Qazirgi qoghamnyng gumanistik damu vektory әrbir adamnyn, onyng fizikalyq nemese psihikalyq erekshelikterine qaramastan, qoghamnyng tolyqqandy mýshesi bolu qúqyghyn moyyndaydy.

Erekshe qajettilikteri bar adamdardy (EQBA) qoldau jәne olardyng qoghamgha kedergisiz integrasiyasy – inkluziya – býkil әlemdik ghylymy jәne әleumettik sayasattyng ózekti baghytyna ainaldy. Inkluziya tek bilim beru kenistiginde ghana emes, sonymen birge mәdeniyet, әleumettik qatynastar jәne kәsiby dayarlyq salalarynda da manyzdy ról atqarady. Bizding elimizde qolgha alynghan osy baghyttaghy is-sharalardyng basty maqsaty – damyghan elderdegi zamanauy ýrdisterding negizinde erekshe qajettilikteri bar adamdardy qoldaudyng tiyimdi joldary men qoghamdaghy inkluziyanyng ózekti mәselelerin sheshuge talpynys jasau.

Biz kóbine Batys tәjiriybesine den qoyamyz da, TMD elderindegi osy baghyttaghy zertteulerdi nazardan tys qaldyryp jatamyz. Maqalamyz osy nazardan tys qalghan dýniyelerge qatysty jazylyp otyr.

Inkluziya jәne Segregasiya

2024 jyly «Psihologicheskaya nauka y obrazovaniye» jurnalynda jariyalanghan irgeli zertteu inkluzivti jәne segregasiyalyq tәsilderding tiyimdiligine jaryq týsiredi. T.I. Bonkalo men onyng әriptesteri jýrgizgen eksperiymentke erekshe bilim beru qajettilikteri bar 68 student qatysty. Zertteu barysynda psihologiyalyq treningterding birdey baghdarlamasy eki týrli formatta jýrgizildi: inkluzivti (aralas) toptarda jәne tek EQBA studentterinen qúralghan segregasiyalyq toptarda.

Nәtiyjeler segregasiyalyq toptarda oqyghan studentterding psihologiyalyq saulyq dinamikasy aitarlyqtay tómen ekenin kórsetti. K. Riffting Psihologiyalyq saulyq shkalasy boyynsha alynghan mәlimetter segregasiyalyq toptardaghy studentterding kónil-kýy (t=7,55; p<0,001), ózin-ózi sezinu (t=4,89; p<0,001), belsendilik (t=4,78; p<0,001) jәne jalpy psihologiyalyq saulyq (t=4,65; p<0,001) kórsetkishterining teris dinamikasyn anyqtady . Sonymen qatar, búl toptarda psihologiyalyq qorghanys mehanizmderining kerneuligi joghary boldy (t=2,27; p<0,05). Zertteushiler tipti psihologiyalyq kómek kórsetu maqsatynda da studentterdi jeke toptargha bóluding orynsyzdyghy turaly tújyrym jasaydy. Búl inkluzivti ortanyng EQBA adamdardyng psihoemosionaldy jaghdayyna ong әserin dәleldeytin manyzdy ghylymy negizdeme bolyp tabylady .

Áleumettik-mәdeny inkluziyanyng ózekti qajettilikteri

Inkluziya tek bilim beru salasymen shektelmeydi. E.V. Hilikevich jәne avtorlar tobynyng zertteui mәdeny mekemelerge kelushiler – erekshe qajettilikteri bar adamdardyng qajettilikterin aiqyndaugha arnalghan . "12MM!" jobasy ayasynda jýrgizilgen búl zertteu eresek autizm spektri búzylysy (ASB) bar adamdar men olardyng ata-analarynyng pikirlerin salystyrady.

Zertteuding qyzyqty nәtiyjesi - respondentterding eki toby da qatysushylar qúramy aldyn ala belgili jәne úqsas sipattamalary bar sharalardyng artyqshylyghyn moyyndaghanymen, ASB bar eresekter men olardyng neyrotiptik tuystarynyng inkluziyany týsinuinde statistikalyq manyzdy aiyrmashylyqtar bar ekendigi . Búl inkluzivti baghdarlamalardy әzirleu kezinde tikeley EQBA adamdardyng pikirin eskeru qajettigin jәne olardyng atynan tuystary nemese kýtushileri sóilegende, naqty qajettilikterding tolyq kórinbeui mýmkin ekenin kórsetedi. Zertteu nәtiyjeleri mәdeny mekemelerde inkluzivti baghdarlamalardy jetildiru ýshin keri baylanys jinaudyng manyzdylyghyn dәleldeydi.

Inkluzivti bilim beru ortasyna dayyndyq

Inkluziyanyng tabystylyghy kóbinese qoghamnyn, әsirese jastardyn, birlesip әreket etuge dayyndyghyna baylanysty. Baykal memlekettik uniyversiytetinde jýrgizilgen zertteu studentterding inkluzivti ózara әreketke dayyndyghyn qarastyrady . Zertteu nәtiyjeleri boyynsha, studentterding inkluzivti bilim beru iydeyalaryna degen kózqarasy on, olar toleranttylyqtyng joghary dengeyin kórsetedi. Avtorlar inkluzivti ózara әreket úghymyn naqtylap, onyng kriyteriylerin belgileydi. Studentterding pikirinshe, bilim beru erekshe qajettilikteri bar adamdardy әleumettendirude sheshushi ról atqarady. Alayda, zertteu inkluziyany jýzege asyrudaghy qayshylyqtar men problemalardy da atap ótedi, búl inkluzivti ortany qúruda jýieli júmys qajet ekenin kórsetedi.

Psihologiyalyq-pedagogikalyq qoldaudyng manyzy

Ukrainanyng Últtyq pedagogika ghylymdary akademiyasynyng professory L.I. Prohorenko inkluziyanyng tiyimdiligin qamtamasyz etetin negizgi psihologiyalyq mehanizmderdi taldaydy . Avtordyng tújyrymdauynsha, erekshe qajettilikteri bar balalardy oqytu men tәrbiyeleuding strategiyalyq maqsaty – olardyng qoghamgha әleumettik integrasiyasy. Búl maqsatqa jetu ýshin arnayy psihologiyalyq-pedagogikalyq qoldau jýiesin qúru qajet. Inkluziya tiyimdi boluy ýshin bilim beru kenistigi balalardyng jeke erekshelikterine beyimdelui, sapaly bilim beru qyzmetteri qamtamasyz etilui, balagha, ata-anagha jәne mamandargha keng auqymdy psihologiyalyq qoldau kórsetilui kerek. Prohorenko gumanistik qúndylyqtargha negizdelgen jәne kedergisiz bilim beru kenistigin qúrugha baghyttalghan zamanauy praktikalardyng manyzdylyghyna basa nazar audarady.

Ónirlik strategiyalar jәne ómir sapasy

Inkluziya mәselesi ónirlik dengeyde de zerttelude. Kazan uniyversiytetining ghalymdary L.M. Zakirova men L.i. Komarova benchmarking әdisin qoldana otyryp, erekshe qajettilikteri bar adamdardyng ómir sapasyn jaqsartudyng ónirlik strategiyalaryn taldaydy . Búl zertteu әrtýrli aimaqtardaghy inkluzivti tәjiriybelerdi salystyru jәne ozyq ýlgilerdi taratu arqyly inkluziya sapasyn arttyrugha bolatynyn kórsetedi. Inkluziya tek ortalyqtandyrylghan sayasat qana emes, sonymen birge jergilikti erekshelikterdi eskeretin iykemdi tәsilderdi qajet etetin kýrdeli әleumettik qúbylys.

Abai.kz