Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Últtyq qúryltaydyng «Ádiletti Qazaqstan – Adal azamat» atty ekinshi otyrysynda halqymyzdyng tarihy múrasyn zertteu men dәripteuding manyzyna erekshe toqtalghan bolatyn. Preziydentting aituynsha, san ghasyrlyq tarihymyz ben tereng tamyrly shejiremiz – últtyng mәdeny kodynyng ózegi. Sondyqtan ony jan-jaqty zerttep, zerdelep, keninen nasihattaugha qajetti jaghday jasau – memleketting basty mindetterining biri.

Býginde qazaq halqynyng materialdyq emes mәdeny múrasyn saqtau men damytu mәselesi ózekti bolyp otyr. Osy baghytta últtyq tizimder jasaqtau manyzdy. Múnday tizimder dәstýrler men mәdeny múra elementterining qazirgi jaghdayyn anyqtaugha, olardyng joyylyp ketu qaupin baghalaugha jәne búl múrany saqtap kele jatqan sheberler men múragerlerding naqty sanyn belgileuge mýmkindik beredi. Yaghny últtyq qúndylyqtardy jýieli týrde zerttep, qorghaudyng ghylymy negizi qalyptasady.

Qazaq halqynyng salt-dәstýrleri ómirding kýndelikti tynysymen birge jasasqanda ghana olardyng jalghastyghy saqtalady. Mysaly, besikke salu, qyz úzatu, kelin týsiru, as beru siyaqty dәstýrler halyq túrmysynda әli de keninen qoldanylyp keledi. Osynday salt-joralghylardyng ýzilmey jalghasuy olardyng ómirshendigin qamtamasyz etedi. Al túrmystan alystap ketken keybir dәstýrler uaqyt óte kele jas úrpaqtyng jadynan óshu qaupine úshyraydy. Sondyqtan materialdyq emes mәdeny múrany saqtau – memleket pen qoghamnyng ortaq mindeti.

Songhy jyldary Qazaqstan últtyq mәdeny qúndylyqtaryn halyqaralyq dengeyde tanytu baghytynda birqatar manyzdy nәtiyjelerge qol jetkizdi. Sonyng biri – qazaqtyng dәstýrli ong-órnek ónerining IYSESKO-nyng Islam әlemi múralary tizimine engizilui. Búl sheshim 11 aqpanda ótken IYSESKO Islam әlemi múralary komiytetining 13-sessiyasynda qabyldandy. Oi-órnek – halqymyzdyng dýniyetanymyn, estetikalyq talghamyn jәne tarihy sabaqtastyghyn aiqyndaytyn manyzdy etnomәdeny belgi. Onyng halyqaralyq dengeyde tanyluy Qazaqstannyng mәdeny múrasyn әlemge tanytudaghy manyzdy jetistik sanalady.

Ayta ketu kerek, búghan deyin, yaghny 2023 jyly IYSESKO tizimine týrki órkeniyetining airyqsha mәdeny simvoldarynyng biri sanalatyn «Toghyzqúmalaq» últtyq oiyny engizilgen edi. Búl qazaq halqynyng intellektualdyq dәstýrining әlemdik mәdeny kenistikte moyyndalghanyn kórsetedi.

Sonymen qatar Qazaqstan mәdeny múra nysandaryn YuNESKO jәne IYSESKO tizimderine engizu baghytyndaghy júmystardy jalghastyryp keledi. Ýndistannyng Niu-Dely qalasynda ótken YuNESKO Ýkimetaralyq komiytetining 20-sessiyasynda «Kiyiz ýidi jasau jәne paydalanu dәstýrin» keneytu turaly sheshim qabyldandy. Atalghan múra nysany alghash ret 2014 jyly Qazaqstan men Qyrghyzstannyng birlesken ótinimi negizinde YuNESKO-nyng materialdyq emes mәdeny múralar tizimine engizilgen bolatyn. Kiyiz ýiding әlemdik mәdeny múra retinde tanyluy Ortalyq Aziya halyqtarynyng ortaq tarihy tamyryn kórsetedi.

Býginde Qazaqstan úsynghan birneshe mәdeny múra elementteri YuNESKO-nyng qarauynda. Olardyng qatarynda «Salburyn» dәstýri, «Keste tigu óneri» (Qazaqstan, Ózbekstan, Tәjikstan), «Kiyiz basu óneri» (Qazaqstan, Qyrghyzstan, Ázerbayjan, Iran, Mongholiya, Tәjikstan, Týrkiya, Ózbekstan), «Alpamys jyry» (Qazaqstan, Ázerbayjan, Týrkimenstan, Týrkiya, Ózbekstan) jәne «Taqiya» dәstýrli bas kiyimi (Qazaqstan, Týrkimenstan, Ázerbayjan, Qyrghyzstan, Tәjikstan, Ózbekstan, Týrkiya) bar.

Jahandyq mәdeny kenistikte kóshpendi órkeniyetting tarihy manyzyna degen qyzyghushylyq artyp keledi. Osy baghyttaghy manyzdy qadamdardyng biri – Halyqaralyq Kóshpendiler múrasy kýnining resmy týrde bekitilui. Múnday sheshim YuNESKO Bas konferensiyasynyng 43-shi sessiyasynda qabyldandy. Búl bastamagha Qazaqstan teng avtor retinde qatysyp, kóshpendi halyqtardyng mәdeny múrasyn әlemdik dengeyde nasihattaugha ýles qosty.

Jana atauly kýn jyl sayyn 22 qyrkýiekte, yaghny kýn men týnning kýzgi tenelui kezinde atap ótiledi. Tabighattaghy búl erekshe mezet kóshpendi halyqtardyng dýniyetanymynda manyzdy simvoldyq mәnge iye. Óitkeni dala mәdeniyeti tabighattyng zandylyqtarymen tyghyz baylanysty qalyptasqan. Sondyqtan osy kýnning tandaluy kóshpendilerding ómir salty men dýniyetanymynyng tabighy yrghaqtarmen sabaqtas ekenin aiqyn kórsetedi.

Halyqaralyq Kóshpendiler múrasy kýnining bekitilui – kóshpendi halyqtardyng adamzat órkeniyetine qosqan ýlesin halyqaralyq dengeyde moyyndaudyng manyzdy belgisi. Dala mәdeniyeti tek tarihy qúbylys qana emes, ol – myndaghan jyldar boyy qalyptasqan әleumettik tәjiriybe, ómir filosofiyasy jәne erekshe mәdeny modeli. Kóshpendi qogham tabighatpen ýilesimdi ómir sýruding ýlgisin kórsetip, adamzattyng ruhany jәne mәdeny qazynasyn bayytty.

Búl bastama kóshpendilerding dәstýrleri men qúndylyqtaryn saqtaugha, olardyng adamzat órkeniyetine qosqan danalyghyn keninen nasihattaugha jәne týrli halyqtar arasyndaghy mәdeny dialogty nyghaytugha yqpal etedi. Sonymen birge, ol kóshpendi mәdeniyetti zertteu men nasihattaugha jana mýmkindikter ashyp, tarihy múrany keler úrpaqqa jetkizuge jol ashady.

Qazaqstan ýshin búl kýnning mәni erekshe. Sebebi qazaq halqynyng tarihy men mәdeniyeti kóshpendi órkeniyetpen tyghyz baylanysty. Dala mәdeniyeti ghasyrlar boyy halyqtyng dýniyetanymyn, salt-dәstýrin, óneri men túrmys-tirshiligin qalyptastyrdy. Sondyqtan Halyqaralyq Kóshpendiler múrasy kýnining bekitilui – qazaq halqynyng mәdeny tamyry men tarihy bolmysynyng jahandyq dengeyde moyyndaluynyng aiqyn kórinisi.

Qoryta aitqanda, jana halyqaralyq kýn kóshpendi órkeniyetting qúndylyqtaryn әlemge tanytyp qana qoymay, týrli mәdeniyetter arasyndaghy ózara týsinistik pen yntymaqtastyqty nyghaytugha qyzmet etedi. Búl bastama dala mәdeniyetining adamzat tarihyndaghy ornyn aiqyndap, onyng bay múrasyn bolashaq úrpaqqa jetkizuge baghyttalghan manyzdy qadam bolyp tabylady.

Jalpy alghanda, materialdyq emes mәdeny múrany saqtau – últtyng tarihy jady men ruhany bolmysyn qorghau degen sóz. Qazaq halqynyng dәstýrleri men óneri tek ótkenning belgisi emes, qazirgi qoghamnyng ruhany tiregi әri keleshek úrpaqqa qalatyn qúndy múra. Sondyqtan últtyq mәdeny qúndylyqtardy zertteu, saqtau jәne halyqaralyq dengeyde tanytu júmystary aldaghy uaqytta da jalghasa bermek.

Abai.kz