Filosofiya ghylymynyng doktory, Ál‑Faraby atyndaghy Qazaq ÚU professory Telebaev Ghaziz Túrysbekúlymen merekelik súhbat.

Ábdirashit Bәkirúly:

– Ghaziz Túrysbekúly, el tarihynyng songhy bes jylynda Týrki әlemi integrasiyasy mәselesi qarqyndy damy bastady. Áriyne, onyng negizinde ortaq týrkilik dýniyetanym jatqany belgili. Osy mәselege toqtalyp ótseniz.

Ghaziz Telebaev:

– Týrkilik dýniyetanymdyq dәstýrde Úly týrkiler iydeyasy negizgi iydeyalardyng biri bolyp tabylady. Eng aldymen, búl iydeyada týrkilerding kemel qogham qúrugha mýmkindik beretin qogham turaly týsinikteri qamtylghan. San ghasyrlar boyy týrkiler osynday kemel qoghamgha úmtyldy jәne ol týrli ataulargha ie bolyp keldi: «Mәngi El», «Ótýken», «Jerúiyq», «Izgi (qayyrymdy) qala».  Osynday kemel qoghamnyng negizgi sharttary retinde kelesi sipattar kózge týsedi:

1. Dana biyleushi;
2. Ádiletti zan;
3. Túrghyndar arasyndaghy yntymaqtastyq qatynastar;
4. Tiyimdi geografiyalyq jaghdaylar jәne basqalary.

Osylardyng arasynda «túrghyndar arasyndaghy yntymaqtastyq qatynastar» degen sipattamany iske asyruda ózimiz keshe sәn‑saltanatymen toylap ótken Nauryz meyramynyng orny erekshe. Búl meyram ‑ jalpy týrki әlemine ortaq, kóneden kele jatqan dәstýrli meyram.

Ábdirashit Bәkirúly:

– Negizi «mәngilik» úghymy kez kelgen imperiyagha, úly qaghanattargha tәn qúbylys ekeni anyq. Mәselen, әlemdik tarihta ózin «mәngilik» dep jariyalaghan asa quatty Rim imperiyasy boldy. Biraq, uaqyt óte ol da kýiredi. Bir zamandarda bizding arghy tegimiz Ghúndar da euraziyalyq kenistikti tútas jaulady. Biraq ol da tarih qoynauyna ketti. Berisinde Týrki Qaghanaty danqyn shyghardy – ol da bólshektenip ketti.Jasyl tuyn jelbiretip Arab Halifaty ómirge keldi – kóp úzamay ol da ydyrady... Shynghys hannan bastau alghan Úly Mynqol men Altyn Orda qaghanaty payda boldy – ol da ydyrap ketti. Arab elderin ghasyrlar boyy yqpalynda ústaghan Osman imperiyasy – ol da kelmeske ketti...

Endeshe, osy «mәngilik» degenimiz de tarihy ótpeli dәuirlerden qúralatyn siyaqty. Sondyqtan, qazirgi zamanda osy úghymdy qoldanu qanshalyqty dúrys?

Ghaziz Telebaev:

– Biraq, osy siz aitqan tarihy jaghdaylargha qaramastan,  aldymen myna jaghdaylargha mәn bergen jón: ol - «Mәngi el» úghymynyng týrki dýniyetanymynda payda boluy. Tarihy derekterge qúlaq assaq, alghash ret «Mәngi el» sózderi ​Shyghys Týrik qaghanaty әskerining bas qolbasshysy Kýlteginge (685 – 731) baghyshtalghan bitik tasta jazylghan kórinedi. Kýltegin eskertkishining III qaptalynda bylay dep jazylghan: «Őtuken Yïš olursar beŋgü el olurtačïsïn (Ótýken Yysh otyrsa, mәngi el túta otyrushy edin)» [1, 8 jol].

Jalpy týrki dýniyetanymynda mәngi el bolu ýshin myqty memleket qúru kerek degen oy basym. Múnday memleket tórt jaghyndaghy kórshi memleketterdi ózine baghyndyruy tiyis nemese olarmen dostyq qarym-qatynas ornatuy kerek. Múnday memlekette el basqaratyn Qaghan, qol bastaytyn Qolbasshy, erjýrek Jauyngerler boluy tiyis. Múnday memleketting túraqty astanasy, biylik jýrgizetin jeri boluy kerek. Eng bastysy – múnday memleketti Tәnir qoldau kerek!

Týrki halyqtaryna ortaq úly oishyl, jyrau, qobyzshy Qorqyt Ata Syrdariya boyyndaghy oghyz-qypshaq taypalyq birlestiginde X ghasyrdyng basynda dýniyege kelgen. Tarihy túlgha ekenin rastaytyn jazba eskertkish – «Qorqyt Ata kitaby» («Kitaby dәdәm Korqud»). Anyzdarda Qorqyt Ata ghúmyr boyy ólimge qarsy kýresushi bolyp tanylghan. Aqyr ayaghynda jer kindigin tapsan, tiri qalasyng degen ayan estip, tughan jeri – Syr ónirine oralady. Sodan mәngi ómir tek Otanda ghana boluy mýmkin degen oigha keledi.

Qorqyttyng «Mәngi el» iydeyasyna qosqan ýlesi – ony «mәngi ómir» túrghysynan týsinui, jәne de «ómir – ólim» dialektikasyn ashyp kórsetuinde. «Qorqyt Ata kitabynda» ol bylay deydi: «Ómir degening – keruen, bir jerge qonsa, ertenine kóship ketedi», «Ómir degen túraqsyz. Adam búl dýniyege keledi de, ketedi. Ómirding aqyry – ajal» [2, 21, 84 bb.].

Qazaq halqynyng qamyn, bolashaghyn oilaghan «dala filosofy» Asan qayghy Sәbiytúly (XIV ghasyr). Ol el qamyn jep, qayghy-qasiret keshkendikten  Asan atyna keyin «qayghy» sózi qosylyp anyzdalyp ketken. Asan abyzdyn  oiynsha jer ýstinde újmaq bar, onyng aty – «Jerúiyq». Búl eldi jau almaytyn, malgha jút kelmeytin, shóbi shýigin, suy mol qonys. Onda júrttyng bәri ten, bәri de shat-shadyman tirshilik keshedi, el alasy, ru talasy joq [3, 258 b.].

Osynday meken baryn bilgen Asankayghy endi sol jerdi izdep tabu ýshin jelmayagha minip, tónirekting tórt búryshyn kezedi. Jolynda kezdesken tau, ózen, shúrayly jerlerge, halyqqa paydaly jaghyn eseptep, tiyisti baghasyn berip otyrady. Mysaly, Núra ózenin kórgende: «Alty kýnde at semirtip minetin jer eken»; Torghay ózenin kórgende: «Aghar suy bal tatyghan, aq shabaghy may tatyghan jer eken»; «Týbinde mal baqqan sharuagha Manghystaudan jaqsy jer bolmas») [3, 260-265 bb.]. Anyzdarda Asan ata Jerúiyqty taba almady degen pikir qalyptasqan. Onyng maghynasy, mening oiymsha, mynada: Qazaqstannyng tek bir jerin Jerúiyq deuge esh negiz joq, óitkeni onday jerler óte kóp, sol sebepten - býkil qazaq jeri Jerúiyq!

Ábdirashit Bәkirúly:

– Qorqyt pen Asanqayghy turaly osy filosofiyalyq tújyrymdy men de qoldar edim. Mәselen, Qorqyt «ómirding ótpeli» ekenine kózi jetken son, ol ony ózining qobyzymen «mәngilik saryn» kýiine salady. Yaghni, búdan «adam ómiri ótpeli bolsa da, halyqtyng óneri, ruhany dýniyesi, mәdeniyeti mәngilik» degen tújyrym jasay alamyz.

Al, Asanqayghy babamyz jerdi baghalay otyryp, osy jerdi qalay gýldendiruding joldaryn aitady. Yaghni, ol halyqqa «otyrghan jerinde onal» degen tәlim aitady. Sondyqtan, men osy eki túlghanyng ósiyetterin jalpy qazaq dýniyetanymy men filosofiyasynyng eki tarmaghy der edim. Osy oiym dúrys pa?

Ghaziz Telebaev:

– Oghan ýshinshi túlgha – Ál Farabiydi qosar edim. Ábu Nasyr Ál-Faraby (870 – 950) ózining enbekterinde qalalar týrlerin belgileydi. «Memlekettik qayratkerding naqyl sózderi» atty enbeginde «izgi qala» men «qajetti qala» dep ekige bóledi: «Izgi deytinimiz – búl adamnyng shyn bolmysyna, onyng ómir sýruine, tamaqtanuyna, ómirin saqtauyna baylanysty eng ýzdik tabystargha jetu ýshin, óz túrghyndary bir-birine kómektesip otyratyn qala» [4, 165-166 bb.].

Izgi qalanyn, myqty memleketting («mәngilik el» bola alatyn) ekinshi negizgi qasiyeti – «shyn biyleushi». Onyng «... qalalardy basqarghanda ózi qoldanatyn ónerde ózi ýshin jәne qalanyng basqa túrghyndary ýshin basqaru ónerining shegi jeke maqsaty bolyp tabylatyn baqyt ornatudy ózining talabynyng maqsaty jәne ómirlik isi etip algha qongshy adam» [4, 167 b.].

Tarihymyzda odan ózge de dala filosoftary bar. Sonyng biri ‑ Jýsip Has Hajib Balasaghún (1020 – 1075).  Ol ózining әigili «Qútty bilik» dastanynda myqty memlekettik tirekteri retinde negizgi tórt prinsipti ataydy:

Birinshisi, memleketti dúrys basqaru ýshin qara qyldy qaq jaratynday әdil zannyng boluy (Kýntudy patsha beynesi arqyly suretteledi).

Ekinshisi, baq-dәulet, yaghny elge qút qonsyn degen tilek (patshanyng uәziri Aytoldy).

Ýshinshisi, aqyl-parasat (uәzirding balasy Ógdýlmish),

Tórtinshisi, qanaghat-ynsap mәselesi (dәruish Odgúrmysh) [5, 54-55, 60, 80 bb.].

«Qútty biliktin» negizgi aitar oiy – adamnyng adamy jetilui men kisilik kemeldenui, sol arqyly memleket pen qoghamdy quatty, myqty, qútty etu.  Kisilik kemeldenu jolyna týsken adam – ózining qasiyetine, qalyby men negizine meylinshe jaqyndaghan asyl jan.

Ábdirashit Bәkirúly:

– Óte tosyn oy eken. Balasaghún babamyz, qazirgi tilmen aitsaq, qazaqtyng «adam kapitaly» filosofiyasynyng negizin qalaghan eken ghoy. Endeshe, kelesi «túlghalyq beyne» retinde aitylatyn Alash úghymynyng bastauynda osy iydeyalar jatqany týsinikti siyaqty...

Ghaziz Telebaev:

– «Mәngilik El» iydeyasynyng qalyptasuynda erekshe orynda «Alash» pen «Qazaq» úghymdary túrady. Tarihshylardyng payymdauynsha, «qazaq»  etnoniymining bastapqy týri – «Alash myny». Etnonimning evolusiyasy mynaday baghytta jýrgen kórinedi: Alash myny — Alash — Qazaq. «Qazaqtar» termiyni XV ghasyrdyng 50-jyldarynda Shu men Talas ózenderining aralyghyna Ábilhayyrdan bólinip kóship barghan taypa toptaryna bekitilgen. Birtindep «qazaq» termiyni etnostyq mәnge ie bolghan. «Alash» (ejelgi týrik sózi — bauyrlastar, qandastar, tuystar) – kóne zamanda, týrki halyqtary bóline qoymaghan qauym kezinde  dýniyege kelgen úghym. Aq Orda handyghynda bir úrannyng astynda qazaqtardyng basy qosylyp, hany Alasha han, әskeri «Alash myndyghy», úlysy «Alash» atandy.

Keyinnen, XX ghasyrdyng basynda «Alash» úghymyn biriktirushi kýsh retinde Alash Orda arystary paydalandy. Álihan Bókeyhan «Men kadet partiyasynan nege shyqtym?» degen «Qazaq» gazetine bergen maqalasynda bylay dep jazady: «Biz Alash úrandy júrt jiylyp últ avtonomiyasyn tikpek boldyq»; «Partiyanyng úranyna kelsek, babamyzdyng «Alash» úranynan artyq úrandy izdesek te taba almaymyz» [6].

«Alashtyng balasy búl joly bolmasa da, jaqyn arada óz tizgini ózinde bólek memleket bolady» [7], - degen Álihan Bókeyhannyng boljamy 70 jyldan keyin oryndaldy. Tәuelsizdik alghannan keyin «Mәngilik» iydeyasy qayta janghyrdy.

Ábdirashit Bәkirúly:

– IYә, keshegi dýrkirep ótken Nauryz meyramynda ol airyqsha kórinis tapty. Degenmen, әleumettik jelilerde onymen qatar kelgen «Oraza ait Nauryzdyng kólenkesinde qalyp qoydy. Qazaqtar parsydan kelgen Nauryzdy toylap ketti» degendey dinge berilgen adamdardyng da renishi shyghyp jatyr. Osyghan ne der ediniz?

Ghaziz Telebaev:

– Nauryz merekesi qazaq halqynyng tól merekesi ekendiginde esh kýmәn joq. Sonymen qatar ol basqa elderde (parsy, ýndi, grek) bolmaghan deu esh qisynsyz. Onyng ataulary mynaday bolghan kórinedi: ejelgi grekter «patriyh», tәjikter «gýl gardon», «bәisheshek», «gýlnauryz», horezmdikter «nausardjiy», tatarlar «nardugash», buryattar «sagayan sara», soghdylyqtar «nausarsyz», armyandar «navasardiy», chuvashtar «noris oyahe» degen.

Qazaq halqyna ol týrkilik dәstýr arqyly jetkeni anyq. Sol sebepten ony merekeleudi týrki órkeniyetining qúndylyqtarynan izdegen jón dep sanaymyn. Nauryzdyng ýsh kýnin bylay atasaq:

21 nauryz – «Tabighatqa tabynu»

Eng bastysy búl jerde – kýn men týnning tenelui. Osy uaqyttan bastap kýnning týnge qaraghanda úzynyraq boluy bayqalady. Búl astronomiyalyq túrghydan jana jyldyng bastaluy.

«Nauryz» sózin keybir zertteushiler (A.Salpagarov) bylay týsindiredi: «nau – jana», «ryz (oraza) – uaqyt merzimi, jyl», demek biz qoldanyp jýrgen «nauryz» sózi týrki sózderinen tamyryn tartqan.

Búl kýni kóne týrkilik dәstýr boyynsha «Otqa tabynu», «Tәnirge tabynu», «Otpen alastatu» syndy auqymdy teatrlandyrylghan qoyylymdar kórsetuge bolady.

Týrkiler Tәnirmen qosa Jer-Sugha tabynghan: orhon jazbalarynda «Teŋiri, Jer-Sub» birge atalady. Osydan «Aq mol bolsyn» degen tilek (jerdi qymyzben sulandyru rәsimi jasaugha bolady).

Nauryz – búl janarudyn, tazarudyng merekesi, sol sebepten aulalardy tazartu, kóshelerge shyghyp tazartu júmystaryna qatysu, «senbilik» jasau, aghash egu (aumaqtyq aua rayyn eskere otyryp).

Búl kýni sonymen qatar dalada oinalatyn últtyq oiyndardy ótkizuge bolady: kókpar, tenge alu, audaryspaq, kýres týrleri, t.b.

22 nauryz – «Otbasyny qadirleu»

Týrkiler, kóshpendiler otbasyny qadirleudi dәstýr retinde ghasyrdan ghasyrgha jalghastyrghan. Úmay anagha tabynu sonau orhon-eniysey jazbalarynan bastalady (jaqynda Úmay ananyng tasqa qashalghan beynesi Qazaqstan jerinen tabyldy).

Búl kýni otbasymen tolyq jinalyp, birge bolyp, әruaqtargha taghzym etken abzal. Ata, әjeler nemerelerine Nauryz turaly aityp berip, ertegi, jyr, dastan oqyp berse. Otbasylarda Nauryzgha arnalghan erekshe taghamdar dayyndalsa: nauryz kóje, sýmәlәk, jent, qymyz, shúbat, t.b.

Ýide oinalatyn últtyq oiyndardy osy kýni oinaghan óte oryndy bolar edi: toghyz qúmalaq, asyq, «han talapay», t.b.

Janaru merekesinde ýi-ishinin, aulanyng tazalyghyna kónil audarghan jón. Jinap tazalaumen qatar ýy ishin alastatqan jaqsy. Aulalarda, dalada otbasylyq sayystar úiymdastyrylsa.

23 nauryz – «Aghayyndy ardaqtau»

Nauryzdy «Úlystyng úly kýni» dep beker atamaghan. «Kórisu» merekesinen bastap el-júrt bir-birining amandyghyn súrasyp, kórisip, qauyshyp, aralasyp jatady.

Osy kýni sol «Kórisudin» jalghasy ispettes tughan-tuystardy, dos-jarandardy aralap, aralasudyng jaqsy ýlgileri kórsetilse. Mindetti týrde tuystardy aralaghanda balalardy, nemerelerdi alyp jýru qajet.

Qazaq qonaqqa barghanda qúr qol barmaydy, sondyqtan Nauryzgha arnalghan syilyqtar shygharu mindeti túr. Olar әriyne últtyq naqyshta bolady. Olar: zergerlik búiymdar, qolóner sheberlerining tuyndylary, últtyq oiyndar (toghyzqúmalaq, asyq), kәde-syilar, kiyim-keshek, t.t.b.

Qoryta aitqanda, Nauryz Qazaqstanda eng úlyq últtyq merekege ainalugha tiyis. Búl bizding týrkilik dýniyetanymymyzdy kórsetetin birden-bir qúbylys bolmaq.  Endeshe sol jolda bizdi Tәniri qoldasyn!

Ábdirashit Bәkirúly:

– Ghaziz Túrysbekúly, mәndi‑maghynaly oilarynyz ýshin sizge alghys! Mine, jerimizge Nauryzben birge tirishilik ataulynyng oyanuy, býrshik jaryp kókteui birge keldi. Yaghni, Úly Tabighattyng janaruy – Qorqyttyng «Mәngilik ómiri» sipaty, Gýldenui – Asanqayghynyng «Jerúiyghy» sipaty. Al, Bereke‑birlik – Ál‑Faraby men Balasaghún babalarymyz aitqan Elikting sipaty desek qatelespeymiz ghoy deymin.

Árqashanda ensemiz biyik bolsyn!

Abai.kz