Qúryltay: Sayasy janghyrudyng jana kezeni qalay bastalady?
Qazaqstanda alghash ret bir palataly Qúryltay deputattarynyng saylauy ótip jatyr. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev dauys berip, búl kýndi el ýshin tarihy oqigha dep atady. Preziydentting aituynsha, býgingi saylau – jýrgizilip jatqan auqymdy reformalardyng ayaqtaluy emes, jana kezenning bastauy.
Jana sayasy jýie jaghdayynda Qúryltaydyng ókilettigi qanday bolady, onyng qogham aldyndaghy jauapkershiligi qalay artady jәne jana institut Qazaqstannyng sayasy janghyruyna qanshalyqty yqpal etedi? Osy jәne ózge de mәselelerdi sayasattanushy Sýiinbay Sýiindikov taldady.
- Bir palataly Qúryltay Qazaqstannyn sayasiy jýiesine qandaynaqty ózgerister әkeledi?
- Meninshe, eng basty ózgeris — Qazaqstannyn zang shygharu jýiesinin ekidengeyli parlamenttik modeliden bir palataly modelige ótui. Búghan deyin Senat pen Mәjilis arasynda bólingen zang shygharu prosesi endibir organnyn ishinde shoghyrlanady. Búl sheshim qabyldauproseduralaryn yqshamdap, zang qabyldau uaqytyn qysqartughamýmkindik beredi. Jana Konstitusiya boyynsha Qúryltay 145 deputattan túrady jәne olardyn ókilettik merzimi bes jyl. Qúryltaydyn shynayy tiyimdiligi onyng zang shygharu sapasyna, atqarushybiylikti baqylau qabiletine jәne qogham mýddesin qanshalyqtybildiretinine baylanysty bolady. Sondyqtan jana jýienin bastyólshemi deputattar sany nemese palatalar sany emes, biylikinstituttarynyn tepe-tendigi men jauapkershiliginin kýsheni boluy tiyis.
- Qúryltay deputattarynyn ókilettigi men jauapkershiligibúrynghy Parlamentpen salystyrghanda nesimen erekshelenedi?
- Qúryltay deputattarynyn negizgi ereksheligi — olardyn júmys isteytin institusionaldyq ortasynyn ózgeruinde. Búryn zang jobalary Senat pen Mәjilistin eki dengeyli talqylauynan ótse, endizang shygharu prosesi bir palatanyn ayasynda jýzege asady. Búl deputattardyn әrqaysysyna týsetin sayasiy jәne kәsibiy jauapkershiliktiarttyrady.
Sonymen qatar jana modelide deputattardyn qoghammen baylanysyerekshe manyzdy bolady. Sebebi bir palataly jýiede zang jobalaryntalqylaudyn sapasy, saraptamalyq sýzgi jәne qoghamdyq pikirdi eskerumehanizmderi Qúryltaydyn óz ishinde barynsha tiyimdi júmys isteuikerek.
Halyqtyng Qúryltaydan kýter eng basty ýmiti — halyqtyng naqty mәselesin zannamalyq sheshimge aynaldyra alatyn, kәsibiy әri jauaptyókildik instituttyn qalyptasuy. Yaghny deputattyn basty mindeti tek zang qabyldau emes, qogham men memlekettik apparat arasyndaghy tiyimdisayasiy baylanysty qamtamasyz etu boluy kerek.
- Qúryltay aldynda túrghan eng manyzdy mindetter qanday?
- Men olardy birneshe negizgi baghytqa bóluge bolady dep sanaymyn.
Birinshiden — qúqyqtyq reformalardy iske asyru. Jana Konstitusiya bekitken normalardy naqty zandar men tiyimdi memlekettikmehanizmderge aynaldyru Qúryltaydyn alghashqy әri manyzdymindetterinin biri bolady.
Ekinshiden — ekonomikalyq zannamany janartu. Investisiyalyq ahual, kәsipkerlikti qorghau, bәsekelestik, salyq sayasaty jәne ónirlerdinekonomikalyq mýmkindikterin keneytu mәseleleri manyzdy orynalady.
Ýshinshiden — әleumettik sayasat. Bilim, ghylym, densaulyq saqtau, júmyspen qamtu jәne әleumettik әdilettilik mәseleleri zang shygharukýn tәrtibinin manyzdy bóligi boluy tiyis.
Tórtinshiden — sifrlyq transformasiya men jasandy intellekt dәuirine beyimdelu. Jana Konstitusiyada sifrlyq qúqyqtar men derekterdi qorghaugha qatysty normalardyn bekitilui búl baghyttynstrategiyalyq manyzyn kórsetedi.
Besinshiden — qoghamdyq senimdi kýsheytu. Qúryltaydyn tarihiylegitimdiligi onyng alghashqy jyldardaghy naqty nәtiyjelerimenólshenedi. Halyq «qansha zang qabyldandy?» degennen góri, «sol zandar men sheshimder menin ómirime qanday ózgeris әkeldi?» degensúraqqa jauap izdeydi.
- Býgingi saylau qoghamnyn sayasiy janghyruyna qanshalyqty yqpal etedi?
- Býgingi saylaudy Qazaqstannyn sayasiy jýiesin institusionaldyqjanghyrtudyn manyzdy kezeni dep baghalaugha bolady. Sebebi búl jayghana deputattardy saylau emes, jana konstitusiyalyq modelidegibirinshi Qúryltaydy qalyptastyru prosesi.
Biraq sayasiy janghyrudy tek saylau ótkizumen ólsheu dúrys emes. Saylau — janghyrudyn bastauy, al onyng nәtiyjesi Qúryltaydynkeyingi qyzmetine baylanysty bolady.
Meninshe, sayasiy janghyrudyn ýsh negizgi kórsetkishi bar: azamattardynsayasiy qatysuynyn artuy, memlekettik instituttardyn eseptiligininkýsheni jәne qoghamdyq pikirdin sayasiy sheshimderge naqty yqpalynynartuy.
Sondyqtan býgingi tarihiy kezennin basty súraghy — jana Qúryltaydynqanshalyqty tez qúrylghany emes, onyng qoghamnyn senimin qanshalyqtyaqtay alatyny. Eger jana institut azamattardyn úsynysynzannamalyq sheshimge aynaldyryp, biylik pen qogham arasyndaghydialogty kýsheyte alsa, onda búl saylau Qazaqstannyn sayasiyjanghyruyndaghy shynayy betbúrystyn bastauy bolmaq.
Abai.kz