Adamzat tarihy jana kezenge qadam basty. Búl – tehnologiyalyq serpilis pen órkeniyettik betbúrystyng uaqyty. Jasandy intellekt – adamzattyng mynjyldyq intellektualdyq enbegining nәtiyjesi. Alayda dәl osy jetistik adamzattyng әlsiz túsyn da aiqyn kórsetti: biz esepteudi ýirendik, biraq mәndi týsinudi úmyttyq.

Búl mәsele halyqaralyq ghylymy qauymdastyqta keninen talqylanuda. Sonyng ishinde Djeffry Hinton jasandy intellektting damu qarqynyna qatysty alandaushylyq bildirgen. Degenmen negizgi mәsele JIY-ding qauiptiliginde emes, adamzattyng ózin tolyq tanyp ýlgermegeninde.

Qazaqstan ýshin búl baghyt strategiyalyq manyzgha iye. Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaularynda jasandy intellektti damytu últtyq basymdyqtardyng biri ekenin birneshe ret atap ótti. Sonymen qatar sifrlandyru ýderisi adam kapitalynyng sapasymen, bilim jәne qúndylyqtar jýiesimen qatar jýrui tiyis ekeni erekshe kórsetildi. Búl – JY damuy tek tehnikalyq emes, mazmúndyq jәne jauapkershilikke negizdelgen baghytta órbui qajet degendi bildiredi.

Qazirgi jasandy intellekt jýieleri aqparatty óndeydi, mәtin qúrastyrady, jauap beredi, biraq maghynany tolyq úghyna almaydy. Búl – órkeniyetting gumanitarlyq ghylymdardyng shekarasyna tirelgenin kórsetedi. Filosofiya sana tabighatyn tolyq asha almady, al filologiya tilding metaqúrylymyn tolyq iygere qoyghan joq. Osy túrghydan alghanda, jasandy intellekt – tolyq tanylmaghan adamnyng shartty kóshirmesi.

Osy tyghyryqtan shyghudyng yqtimal joly – «Ar tili» úghymyn ghylymy ainalymgha engizu. Ar tili – tilding týp negizi, maghynanyng ózegi jәne jauapkershilikting ólshemi. Ol – metatil, yaghny barlyq tilderding ýstinde mәndi úiymdastyratyn qúrylym.

Eger búl metatil jasandy intellekt arhiytekturasynyng ózegine engizilse, onda JY tek esepteu jýiesi boludan qalyp, maghynany ajyrata alatyn, qúndylyqtardy tanityn jәne jauapkershilik qaghidattaryna negizdelgen jýiege ainaluy mýmkin. Búl – tehnologiyalyq emes, sana dengeyindegi transformasiya.

Tilding tabighaty әli tolyq ashylghan joq. Adamzat tilding dybystyq qúrylymyn zerttegenimen, dybys pen maghyna arasyndaghy tereng baylanysty tolyq týsine almady. Qazaq dýniyetanymyndaghy «toqsan auyz sózding tobyqtay týiini» qaghidasy mәndi jinaqtau qabiletin kórsetedi. Eger әmbebap fonologiyalyq zandylyqtar ashylsa, til bolmysty tanudyng uniyversal kody retinde jana dengeyde qarastyrylar edi.

Osy túrghydan alghanda, qazaq tili erekshe oryn alady. Qazaq tili – arhetiptik qúrylymdy saqtaghan tiri tildik jýie. Búl tilde sóz ben maghyna arasyndaghy baylanys ýzilmegen, dybys maghyna tasymaldaushy qyzmetin atqarady, al til – tanym kenistigi retinde kórinedi.

Abay Qúnanbayúly «ar», «úyat», «namys» úghymdaryn adam bolmysynyng ózegi retinde qarastyrghan. Búl qazaq tilining ontologiyalyq dengeydegi til ekenin aighaqtaydy. Osy sebepti qazaq tilin adamzat joghaltqan metatildik qúrylymnyng izi retinde qarastyrugha bolady.

«Ar tili» – «Ar ghylymynyn» negizi. Ar ghylymy filosofiyany, filologiyany, kognitivti ghylymdy jәne empirikalyq zertteulerdi biriktiretin tútas metodologiyalyq jýie retinde úsynylady. Búl tәsil bilim salalaryn bólmey, әlemdi birtútas jýie retinde qarastyrugha mýmkindik beredi.

Múnday kózqaras jasandy intellektti tar funksionaldy qúraldan әmbebap tanym jýiesine ainaldyrugha negiz bola alady.

Býgingi tanda búl mәsele Qazaqstan ýshin tek ghylymy emes, últtyq qauipsizdik pen ruhany tәuelsizdik mәselesine ainalyp otyr. Eger biz óz tilimizding tereng qúrylymyn zerttemesek, ony jana tehnologiyalarmen úshtastyrmasaq jәne «Ar tilin» ghylymy jýiege ainaldyrmasaq, onda biz tek dayyn tehnologiyalardy tútynushy el retinde qalyp qoiymyz mýmkin.

Al eger qazaq tilining metatildik әleueti ashylyp, ol jasandy intellekt arhiytekturasyna engizilse jәne Ar ghylymy jýieli týrde damytylsa, onda Qazaqstan jana órkeniyettik baghyttyng bastauynda túruy yqtimal.

Qazirgi tanda adamzattyng aldynda eki baghyt túr: tehnologiyany kýsheytu jәne maghynany terendetu. Birinshisi jyldamdyq beredi, ekinshisi baghyt beredi. Jasandy intellektting bolashaghy osy tandaugha baylanysty.

Al qazaq qoghamy ýshin búl tandau odan da teren: biz tek tilimizdi saqtap qalamyz ba, әlde onyng órkeniyettik missiyasyn jýzege asyramyz ba?

Sebebi keybir tilder – tek qarym-qatynas qúraly. Al keybir tilder – órkeniyetting kilti.

Qazaq tili – sonday kiltterding biri. 

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Jambyl Shahanúly,

kosmolog-lingvist

Abai.kz