مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادىلەتتى قازاقستان – ادال ازامات» اتتى ەكىنشى وتىرىسىندا حالقىمىزدىڭ تاريحي مۇراسىن زەرتتەۋ مەن دارىپتەۋدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالعان بولاتىن. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، سان عاسىرلىق تاريحىمىز بەن تەرەڭ تامىرلى شەجىرەمىز – ۇلتتىڭ مادەني كودىنىڭ وزەگى. سوندىقتان ونى جان-جاقتى زەرتتەپ، زەردەلەپ، كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا قاجەتتى جاعداي جاساۋ – مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.

بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىن ساقتاۋ مەن دامىتۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ وتىر. وسى باعىتتا ۇلتتىق تىزىمدەر جاساقتاۋ ماڭىزدى. مۇنداي تىزىمدەر داستۇرلەر مەن مادەني مۇرا ەلەمەنتتەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىن انىقتاۋعا، ولاردىڭ جويىلىپ كەتۋ قاۋپىن باعالاۋعا جانە بۇل مۇرانى ساقتاپ كەلە جاتقان شەبەرلەر مەن مۇراگەرلەردىڭ ناقتى سانىن بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ، قورعاۋدىڭ عىلىمي نەگىزى قالىپتاسادى.

قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى ءومىردىڭ كۇندەلىكتى تىنىسىمەن بىرگە جاساسقاندا عانا ولاردىڭ جالعاستىعى ساقتالادى. مىسالى، بەسىككە سالۋ، قىز ۇزاتۋ، كەلىن ءتۇسىرۋ، اس بەرۋ سياقتى داستۇرلەر حالىق تۇرمىسىندا ءالى دە كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. وسىنداي سالت-جورالعىلاردىڭ ۇزىلمەي جالعاسۋى ولاردىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ال تۇرمىستان الىستاپ كەتكەن كەيبىر داستۇرلەر ۋاقىت وتە كەلە جاس ۇرپاقتىڭ جادىنان ءوشۋ قاۋپىنە ۇشىرايدى. سوندىقتان ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى.

سوڭعى جىلدارى قازاقستان ۇلتتىق مادەني قۇندىلىقتارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋ باعىتىندا بىرقاتار ماڭىزدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. سونىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ ءداستۇرلى ويۋ-ورنەك ونەرىنىڭ يسەسكو-نىڭ يسلام الەمى مۇرالارى تىزىمىنە ەنگىزىلۋى. بۇل شەشىم 11 اقپاندا وتكەن يسەسكو يسلام الەمى مۇرالارى كوميتەتىنىڭ 13-سەسسياسىندا قابىلداندى. ويۋ-ورنەك – حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىن، ەستەتيكالىق تالعامىن جانە تاريحي ساباقتاستىعىن ايقىندايتىن ماڭىزدى ەتنومادەني بەلگى. ونىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋى قازاقستاننىڭ مادەني مۇراسىن الەمگە تانىتۋداعى ماڭىزدى جەتىستىك سانالادى.

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇعان دەيىن، ياعني 2023 جىلى يسەسكو تىزىمىنە تۇركى وركەنيەتىنىڭ ايرىقشا مادەني سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن «توعىزقۇمالاق» ۇلتتىق ويىنى ەنگىزىلگەن ەدى. بۇل قازاق حالقىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق ءداستۇرىنىڭ الەمدىك مادەني كەڭىستىكتە مويىندالعانىن كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار قازاقستان مادەني مۇرا نىساندارىن يۋنەسكو جانە يسەسكو تىزىمدەرىنە ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جالعاستىرىپ كەلەدى. ءۇندىستاننىڭ نيۋ-دەلي قالاسىندا وتكەن يۋنەسكو ۇكىمەتارالىق كوميتەتىنىڭ 20-سەسسياسىندا «كيىز ءۇيدى جاساۋ جانە پايدالانۋ ءداستۇرىن» كەڭەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اتالعان مۇرا نىسانى العاش رەت 2014 جىلى قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ بىرلەسكەن ءوتىنىمى نەگىزىندە يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن بولاتىن. كيىز ءۇيدىڭ الەمدىك مادەني مۇرا رەتىندە تانىلۋى ورتالىق ازيا حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحي تامىرىن كورسەتەدى.

بۇگىندە قازاقستان ۇسىنعان بىرنەشە مادەني مۇرا ەلەمەنتتەرى يۋنەسكو-نىڭ قاراۋىندا. ولاردىڭ قاتارىندا «سالبۋرىن» ءداستۇرى، «كەستە تىگۋ ونەرى» (قازاقستان، وزبەكستان، تاجىكستان), «كيىز باسۋ ونەرى» (قازاقستان، قىرعىزستان، ازەربايجان، يران، موڭعوليا، تاجىكستان، تۇركيا، وزبەكستان), «الپامىس جىرى» (قازاقستان، ازەربايجان، تۇركىمەنستان، تۇركيا، وزبەكستان) جانە «تاقيا» ءداستۇرلى باس كيىمى (قازاقستان، تۇركىمەنستان، ازەربايجان، قىرعىزستان، تاجىكستان، وزبەكستان، تۇركيا) بار.

جاھاندىق مادەني كەڭىستىكتە كوشپەندى وركەنيەتتىڭ تاريحي ماڭىزىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق كوشپەندىلەر مۇراسى كۇنىنىڭ رەسمي تۇردە بەكىتىلۋى. مۇنداي شەشىم يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ 43-ءشى سەسسياسىندا قابىلداندى. بۇل باستاماعا قازاقستان تەڭ اۆتور رەتىندە قاتىسىپ، كوشپەندى حالىقتاردىڭ مادەني مۇراسىن الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا ۇلەس قوستى.

جاڭا اتاۋلى كۇن جىل سايىن 22 قىركۇيەكتە، ياعني كۇن مەن ءتۇننىڭ كۇزگى تەڭەلۋى كەزىندە اتاپ وتىلەدى. تابيعاتتاعى بۇل ەرەكشە مەزەت كوشپەندى حالىقتاردىڭ دۇنيەتانىمىندا ماڭىزدى سيمۆولدىق مانگە يە. ويتكەنى دالا مادەنيەتى تابيعاتتىڭ زاڭدىلىقتارىمەن تىعىز بايلانىستى قالىپتاسقان. سوندىقتان وسى كۇننىڭ تاڭدالۋى كوشپەندىلەردىڭ ءومىر سالتى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ تابيعي ىرعاقتارمەن ساباقتاس ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.

حالىقارالىق كوشپەندىلەر مۇراسى كۇنىنىڭ بەكىتىلۋى – كوشپەندى حالىقتاردىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداۋدىڭ ماڭىزدى بەلگىسى. دالا مادەنيەتى تەك تاريحي قۇبىلىس قانا ەمەس، ول – مىڭداعان جىلدار بويى قالىپتاسقان الەۋمەتتىك تاجىريبە، ءومىر فيلوسوفياسى جانە ەرەكشە مادەني مودەل. كوشپەندى قوعام تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ، ادامزاتتىڭ رۋحاني جانە مادەني قازىناسىن بايىتتى.

بۇل باستاما كوشپەندىلەردىڭ داستۇرلەرى مەن قۇندىلىقتارىن ساقتاۋعا، ولاردىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان دانالىعىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا جانە ءتۇرلى حالىقتار اراسىنداعى مادەني ديالوگتى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە، ول كوشپەندى مادەنيەتتى زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىپ، تاريحي مۇرانى كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋگە جول اشادى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل كۇننىڭ ءمانى ەرەكشە. سەبەبى قازاق حالقىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى كوشپەندى وركەنيەتپەن تىعىز بايلانىستى. دالا مادەنيەتى عاسىرلار بويى حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىن، سالت-ءداستۇرىن، ونەرى مەن تۇرمىس-تىرشىلىگىن قالىپتاستىردى. سوندىقتان حالىقارالىق كوشپەندىلەر مۇراسى كۇنىنىڭ بەكىتىلۋى – قازاق حالقىنىڭ مادەني تامىرى مەن تاريحي بولمىسىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدە مويىندالۋىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

قورىتا ايتقاندا، جاڭا حالىقارالىق كۇن كوشپەندى وركەنيەتتىڭ قۇندىلىقتارىن الەمگە تانىتىپ قانا قويماي، ءتۇرلى مادەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەدى. بۇل باستاما دالا مادەنيەتىنىڭ ادامزات تاريحىنداعى ورنىن ايقىنداپ، ونىڭ باي مۇراسىن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى.

جالپى العاندا، ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ – ۇلتتىڭ تاريحي جادى مەن رۋحاني بولمىسىن قورعاۋ دەگەن ءسوز. قازاق حالقىنىڭ داستۇرلەرى مەن ونەرى تەك وتكەننىڭ بەلگىسى ەمەس، قازىرگى قوعامنىڭ رۋحاني تىرەگى ءارى كەلەشەك ۇرپاققا قالاتىن قۇندى مۇرا. سوندىقتان ۇلتتىق مادەني قۇندىلىقتاردى زەرتتەۋ، ساقتاۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك.

Abai.kz