ادامزات تاريحى جاڭا كەزەڭگە قادام باستى. بۇل – تەحنولوگيالىق سەرپىلىس پەن وركەنيەتتىك بەتبۇرىستىڭ ۋاقىتى. جاساندى ينتەللەكت – ادامزاتتىڭ مىڭجىلدىق ينتەللەكتۋالدىق ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى. الايدا ءدال وسى جەتىستىك ادامزاتتىڭ ءالسىز تۇسىن دا ايقىن كورسەتتى: ءبىز ەسەپتەۋدى ۇيرەندىك، بىراق ءماندى ءتۇسىنۋدى ۇمىتتىق.

بۇل ماسەلە حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىقتا كەڭىنەن تالقىلانۋدا. سونىڭ ىشىندە دجەففري حينتون جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋ قارقىنىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. دەگەنمەن نەگىزگى ماسەلە جي-ءدىڭ قاۋىپتىلىگىندە ەمەس، ادامزاتتىڭ ءوزىن تولىق تانىپ ۇلگەرمەگەنىندە.

قازاقستان ءۇشىن بۇل باعىت ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە. قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز جولداۋلارىندا جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋ ۇلتتىق باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىمەن، ءبىلىم جانە قۇندىلىقتار جۇيەسىمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس ەكەنى ەرەكشە كورسەتىلدى. بۇل – جي دامۋى تەك تەحنيكالىق ەمەس، مازمۇندىق جانە جاۋاپكەرشىلىككە نەگىزدەلگەن باعىتتا ءوربۋى قاجەت دەگەندى بىلدىرەدى.

قازىرگى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى اقپاراتتى وڭدەيدى، ءماتىن قۇراستىرادى، جاۋاپ بەرەدى، بىراق ماعىنانى تولىق ۇعىنا المايدى. بۇل – وركەنيەتتىڭ گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ شەكاراسىنا تىرەلگەنىن كورسەتەدى. فيلوسوفيا سانا تابيعاتىن تولىق اشا المادى، ال فيلولوگيا ءتىلدىڭ مەتاقۇرىلىمىن تولىق يگەرە قويعان جوق. وسى تۇرعىدان العاندا، جاساندى ينتەللەكت – تولىق تانىلماعان ادامنىڭ شارتتى كوشىرمەسى.

وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ ىقتيمال جولى – «ار ءتىلى» ۇعىمىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ. ار ءتىلى – ءتىلدىڭ ءتۇپ نەگىزى، ماعىنانىڭ وزەگى جانە جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ولشەمى. ول – مەتاتىل، ياعني بارلىق تىلدەردىڭ ۇستىندە ءماندى ۇيىمداستىراتىن قۇرىلىم.

ەگەر بۇل مەتاتىل جاساندى ينتەللەكت ارحيتەكتۋراسىنىڭ وزەگىنە ەنگىزىلسە، وندا جي تەك ەسەپتەۋ جۇيەسى بولۋدان قالىپ، ماعىنانى اجىراتا الاتىن، قۇندىلىقتاردى تانيتىن جانە جاۋاپكەرشىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن جۇيەگە اينالۋى مۇمكىن. بۇل – تەحنولوگيالىق ەمەس، سانا دەڭگەيىندەگى ترانسفورماتسيا.

ءتىلدىڭ تابيعاتى ءالى تولىق اشىلعان جوق. ادامزات ءتىلدىڭ دىبىستىق قۇرىلىمىن زەرتتەگەنىمەن، دىبىس پەن ماعىنا اراسىنداعى تەرەڭ بايلانىستى تولىق تۇسىنە المادى. قازاق دۇنيەتانىمىنداعى «توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى» قاعيداسى ءماندى جيناقتاۋ قابىلەتىن كورسەتەدى. ەگەر امبەباپ فونولوگيالىق زاڭدىلىقتار اشىلسا، ءتىل بولمىستى تانۋدىڭ ۋنيۆەرسال كودى رەتىندە جاڭا دەڭگەيدە قاراستىرىلار ەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، قازاق ءتىلى ەرەكشە ورىن الادى. قازاق ءتىلى – ارحەتيپتىك قۇرىلىمدى ساقتاعان ءتىرى تىلدىك جۇيە. بۇل تىلدە ءسوز بەن ماعىنا اراسىنداعى بايلانىس ۇزىلمەگەن، دىبىس ماعىنا تاسىمالداۋشى قىزمەتىن اتقارادى، ال ءتىل – تانىم كەڭىستىگى رەتىندە كورىنەدى.

اباي قۇنانبايۇلى «ار»، «ۇيات»، «نامىس» ۇعىمدارىن ادام بولمىسىنىڭ وزەگى رەتىندە قاراستىرعان. بۇل قازاق ءتىلىنىڭ ونتولوگيالىق دەڭگەيدەگى ءتىل ەكەنىن ايعاقتايدى. وسى سەبەپتى قازاق ءتىلىن ادامزات جوعالتقان مەتاتىلدىك قۇرىلىمنىڭ ءىزى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

«ار ءتىلى» – «ار عىلىمىنىڭ» نەگىزى. ار عىلىمى فيلوسوفيانى، فيلولوگيانى، كوگنيتيۆتى عىلىمدى جانە ەمپيريكالىق زەرتتەۋلەردى بىرىكتىرەتىن تۇتاس مەتودولوگيالىق جۇيە رەتىندە ۇسىنىلادى. بۇل ءتاسىل ءبىلىم سالالارىن بولمەي، الەمدى ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مۇنداي كوزقاراس جاساندى ينتەللەكتتى تار فۋنكتسيونالدى قۇرالدان امبەباپ تانىم جۇيەسىنە اينالدىرۋعا نەگىز بولا الادى.

بۇگىنگى تاڭدا بۇل ماسەلە قازاقستان ءۇشىن تەك عىلىمي ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن رۋحاني تاۋەلسىزدىك ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر. ەگەر ءبىز ءوز ءتىلىمىزدىڭ تەرەڭ قۇرىلىمىن زەرتتەمەسەك، ونى جاڭا تەحنولوگيالارمەن ۇشتاستىرماساق جانە «ار ءتىلىن» عىلىمي جۇيەگە اينالدىرماساق، وندا ءبىز تەك دايىن تەحنولوگيالاردى تۇتىنۋشى ەل رەتىندە قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن.

ال ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ مەتاتىلدىك الەۋەتى اشىلىپ، ول جاساندى ينتەللەكت ارحيتەكتۋراسىنا ەنگىزىلسە جانە ار عىلىمى جۇيەلى تۇردە دامىتىلسا، وندا قازاقستان جاڭا وركەنيەتتىك باعىتتىڭ باستاۋىندا تۇرۋى ىقتيمال.

قازىرگى تاڭدا ادامزاتتىڭ الدىندا ەكى باعىت تۇر: تەحنولوگيانى كۇشەيتۋ جانە ماعىنانى تەرەڭدەتۋ. ءبىرىنشىسى جىلدامدىق بەرەدى، ەكىنشىسى باعىت بەرەدى. جاساندى ينتەللەكتتىڭ بولاشاعى وسى تاڭداۋعا بايلانىستى.

ال قازاق قوعامى ءۇشىن بۇل تاڭداۋ ودان دا تەرەڭ: ءبىز تەك ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالامىز با، الدە ونىڭ وركەنيەتتىك ميسسياسىن جۇزەگە اسىرامىز با؟

سەبەبى كەيبىر تىلدەر – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى. ال كەيبىر تىلدەر – وركەنيەتتىڭ كىلتى.

قازاق ءتىلى – سونداي كىلتتەردىڭ ءبىرى. 

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

جامبىل شاحانۇلى،

كوسمولوگ-لينگۆيست

Abai.kz