسسيا سياقتى زۇلماتتاردى باستان وتكەردى. الايدا، ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى ءۇشىن ەش ۋاقىتتا قارۋلى قاقتىعىستارعا بارماعان. ۇلتتىڭ جادىندا ءتىل ءۇشىن قارۋلى كۇرەس كەزەڭدەرى ايقىن ساقتالماعان.

بۇل جەردە «كىم باتىر، كىم ءالسىز» دەگەن ولشەم تۇرادى. 1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك مارتەبە الدى. سوڭعى جىلدارى ءتىل ساياساتى كۇشەيىپ، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى ارتتى، مەديادا قازاق ءتىلىنىڭ ۇلەسى كوبەيدى. دەگەنمەن، بيلىك يەسى مەملەكەتتىك ءتىل قازاق تىلىنە ونتايلى جاعداي جاساي المادى. ەل ەكونوميكاسى قۇلاپ قالاتىنداي كورىنەدى. الايدا، كوتەرىپ جاتقان نە ەكونوميكاسى جوق، نە ەلدىڭ الەمەتتىك جاعدايىن جاقسارتا المادى. سونىمەن قاتار، مەملەكەتتىك ءتىل بولسا دا قازاق ءتىلىن ەلدەن شىعارىپ تاستاۋعا دايىن تۇر.   

كاۆكاز رەسپۋبليكالارىندا دا ۇلتتىق تىلدەر ساقتالىپ كەلەدى.

ءوز ءتىلىن بىلەتىن، دەگەنمەن، وزگە ءتىلدى دە مەڭگەرگەن ادام – ءالسىز ەمەس، كەرىسىنشە باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعا. پروبلەما ءتىل بىلۋدە ەمەس، ۇلتتىق بولمىستى قۇرمەتتەۋدە. ەگەر ادام قازاق ءتىلىن مەنسىنبەي، ونى ارتتا قالعاندىق بەلگىسى دەپ قابىلداسا – بۇل رۋحاني جاعداي. ال ەگەر ول ەكى تىلدە ەركىن سويلەپ، مادەنيەتىنە قۇرمەتپەن قاراسا – بۇل ارتىقشىلىق.

بۇگىنگى مىندەت – وتكەندى كىنالاۋ دەمەيىك، بولاشاقتى قالىپتاستىرۋ. ۇلتتىڭ بولاشاعى تىلگە، بىلىمگە جانە سانالى تاڭداۋعا بايلانىستى. قازاق ءتىلى – قارىم-قاتىناس قۇرالى، ول – تاريحي جادى، مادەني كود، رۋحاني تامىر. سول تامىردى كۇشەيتۋ – ايىپتاۋمەن ەمەس، ۇلگى كورسەتۋمەن، ساپالى بىلىممەن جانە مادەني ورتا قالىپتاستىرۋمەن جۇزەگە اسادى.

ۇلتتىڭ كۇشى – بىرلىگىندە. الايدا، بىرلىك ءوزارا قۇرمەتتەن باستالادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz