Jahandyq aqparat aghyny qarqyn alyp, әleumettik jeliler ýstemdik qúrghan zamanda memlekettik media da ózgeruge mәjbýr. Býginde qoghammen shynayy dialog ornatu – tek jurnalisterding kәsiby mindeti emes, janarghan Negizgi zannan tuyndaytyn talap. Nauryz aiynda ótetin referendum qarsanynda «Qazaqstan» RTRK» AQ Basqarma tóraghasy, Konstitusiyalyq reforma jónindegi komissiya mýshesi Ernúr Burahan arnayy súhbatta medianyng transformasiyasy, feyktermen kýres jәne reformalardyng mәnin elge týsindiru júmysy jayynda aityp berdi.

– Ernúr, siz elimizding eng iri mediaholdingin basqarasyz, sonymen qatar Konstitusiyalyq reforma jónindegi komissiyanyng qúramyndasyz. Memlekettik BAQ halyqtyng naqty mәselelerinen alshaqtap ketti degen syn aitylyp keledi. Býginde jana Konstitusiyanyng ruhyna jәne «Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket» tújyrymdamasyna say bolu ýshin aqparattyq sayasat qalay ózgerip jatyr?

– Búl synnan qashpau kerek dep sanaymyn. Qogham ózgerip jatyr, aqparat tútynu mәdeniyeti de ózgerdi. Sondyqtan media da zamangha beyimdelui tiyis. Jaqynda Bas redaktorlar klubynyng alanynda mediasarapshylarmen jana Konstitusiya sóz bostandyghynyng ayasyn qalay keneytedi degen manyzdy mәseleni jan-jaqty talqyladyq. Negizgi týiin bireu: sóz bostandyghy – demokratiyalyq memleketting basty qúndylyghy. Biraq ol jauapkershilikpen qatar jýrui tiyis. Qalam ústaghan kez kelgen azamat sózding qasiyetimen birge qúqyqtyq salmaghyn týisinui kerek.

Preziydent Qasym-Jomart Toqaev úsynghan «Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket» tújyrymdamasy memlekettik mediadan ashyq dialog alanyna ainaludy talap etedi. Qazir últtyq dengeydegi telearnalar efiyrinde ónirlerdegi ótkir әleumettik mәseleler ashyq aitylady. Negizi BAQ erkindigi sheksiz synau mýmkindigi degen sóz emes, ol – adamdardyng naqty mәselesin kóterip, sheshim tabugha yqpal etetin qúral. El sózin, pikirin, qalau-niyetin jogharygha, tiyisti qúrylymdargha jetkizetin alan. Sonymen qatar últtyq media – halyqtyng ruhany ainasy, onyng birligi men úrpaq sabaqtastyghyn saqtaytyn da orta.

– Ádette Konstitusiya, jalpy kez kelgen zang mәtini kýrdeli qúqyq tilimen jazylady. «Qazaqstan» korporasiyasy reformalardyng mәnin halyq týsinuine jәne olardyng naqty ne ýshin dauys beretinin úghynuyna qalay kómektesip jatyr?

– Zang tili kýrdeli degen pikir qalyptasqany bәrimizge belgili. Biraq búl joly Ata zannyng jobasy aldymen tolyq qazaq tilinde jazylyp, keyin orysshagha audaryldy. Búl onyng tili jatyq, úghynyqty boluyna әser etti dep oilaymyn. Al Konstitusiya jobasyn jalpygha úsynu, týsindiru, súraqtaryna jauap izdeu – tútas eldi qamtityn mediakorporasiya retinde bizding tikeley mindetimiz. Sondyqtan osy kezenge habar taratu jelisin tolyqtay qayta qarap shyqtyq. Ortalyqtaghy janalyqtar, tok-shou, saraptamalyq baghdarlamalardan bastap, ónirlik filialdardyng kýndelikti aqparattyq ónimderine deyin Konstitusiya jobasyn týsindiru, pikirlerdi úsynu, saualnamalar jinau siyaqty júmystargha basymdyq berildi. Sarapshylardy, zangerlerdi, qogham qayratkerlerin shaqyryp, qarapayym tilmen naqty súraqtargha jauap beruge tyrysamyz. Eng bastysy, әrqaysysymyz jana Konstitusiyanyng ózimiz ýshin jazylyp jatqanyn sezinuimiz kerek. Referendumdaghy әr dauys – bolashaqqa әser etetin jauapty sheshim.

– Siz reformalardy dayyndau prosesin ishinen kórip jýrsiz. Qay ózgerister ashyq azamattyq qoghamdy damytugha serpin beredi dep oilaysyz?

– Bir ghana normany bólip aitu qiyn. Óitkeni búl – jýieli әri keshendi  janghyru. Biraq jeke ózim ýshin, iydeologiyalyq jәne aqparattyq salada júmys isteytin maman retinde, adam qúqyqtaryn qorghaudy kýsheytetin jәne azamattyq qogham instituttarynyng rólin arttyratyn týzetuler manyzdy. Jana Konstitusiya tengerimdi qalyptastyrady. Bir jaghynan Parlamentting rólin damytugha qajetti pikir aluandyghy men bәsekege qabiletti sayasatty qoldasa, ekinshi jaghynan azamattardyng jeke derekterin, ar-namysy men qadir-qasiyetin qorghaugha naqty kepildik beredi. Búl qúqyqtyq irgetas qoghamgha radikal úrandar men bos populizmge ermey, órkeniyetti týrde damugha jol ashady.

– Tarihy oqighalargha dayyndyq kezeninde әleumettik jelilerde jalghan aqparat jiyileytini belgili. Búl jaghdayda qoghamnyng aqparattyq sauattylyghy jәne arandatugha ermeu qanshalyqty manyzdy?

– Óte manyzdy. Ásirese osynday jauapty sәtterde emosiyagha qúrylghan, tekserilmegen aqparat tez taralady. Búl kez kelgen elde kezdesetin qúbylys. Feyk, manipulyasiya, emosiyagha qúrylghan aqparat – múnyng bәri qoghamnyng biriguine kedergi keltirui mýmkin. Bizge sol ýshin aldymen mediasauattylyq kerek jәne oqityn, kóretin, tyndaytyn aqparat kózderin tanday bilu qajet. Aqparatty salqynqandylyqpen qabyldau, derekkózin tekseru, asyghys qorytyndy jasamau әr azamattyng mәdeniyetine ainalsa deymiz. Senimdi, kәsiby redaksiyalyq sýzgiden ótetin aqparatqa sýienu manyzdy. Biz de óz tarapymyzdan dәldik pen jauapkershilikti basty ústanym etip kelemiz. Sauatty auditoriya tekserilgen derek pen anonimdi habarlamanyng aiyrmasyn birden ajyratady. Búl – elding býgini men erteni ýshin ózekti. Aldaghy referendum – azamattyq kemeldigimizdi kórsetetin kezen. Árkim óz ústanymyn saralap, bayyppen sheshim qabyldaydy dep senemin.

Abai.kz